MUHAMMAD BOLTAYEV - MARKAZIY OSIYO MUTASAVVUFLARI MEROSINI O‘RGANGAN OLIM

ISSN:

2181-3906

2025

International scientific journal

«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»

VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

1420

MUHAMMAD BOLTAYEV - MARKAZIY OSIYO MUTASAVVUFLARI MEROSINI

O‘RGANGAN OLIM

Talaba:

Shamsiddinov Qudrat

408-24 MTX

Ilmiy rahbar:

M.U.Asrorova

BDTU, O‘zbek va xorijiy tillar kafedrasi katta o‘qituvchisi

https://doi.org/10.5281/zenodo.15762527

Annotatsiya.

ushbu maqolada

Markaziy Osiyo mutasavviflarining islom falsafasi

rivojlanishida tutgan o’rni va ushbu mavzuni o‘rgangib, jamiyatimiz ma’naviyatino oshirishga
hissa qo‘shgan olim M.Boltayev haqida qarashlar bayon etilgan.Shuningdek, faylasuf - olim
M.Boltayevning Markaziy Osiyo so‘fiylarining tasavvuf haqidagi qarashlari o‘rin egallagan.

Tayanch so‘zlar:

Islom falsafasi, mutasavvuflar, Sharq allomalarining ilmiy merosi,

tasavvuf ta’limoti, islom ma’rifati, so‘fiylik falsafasi.

Islom falsafasi rivojida Markaziy Osiyo so‘fiylarining o‘rni katta va serqirra bo‘lgan.

Ularning hissasi faqat ruhiy amaliyot bilan cheklanib qolmadi. Ular islom dinini nazariy
tushunishga, metafizika, axloqshunoslik, antropologiya va hatto gnoseologiyaning rivojlanishiga
katta ta'sir ko'rsatdilar. O‘rta Osiyo so‘fiylari aqliy islom falsafasi (falsafa) va so‘fiy tasavvufini
(tasavvuf) uyg‘unlashtirishda muhim rol o‘ynagan. Ular Avitsenna (Ibn Sino) kabi
faylasuflarning g‘oyalarini ichki ruhiy tajriba nuqtai nazaridan qayta talqin qildilar. Eng yorqin
misollardan biri falsafa tarixida kalom, falsafa va tasavvufni birlashtirgan asarlar yozgan
mutasavvuflardan Zardusht, Shayx Kalobodiy, Am’aq Buxoriy, Faxriddin Roziy, Abdulxoliq
G‘ijduvoniy, Nosiriddin Tusiy, Muhammad G‘azzoliy, Fariduddin Attor, Shayx Sanoiy, Ubayd
Zokoniy, Amir Kulol, Bahouddin Naqshband, Abdurahmon Jomiy larning ilmiy va falsafiy
qarashlari aloxida e’tiborga loyiq. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan ma’naviy, madaniy
sohadagi islohotlar o‘zbek ilm-fani namoyandalarining ilmiy merosini o‘rganish hamda uni
jamoatchilikka yetkazishda keng imkoniyatlarni yaratmoqda. Sifatli ta’lim, yuksak axloqiy
tarbiya va kuchli bilimga asoslangan har tomonlama yetuk yoshlarni shakllantirishda ulug‘
ustozlarning ibratli hayoti, faoliyati, ilmiy merosidan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi.
Prezidentimizning Sharq allomalarining merosini o‘rganishga bag‘ishlangan ma’ruzalarida ham
yurtimizdan yetishib chiqqan allomalarning hayoti va faoliyatini keng targ‘ib etish bugungi ilmiy
jamoatchilik zimmasidagi asosiy vazifalardan biri ekanligiga e’tibor berildi. O‘zbek falsafasida
o‘ziga xos o‘ringa ega bo‘lgan Muhammad Boltayevning falsafiy merosini o‘rganish, uning
G‘arb va Sharq falsafasi, tasavvuf falsafasining o‘ziga xos tomonlari, muhim masalalarini hal
etishdagi ahmiyatini ko‘rsatib berish jamiyat fuqarolari va yoshlarning dunyoqarashini
boyitishda manba sifatida xizmat qiladi. Muhammad Boltayevning hayoti, faoliyati va ilmiy
merosi o‘zbek ilm-fani, falsafasida o‘ziga xos o‘rin tutgan. Uning ibratli hayot yo‘li, ilmga
ayniqsa, Sharq va G‘arb falsafsini o‘rganishga bo‘lgan qiziqishi, izlanishlari umume’tirof
etilgan. Jumladan, uning Sharq falsafasining tarkibiy qismi hisoblangan tasavvuf falsafasi
borasidagi tadqiqotlari diqqatga sazovor.Faylasuflar ijodidagi so‘fiylik kabi an’anaviy
qadriyatlarni zamonaviy sharoitlarni hisobga olgan holda qayta ko‘rib chiqishga urinish
ma’naviyat va axloqni tushunishga yangicha yondashuvlarni yaratish imkonini berdi.

ISSN:

2181-3906

2025

International scientific journal

«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»

VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

1421

M.N.Boltayevning tasavvuf ta’limoti insonning kamoloti, ruhiy-ma’naviy yuksalishi uchun
qayg‘urib kelgan gumanistik ta’limot ekanligi, tasavvuf g‘oyalari bir butunlikni tashkil etadigan
umuminsoniy madaniyatning tarkibiy qismi, insonparvar ta’limot ekanligi haqidagi fikrlari
keltirilgan.. Barkamol avlod tarbiyasi ustivor yo‘nalish bo‘lgan hozirgi kunda insonni komillik
darajasiga yetkazishga xizmat qiladigan ta’limotlarni o‘rganish davr talabidir. Tasavvuf
ta’limotidagi komil inson tarbiyasi bugungi kunning dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi.
Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov alohida ta’kidlaganidek, islom ma’rifati va madaniyati rivoji
haqida gap borganda, biz – mana shu qutlug‘ zaminimizda tug‘ilib voyaga yetgan muborak
nomlarini butun islom dunyosi cheksiz ehtirom bilan tilga oladigan Imom al-Buxoriy, Imom at-
Termiziy, Xo‘ja Bahovuddin Naqshband, Ahmad Yassaviy, Abduxoliq G‘ijduvoniy,
Zamaxshariy kabi piri komillarimizni nazarda tutamiz. Ma’naviy hayotimizni mana shu ulug‘
nomlar bilan bog‘laymiz. Biz bu mutafakkirlarimizning qutlug‘ merosidan butun xalqimiz,
jumladan yoshlarimizning ham bahramand bo‘lishiga, ularning mana shunday ma’naviy muhitda
kamol topishiga, islom dinining insonparvarlik falsafasi, buyuk g‘oyalari yosh avlod yuragidan
ham joy olishiga sharoit yaratmoqdamiz. M.Boltayev asarlarida tasavvuf haqidagi qarashlar
alohida e’tiborlidir. Tasavvuf insonni kamolotga yetkazadigan ta’limot bo‘lib, unda islom
ma’rifati mujassamdir. Islom ma’rifatiga ko‘ra, inson halol yashashi, mustahkam e’tiqodga ega
bo‘lishi, birodarlarga bag‘rikeng munosabatda bo‘lishi, ilm cho‘qqilariga intilishi orqali
haqiqatga erishish asosli g‘oyasi bo‘lsa – bu ta’limot jamiyatimizning barcha sohalarida ko‘zga
tashlanadi va aynan, olim Muhammad Nazarovich Boltayev mustaqillik shabadasi ufurib turgan
bir paytda tasavvuf ta’limotini o‘rganishga ilk marotoba qo‘l urganlar. “Abduxoliq G‘ijduvoniy
– insondo‘st hakim, rif’at shayx” risolasida tasavvufning mohiyatini ochib berishga erishganlar.
Masalan, insonga ta’rif berganlarida ham olami-asg‘ar (kichik olam) – olami-Akbar (katta olam)
deya ta’rif beradilar. Bu degani jussasi kichik bo‘lsada uning qalbi, ruhi, ma’naviy fikrlari katta
olamdir. Insonning bilish quvvati cheksizdir. Ustoz va olim M.Boltayevning rahnamoliklarida
tasavvuf ta’limoti ko‘plab shogirdlari tomonidan tadqiq etilganligini kuzatdik.Ushbu
tadqiqotlarda ular tasavvufning maʼnaviy tomonlarini chuqurroq anglash bilan birga uning
O‘rta asr Sharq falsafiy tafakkuri rivojiga taʼsirini tahlil qilishga intilganlar. So‘fiylik ta’limotini
o‘rganish ularga Xudoning tabiati, insonning olamdagi o‘rni, borliq ma’nosi, haqiqatni izlash
kabi asosiy falsafiy g‘oya va tushunchalarni tasavvufiy tajriba orqali ochib berishga imkon berdi.
M.Boltayev shogirdlarining maqsadi nafaqat so‘fiylik falsafasini sharhlash, balki bu ta’limotlarni
ma’naviy hayot, diniy tajriba va bilimlarni kengroq tushunishga tadbiq etish bo‘lgan. Ular
tasavvufning axloq va ilohiyot kabi boshqa bilim sohalariga qanday ta’sir ko‘rsatishi va uning
g‘oyalari boshqa maktablar, jumladan, islom falsafasi va umuman jahon falsafasi falsafiy
tushunchalari bilan qanday bog‘liqligini o‘rganishdan iboratdir. Demak, barkamol avlod
tarbiyasi ustivor yo‘nalish bo‘lgan hozirgi kunda insonni komillik darajasiga yetkazishga xizmat
qiladigan ta’limotlarni o‘rganish davr talabidir.

REFERENCES

1.

Karimov I.Biz kelajakimizni o‘z qo‘limiz bilan quramiz.7-tom.T:O‘zbekiston,1999 yil. –

Б.353.

2.

Болтаев М. Дунёни англаган кўнгил // Саодат. -1993 -8 сон. -Б.6;

ISSN:

2181-3906

2025

International scientific journal

«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»

VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

1422

3.

Хўжа Абдулхолиқ Ғиждувоний -инсондўст хаким. рифъат шайх. -Бухоро:

Бухоро,.1994.-Б.16.

4.

Мухаббат Усманджоновна Асророва.

Модульные технологии обучения в вузе

.

Актуальные задачи педагогики, 2016.

5.

Мухаббат Усманджановна Асрарова.

Вклад Абу Райхана Беруни в развитие науки

.

Проблемы педагогики,2016

6.

Асрарова

М.У.

М.Н.БOЛТAЕВ

ИЛМИЙ

МЕРOСИДA

ТAСAВВУФГA

МУНOСAБAТ

. TAMADDUN NURI JURNALI, 2025.

7.

Asrorova Muhabbat Usmonjonovna.

M.N.Boltayev’s Thoughts on “Hegel’s Absolute

Idealism” Dedicated to Western Philosophy

. Buletin Antropologi Indonesia, 2025.

Page:1-5.

8.

Асрарова М.У. Муҳаммад Болтаев - маърифатпарвар ислоҳотчи. @TURKISTON

TАRАQQIYPАRVАRLАRI MEROSI: TАRIXIY TАJRIBА VА MILLIY O‘ZLIK”.
Xаlqаro ilmiy konferensiya. 2024. -Б.686-691

9.

Aсрaрoвa Мухaббaт Усмaнджoнoвнa.

ЗНAЧEНИE ЧEЛOВEКA ВO ВЗГЛЯДAХ

AБДУРAХМAНA

ДЖAМИ ПO ИНТEРПРEТAЦИИ М.Н. БOЛТAEВA

.

TAMADDUN NURI / THE LIGHT OF CIVILIZATION ISSN 2181-8258 2024-yil, 9-
son (60) Ilmiy, ijtimoiy-falsafiy, madaniy-ma’rifiy, adabiy-badiiy jurnal,

10.69691 DOI

prefiksiga ega, 2024. –Б.213-216.

10.

Мухаббат Асророва, Казимова Гулнора Хакимовна.

СОКРАТ И ПЛАТОН:

ОТКРЫТИЕ МИКРОКОСМА ЧЕЛОВЕЧЕСКОЙ ДУШИ

. TAMADDUN NURI /

THE LIGHT OF CIVILIZATION ISSN 2181-8258. 2024-yil, 5-son (56) Ilmiy, ijtimoiy-
falsafiy, madaniy-ma’rifiy, adabiy-badiiy jurnal, 2024. –Б.337-447. 10.69691 DOI
prefiksiga ega.

11.

GS Yunusova, MU Asrarova

BRINGING TO LIFE THE IDEAS OF IBN SINA

. Oriental

Renaissance: Innovative,educational, natural and social sciences, 3(3), March, 2023.
Page:59-67. (E)ISSN:2181-1784 www.oriens.uz

12.

Юнусова Гуландом Самиевна, Асророва Мухаббат Усмонжоновна. Анализ идей

Ибн Сины в творчестве ученого М.Н.Болтаева. “ILM SARCHASHMALARI” ilmiy-
nazariy, metodik jurnal. Urganch - 2022/12. -Б.189-194

13.

M.U.Asrorova The Human views of Abdurakhman Jami in the Interpretation of MN

Boltaev. Central Asian Journal of Literature, Philosophy and Culture.

Vol. 3 No. 3

(2022): CAJLPC. Page

53-56.

https://doi.org/10.47494/cajlpc.v3i2.277

14.

Mukhabbat Usmandzhonovna Asrarova. THE SIGNIFICANCE OF M. N. BOLTAEV'S

SCIENTIFIC RESEARCH ON THE POETIC, SPIRITUAL, AND MYSTICAL-
PHILOSOPHICAL HERITAGE OF THE OUTSTANDING THINKER NURIDDIN
ABDURAKHMAN JAMI. International Scientific Journal Theoretical & Applied
Science p-ISSN: 2308-4944 (print) e-ISSN: 2409-0085 (online) 2021.

Том

96.

Номер

04.

Страницы

461-465.

Издатель

Philadelphia,

USA.

http://t-

science.org/arxivDOI/2021/04-96.html

. SOI: 1.1/TAS DOI: 10.15863/TAS

15.

Мухаббат Усмонжоновна Асророва.

ФАЙЛАСУФ ОЛИМ М.Н. БОЛТАЕВНИНГ

ЗАРДУШТИЙЛАР ТАЪЛИМОТИНИ ТАДКИКЛАШ НАТИЖАЛАРИ

.

Academic

ISSN:

2181-3906

2025

International scientific journal

«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»

VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

1423

research in educational sciences. 2021.

Том

2.

Номер

1.

Страницы

551-561

Издатель

ООО «Academic Research».www.ares.uz

16.

Yunusova Gulandom and Asrorova Muxabbat. Muhammad Boltaev is a human scientist.

International Journal of Applied Research. 2020.

Номер

6(5).

Страницы

217-219.

Издатель

India.

http://www.allresearchjournal.com

17.

Асрарова

Мухаббат

Усманджоновна

(Бухара,

Узбекистан).ПРОЕКТНОЕ

ОБУЧЕНИЕ НА УРОКАХ РУССКОГО ЯЗЫКА.

MODERN SCIENTIFIC

RESEARCH JOURNAL: International Scientific Journal (Issue 6, 2019) - London: Sp. z
o. o. "iScience", 2019.

Page

95-101.

ISBN: 978-1-9997898-5-5

18.

Асрарова Мухаббат Усманджоновна (Бухара, Узбекистан).РАЗВИТИЕ НАВЫКОВ

РАЗГОВОРНОЙ РЕЧИ СТУДЕНТОВ НЕЯЗЫКОВЫХ ВУЗОВ. MODERN
SCIENTIFIC RESEARCH JOURNAL: International Scientific Journal (Issue 10, 2019) -
London: Sp. z o. o. "iScience", 2019. – 292 -296 p.

ISBN: 978-1-9997898-5-5

19.

Асрарова Мухаббат Усманджоновна. ПРОЕКТНОЕ ОБУЧЕНИЕ НА УРОКАХ

РУССКОГО ЯЗЫКА В НЕФИЛОЛОГИЧЕСКОМ ВУЗЕ. MODERN SCIENTIFIC
CHALLENGES AND TRENDS: an international science journal (20th January, 2019) -
Warsaw: Sp. z o. o. "iScience", 2019. Part 2 – 89 - 94 p. ISBN 978-83-949403-3-1.

20.

АсрароваМ.У., Осипович В.Л. ЦИФРОВЫЕ ИНСТРУМЕНТЫ ПРЕПОДАВАНИЯ

РУССКОГО ЯЗЫКА В УЗБЕКСКОЙ АУДИТОРИИ.Сборник материалов
Международной научно-практической конференции. Уфа, Аэтерна 2023 стр.57-60.
ISBN 978-5-00177-817-2

21.

Хожиева Сарвиноз, Асрарова Мухаббат Усманджонова. АКТИВНЫЕ МЕТОДЫ

ОБУЧЕНИЯ В ВУЗЕ. НАУКА МОЛОДЫХ - 2023 : сборник статей II
Международного научно-исследовательского конкурса (14 июня 2023г.). –
Петрозаводск : МЦНП «НОВАЯ НАУКА», 2023. – 144-150 с. ISBN 978-5-00215-
023-6

22.

Асрарова М. У. Самостоятельное образование – как метод обучения русскому

языку. Сборник статей VII Международной научно-практической конференции
Минск, 19–20 октября 2023 г. 23-27 с. ISBN 978-31-0006-8

23.

Asrarova M. Buxoro falsafa tarixi rivojida M.N.Boltayev maktabining o‘rni. QarDY

xabarlari ilmiy –nazariy, uslubiy jurnal.2024, 4(1).-Б. 60-64

24.

Komilovna I.N. Ziyo Distributed From Tezguzar. JournalNX, 30-33.

25.

Komilovna I.N. (2022). Ibrahim Muminov's Scientific and Philosophical Heritage and

Subjective Approaches to His Scientific Activity Under the Rule of the Former Ideology.
International Journal on Integrated Education, 5(6), 556-559.

26.

Ibodova N.K. (2023). ALI QUSHCHI FAOLIYATINI TADQIQ ETISHDA IBROHIM

MO‘MINOVNING ROLI. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and
social sciences, 3(2), 824-829.

27.

Komilovna I.N. (2024). Philosophical Lines to Academician Ibrahim Muminov's

Activity. Journal of Sustainability in Integrated Policy and Practice, 2(1), 15-18.

ISSN:

2181-3906

2025

International scientific journal

«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»

VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

1424

28.

Ibodova N.K. (2024). THE ROLE OF IBRAHIM MOMINOV IN STUDYING THE

PERSONALITY OF AMIR TEMUR. INTERNATIONAL SCIENCES, EDUCATION
AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES, 1(4), 154-157.

29.

Ibodova N. (2024). ACADEMIC IBRAHIM MOMINOV: MY FIRST TEACHER IS

MY MOTHER. Educational Research in Universal Sciences, 3(4 SPECIAL), 436-438.

30.

İbodova N., & Raupova, R. (2023). ÖZBEK EDEBİYATI DİLİNİN MODERNİTE

DÖNEMİNDE GELİŞİMİNDE ÇOLPON'UN ROLÜ. Philological issues are in the eyes
of young researchers, 1(1). 2023

31.

Ibodova Nasiba Komilovna. (2024). ANALYSIS OF IBRAHIM MOMINOV’S

CREATION OF ABU RAYHAN BERUNI. МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И
ТЕХНОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА, 2(4), 359–365. извлечено от
https://universalpublishings.com/index.php/mpttp/article/view/5153

32.

Ibodov G.K. (2023). KLASSIK VA MAXSUS - YORDAMCHI MASHQLARNING

YUKLAMA ME’YORI. Educational Research in Universal Sciences, 2(15), 13–16.
Retrieved from http://erus.uz/index.php/er/article/view/4660

33.

Ibodov Ghalibjon Komilovich. Classic And Special -The Loading Standards of Assistant

Exercises. Journal of Sustainability Integrated Policy and Practice. 2024. 19-21-p.
https://journals.proindex.uz/index.php/SIPP/article/view/485/419

34.

N.K.Ibodova. Classification of Lexical Units in the Language of Modern Poetry

According to Form and Meaning Relationships. European Journal of Innovation in
Nonformal

Education.

2024.

163-166-p.

https://inovatus.es/index.php/ejine/article/view/4226/4140

35.

N.K.Ibodova. RELATIONSHIPS OF FORM AND MEANING IN JADID POETRY.

NEW

RENAISSANCE

international

scientific

journal.

2024.

924-978-p.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14217148

36.

N.K.Ibodova. THE PERIOD OF GREEDISM: LANGUAGE AND POETRY.

International scientific journal. «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024. 651-
655-p. https://doi.org/10.5281/zenodo.14543293

37.

N.K.Ibodova. LINGUISTIC AND CULTURAL FEATURES OF NEW POETRY. NEW

RENAISSANCE

international

Scientific

Journal.

2025.

905-908-p.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14738912

38.

N.K.Ibodova. LINGUISTICS - IN A LINGUISTOCULTURAL ASPECT. «MODERN

SCIENCE АND RESEARCH». International scientific journal. 2025. 634-638-p.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14888209

39.

N.K.Ibodova. ANALYSIS OF LINGUOCULTURAL UNITS. «MODERN SCIENCE

АND

RESEARCH»

International

scientific

journal.

2025.

312-318-p.

https://doi.org/10.5281/zenodo.15034562

40.

N.K.Ibodova. LINGUISTICS AND ITS STUDY. NEW RENAISSANCE international

Scientific Journal. 2025. 996-1003-p. https://doi.org/10.5281/zenodo.15242278

41.

S.Sulaymanova, N.K.Ibodova. FORMATION OF MORAL RULES IN PRESCHOOL

CHILDREN. «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» International scientific journal
4 (4), 2025. 1136-1140-p. https://doi.org/10.5281/zenodo.15245855

ISSN:

2181-3906

2025

International scientific journal

«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»

VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

1425

42.

M.Hoshimova, N.K. Ibodova. SPECIFIC ASPECTS OF THE DEVELOPMENT,

BEHAVIOR, AND ACTIVITIES OF THREE-YEAR-OLD CHILDREN. «MODERN
SCIENCE АND RESEARCH» International scientific journal. VOLUME 4 / ISSUE 5 /
UIF:8.2. 2025, 615-618-p. https://doi.org/10.5281/zenodo.15389272

43.

H.Bahronova, N.K. Ibodova. FORMING THE SPIRITUAL AND MORAL QUALITIES

OF PRESCHOOL CHILDREN BASED ON VALUES. «MODERN SCIENCE АND
RESEARCH» International scientific journal. VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2. 2025,
380-382-p. https://doi.org/10.5281/zenodo.15368115

44.

N.K.Ibodova. METHODS AND TASKS OF LINGUISTOCULATORY STUDIES.

«MODERN SCIENCE АND RESEARCH» International scientific journal. VOLUME 4
/ ISSUE 5 / UIF:8.2 / 2025, 1019-1023-p. https://doi.org/10.5281/zenodo.15467571