ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1434
IMKANIYATI SHEKLENGEN SHAXSLAR: HUQIQLARI, JÁMIYETTEGI ORNI
HÁM ÁHMIYETLI MÁSELELER
Jannazarova Baxitli Qurbanazarovna
Nòkis qalasi 52-mektep pitkeriwshisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15766780
Annotaciya.
Bul maqalada imkaniyatı sheklengen shaxslardıń huqıqları, sociallıq
turmıstaǵı ornı hám duwshar bolıp atırǵan máseleler sáwlelendirilgen. Sonday-aq, olardıń bilim
alıwı, kásip-óner úyreniwi hám jámiyette integraciyalasıwı baǵdarındaǵı mámleket siyasatı hám
xalıqaralıq huqıqıy hújjetler haqqında maǵlıwmat beriledi. Maqala mayıplardıń sociallıq teńligi
hám insanıy qádiriyatların támiyinlew máselesine jámáát dıqqatın qaratadı.
Gilt sózler:
Mayıplıq, imkaniyatı sheklengen shaxslar, sociallıq teńlik, inklyuziv
bilimlendiriw, huqıqıy qorǵaw, jámiyette integraciya, adam huqıqları, mayıplar nızamı, sociallıq
qorǵaw, kásip-óner úyreniw.
ЛИЦА С ОГРАНИЧЕННЫМИ ВОЗМОЖНОСТЯМИ: ПРАВА, МЕСТО В
ОБЩЕСТВЕ И ВАЖНЫЕ ВОПРОСЫ
Аннотация.
В данной статье освещаются права лиц с ограниченными
возможностями, их роль в общественной жизни и проблемы, с которыми они
сталкиваются. Также будет предоставлена информация о государственной политике и
международно-правовых документах, касающихся их образования, профессионального
обучения и интеграции в общество. Статья обращает внимание общественности на
вопрос обеспечения социального равенства и человеческих ценностей лиц с
ограниченными возможностями.
Ключевые слова:
Инвалидность, лица с ограниченными возможностями,
социальное равенство, инклюзивное образование, правовая защита, интеграция в
общество, права человека, закон о инвалидах, социальная защита, профессиональное
обучение.
PEOPLE WITH DISABILITIES: RIGHTS, ROLE IN SOCIETY, AND IMPORTANT
ISSUES
Abstract.
This article addresses the rights of people with disabilities, their role in social
life, and the issues they face. Information will also be provided on state policy and international
legal documents regarding their education, vocational training, and integration into society. The
article draws public attention to the issue of ensuring social equality and human dignity for
people with disabilities.
Keywords:
Disability, persons with disabilities, social equality, inclusive education, legal
protection, integration into society, human rights, disability law, social protection, vocational
training.
Imkaniyatı sheklengen shaxslar - bul fizikalıq, aqılıy, sensorlıq yamasa ruwxıy
salamatlıǵında hár qıylı dárejedegi sheklewlerge iye bolǵan, nátiyjesinde jámiyet turmısında
tolıq qatnasa almaytuǵın adamlar bolıp tabıladı. Olardıń arasında tuwma yamasa keyin payda
bolǵan mayıplıǵı bar adamlar, háreketleniwde, esitiwde, kóriwde yamasa sóylewde
qıyınshılıqları bar adamlar kiredi. Búgingi kúnde dúnya boyınsha 1 milliardqa jaqın adam
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1435
mayıplıq penen jasaydı, bul bolsa ulıwma xalıq sanınıń shama menen 15 procentin quraydi.
Ózbekstan Respublikasında da imkaniyatı sheklengen shaxslardı sociallıq qorǵaw mámleket
siyasatınıń áhmiyetli baǵdarlarınan biri bolıp esaplanadı.
Mayıplardıń huqıqları hám olardı qorǵaw: BMSh tárepinen qabıl etilgen "Mayıplar
huqıqları haqqındaǵı konvenciya" (2006) mayıplar huqıqlarınıń kepilligi bolıp xızmet etedi. Bul
hújjette mayıplardıń bilimlendiriw, densawlıqtı saqlaw, jumıs penen támiyinlew, infrastruktura
hám siyasiy processlerde teń qatnasıw huqıqı anıq belgilengen. Ózbekstanda 2021-jılı "Mayıplıǵı
bolǵan shaxslardıń huqıqları haqqında"ǵı nızam qabıl etildi. Bul nızam imkaniyatı sheklengen
puqaralarǵa qolaylı sharayatlar jaratıw, olardıń teń huqıqlı jámiyet aǵzası sıpatında rawajlanıwın
támiyinlew maqsetinde islep shıǵılǵan.
Jámiyettegi integraciya hám bar máseleler: Búgin mayıplardıń turmısınıń eń áhmiyetli
máselelerinen biri - jámiyetke tolıq integraciyalaw. Olardıń bilim alıw huqıqı kóp jaǵdaylarda
beyimlestirilgen mektepler, mayıplar ushın qolaylı sharayatlar, arnawlı pedagogikalıq usıllardıń
joqlıǵı sebepli tolıq ámelge asırılmaydı. Sonday-aq, jámiyetlik orınlardıń kópshiligi (mısalı,
kósheler, transport quralları, mámleketlik mákemeler) imkaniyatı sheklengen shaxslar ushın
beyimlestirilmegen. Bul bolsa olardıń jámiyet turmısında belsene qatnasıwına tosqınlıq etedi.
Bilimlendiriw hám kásipke baǵdarlawdaǵı jantasıwlar; Inklyuziv bilimlendiriw mayıplardı
sociallastırıw hám kásip iyelew jolındaǵı eń áhmiyetli basqısh bolıp esaplanadı. Házirgi kúnde
respublikamızda ayırım joqarı oqıw orınları, texnikumlar hám mekteplerde mayıplar ushın
beyimlestirilgen toparlar, oqıtıw usılları engizilgen. Kásip-óner úyretiw, aralıqtan jumıs islew
imkaniyatların jaratıw bolsa olardıń ekonomikalıq ǵárezsizligin támiyinleydi. Bunda mámleket
penen birge mámleketlik emes shólkemler hám jeke sektor da belsene qatnasıwı áhmiyetli.
Sonlıqtan, imkaniyatı sheklengen adamlarǵa tek ǵana járdemge mútáj adam sıpatında emes, al óz
potencialına iye shaxs sıpatında qaraw jámiyet mádeniyatınıń kórsetkishi bolıp esaplanadı.
Búgingi globallasıw hám jámiyetlik rawajlanıw dáwirinde imkaniyatı sheklengen adamlar
(mayıplar) jámiyet turmısınıń ajıralmas bólegine aylanıp atır. Olardıń huqıqların qorǵaw,
jámiyetlik turmısqa integraciyalaw hám bilim beriw-tárbiyada teń sharayat jaratıw búgingi
kúnniń áhmiyetli wazıypalarınıń biri.
Mayıplıq túsinik hám onıń házirgi talqını
Dúnya densawlıqtı saqlaw shólkemine kóre, mayıplıq — bul adamnıń fizikalıq, ruwxıy
yamasa sensor sistemasındaǵı hár qıylı dárejedegi sheklewler nátiyjesinde jámiyettegi aktiv
qatnasıwın sheklewshi jaǵday [1]. Bul túsinik tek fizikalıq imkaniyatlar menen baylanıslı emes,
al jámiyetlik ortalıq, átiraptagı stereotip hám infrastrukturalıq tosqınlıqlar menen de tıǵız
baylanıslı [2].
Mayıplardıń huqıqıy qorǵanıwı: xalıqaralıq hám milliy jantasıwlar
2006-jılı BMSh tárepinen qabıl etilgen "Mayıplar huqıqları haqqında konvenciya"
mayıplar ushın teń imkaniyatlar jaratıw boyınsha xalıqaralıq maydanda áhmiyetli qadem boldı
[3]. Ózbekstan Respublikası bul Konvenciyanı 2021-jılı ratifikaciya etip, mayıplar huqıqın
huqıqıy jaqtan kepillik beriw jolında áhmiyetli basqıshqa qadem qoydı [4]. 2021-jılı qabıl etilgen
"Mayıplıǵı bar shaxslardıń huqıqları haqqında"ǵı Nızam da bul boyınsha áhmiyetli huqıqıy
tiykar bolıp xızmet etpekte. Nızamǵa kóre, hár bir mayıp shaxs bilim alıw, medicinalıq járdem,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1436
miynet, jámiyetlik qorǵanıw, transport, mádeniyat hám basqa tarawlarda teń imkaniyatqa iye
bolıwı kerek [5].
Jámiyetlik integraciyadaǵı máseleler hám olardı sheshiw jolları:
Ele de elimizde mayıplardıń jámiyette tolıq qatnasıwına bir qatar máseleler tosqınlıq
etpekte: Bilim beriw mákemeleriniń kópshiligi mayıplar ushın ıńǵaylastırılmaǵan (panduslar,
liftler, arnawlı sabaqlıqlar joqlıǵı);
Jámiyet transportında imkaniyatı sheklengenler ushın sharayat jaratılmaǵan;
Jumısqa ornalasıwda diskriminaciya jaǵdayları ushırasıp turadı;
Jámiyette mayıplarǵa qatnaslı ayaw yamasa bóleklewshi kóz-qaras bar [6].
Bul máseleledi sheshiwde inklyuziv bilim beriw hám ıńǵaylastırılǵan kásip-óner úyreniw
sisteması áhmiyetli rol oynaydı. Respublikamızda házir ayırım joqarı oqıw orınları hám kollejler,
arnawlı mektep-internatlar mayıplar ushın arnawlı toparlardı shólkemlestirmekte [7].
Psixologiyalıq hám mádeniy qollap-quwatlaw zárúrligi: Mayıplar tek materiallıq yamasa
fizikalıq qollap-quwatlawǵa emes, al psixologiyalıq turaqlılıq hám jámiyetlik motivaciyaǵa da
mútaj. Talqılawlar sonı kórsetedi, mayıp balalardıń kópshiliginde ózine isenimsizlik, jámiyetten
ayrılıw, ózin "basqasha" seziwi jaǵdayları ushırasadı [8]. Sonlıqtan, mektepke shekem hám
mektep bilim beriw sistemasında psixologiyalıq xızmetler, ata-analar ushın treningler hám
jámiyetlik joybarlaydıń áhmiyeti júdá úlken [9]. Ásirese, mayıplıq penen tuwılǵan yamasa
keyinnen payda bolǵan mayıplıqqa iye balalar ailelerinde ruwxıy turaqlılıqtı támiyinlew arqalı
jámiyetke integraciya jeńil ótedi.
Mayıplar huqıqları boyınsha mámleket siyasatı: Ózbekstanda mayıplar ushın jámiyetlik
xızmetler, járdemaqılar, jeńillikler hám mámleket tárepinen qollap-quwatlanatugın grantlar bar.
Mısalı:
Joqarı oqıw orınlarında mayıp studentlerge arnawlı kvotalar ajıratıladı;
Jumıs penen támiyinlew orayları arnawlı reabilitaciya baǵdarlamaların engizip atır;
"Adamlar qádirin ulıǵlaw hám aktiv máhelle jılı" sháriyatında arnawlı mayıplar ushın
bandlik joybarları jolǵa qoyılǵan [10]. Prezident Sh.M. Mirziyoyev aytqanınday: "Jámiyet
rawajlanıwın támiyinlewde hesh kim sırtta qalmaslıǵı kerek. Ásirese, imkaniyatı sheklengen
adamlar ushın teń sharayat jaratıw — bul insanpárwar mámlekettiń bas ólshemi" [11] Imkaniyatı
sheklengen shaxslardıń huqıqların tolıq qorǵaw, olardı jámiyetlik, ekonomikalıq hám mádeniy
turmısqa tartıw — bul tek mámleket siyasatı emes, al pútkil jámiyettiń wijdanlı jantasıwı
nátiyjesinde ámelge asadı. Hár bir adam jámiyettiń teń huqıqlı aǵzası bolıwı ushın imkaniyat
jaratıw arqalı biz tek adam qádirin ulıǵlap qoymay, al haqıyqattan ádalatlı hám turaqlı jámiyet
quramız. Imkaniyatı sheklengen adamlar jámiyettiń ajıralmas bólegi bolıp esaplanadı. Olardıń
huqıqların, mútájliklerin hám imkaniyatların tan alıw, sociallıq qorǵaw tek ǵana adamgershilik
emes, al ádillik hám rawajlanıw ólshemi bolıp tabıladı. Hár bir shaxs ushın teń imkaniyatlar
jaratılǵan jámiyet ǵana haqıyqıy rawajlanǵan hám demokratiyalıq jámiyet bola aladı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1437
REFERENCES
1.
Dúnya densawlıqtı saqlaw shólkemi (WHO), World Report on Disability, 2011.
2.
UNESCO, Inclusive Education: Guidelines for Education Policy, 2020.
3.
BMSh "Mayıplar huqıqları haqqında konvenciya", 2006.
4.
Ózbekstan Respublikası Joqarǵı Keńesi, "BMSh Konvenciyasın ratifikaciya etiw
haqqında"ǵı nızam, 2021.
5.
Ózbekstan Respublikası Nızamı, "Mayıplıǵı bar shaxslardıń huqıqları haqqında", 2021.
6.
"Jámiyetlik qorǵanıw hám mayıplar" talqılawlı maqala, Jańa Ózbekstan, 2023 jıl.
7.
Ózbekstan Respublikası Xalıq bilim beriw ministrligi, Inklyuziv bilim beriw
koncepciyası, 2022.
8.
A.Yu. Ayupova, Psixologiya tiykarları, Tashkent, 2020.
9.
I.A. Karimova, Jámiyetlik psixologiya, Tashkent: 2019.
10.
"Mayıplardı qollap-quwatlawdaǵı reformalar", Huqıq gazetası, 2023 jıl.
11.
Sh.M. Mirziyoyev, Jańa Ózbekstan strategiyası, Tashkent, 2022 jıl, 189-bet.
