ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1449
OQIWSHILAR BILIMIN BAHALAWDIŃ TÁLIM-TÁRBIYALIQ ÁHMIYETI
Yuldasheva Mohinur
Ájiniyaz atindaǵi NMPI Magistratura bólimi
«Pedagogika teoriyası hám tarıyxı» qánigeligi 2-kurs magistrantı
T.Saparbaev
(ilimiy basshı) NMPI Pedagogika kafedrası professor w.w.a, p.i.k
https://doi.org/10.5281/zenodo.15766989
Annotaciya.
Ilimiy maqalada mektep oqıwshılarınıń bilim,uqıplılıq hám kónlikpelerin
tekseriw hám bahalawdıń pedagogikalıq áhmiyeti,bahalawdıń túrleri,bilimdi bahalawda
qoyılatuǵın talaplar hár tárepleme keń sóz etilgen.
Tayanısh túsinikler:
Bilim uqıplılıq hám kónlikpelerdi tekseriw,bahalawdıń túrleri,
oqıwshılar bilimin tekseriwdiń hám bahalawdıń ayrım ózgeshelikleri,bahalaw ólshemleri.
ОБРАЗОВАТЕЛЬНОЕ ЗНАЧЕНИЕ ОЦЕНКИ ЗНАНИЙ УЧАЩИХСЯ.
Аннотация.
В научной статье всесторонне рассматриваются педагогическое
значение проверки и оценки знаний, умений и навыков учащихся, виды оценки, требования
к оценке знаний.
Основные понятия:
Проверка знаний, умений и навыков, виды оценки, некоторые
особенности проверки и оценки знаний учащихся, критерии оценки.
THE EDUCATIONAL SIGNIFICANCE OF ASSESSING STUDENTS' KNOWLEDGE.
Abstract.
The scientific article comprehensively discusses the pedagogical significance of
testing and assessing the knowledge, skills and abilities of schoolchildren, types of assessment,
and requirements for assessing knowledge.
Keywords:
Testing knowledge, skills and abilities, types of assessment, some features of
testing and assessing students' knowledge, assessment criteria.
Oqıtıw ámeliyatinda oqıwshılar bilim, uqıplılıq hám kónlikpelerin tekseriwdiń bir neshe
túrleri bar. Alar: oqıwshıniń bilimin aldın ala tekseriw, kúndelik tekseriw, aralıq tekseriw hám
juwmaqlawshi tekseriwler bolıp bolsaplanadi. Alar awizeki, jazba, tájiriybe isler, laboratoriyalıq
jumıslar, baqlawlar, siziw, sxema, diagramma, karta t. b.jollarda ámelge asirilip bariladi. Aldın
ala tekseriw hám bahalawdiń tiykarǵi maqseti oqıwshılardiń jańa oqıw materialinan qanday
dárejede xabardar ekenligin biliwge múmkinshilik beredi. Oqıtıwshı jańa material boyinsha
sorawlar berip, juwaplar alıp oqıwshılardiń usi materiallar boyinsha qanday dárejede bilimi bar
ekenin biledi. Eger material boyinsha kópshilik maǵliwmatlardi ózlestirgen bolsa, onda oqıtıwshı
materialdı quramalastirip alıp baradi. Olay etpese oqıwshılarǵa kóp materiallardı bayanlaw alardı
jaliqtirip jiberedi. Eger jańa material boyinsha bilimleri tómen bolsa, onda materiallardı
ápiwayidan quramaliǵa, ańsattan qıyınǵa baǵdarlaǵan halda tolıq bayanlawǵa tuwra keledi.
Aldın ala tekseriw hám bahalaw oqıw jiliniń basında, oqıw shereginiń basında, jańa bólimdi
jetkiliklilerde ótkeriw múmkin.
Oqıw materiallarındaǵi temalar bir-biri menen baylanisli, sanıń ushin taza material
boyinsha soraǵanda ótken eski materialǵa salıstırıp, ótilgen materiallardaǵi bilimlerdi eske
túsiriwde múmkin. Nátiyjede balaniń taza material hám ótilgen material boyinsha ózlestirgen
bilimleriniń kólemi anıqlanadı. Oqıwshılar bilimin kúndelikli bahalawdiń bilim beriwde, tárbiya
beriwde áhmiyeti oǵada ulli. Kúndelikli tekseriw barliq pánlerde barliq temalardi ótiwde keń
qollanıladı. Bul oqıw materialların túsindiriwde bilimdi bekkemlew, ótkenlerdi tákirarlaw,
teoriyaliq bilimlerdi ámeliyatta qollaniw hám t. b. oqıw protsesiniń eń áhmiyetli waziypalarin
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1450
iske asiriwda úlken ról aynaydı. Tájiriybeli oqıtıwshılardiń kórsetiwinshe, oqıwshılardiń jańa
materiallardı ózlestiriwindegi payda balatuǵin hár qanday qıyınshiliqlar usi jańa bilim menen
búrinǵi ózlestirgen bilim ortasindaǵi baylanistiń jetkilikli emesliginen dep kórsetedi. Oqıwshılar
bilimin kúndelikli bahalaw belgilengen waqitta awizsha sorawlar, úy tapsirmasin bahalaw, óz
betinshe jumıslardi orinlawin qadaǵalaw taǵi basqa de jollar menen alıp bariladi. Geyde soraw
hám tapsirma formasında, túsindiriw barisinda, búrinǵi ótilgenlerdi tákirarlaw maqsetinde
túsingenlerin aytip beriw taǵi basqa de maqsetlerde qollanılsa, ayrım jaǵdaylarda oqıwshılardiń
biliw aktivliligin, qabillaw ózgesheliklerin, este saqlaw qásiyetlerin, uqıplılıqlarin anıqlawlarda
de keń qollanıladı. Bilimlerdi tekseriw hám bahalaw arqali oqıwshılarǵa barliq ózgesheliklerdi
anıq biliw múmkin boladı. Hár qanday oqıw materialları boyinsha oqıtıwshı bala menen
sáwbetlesip, hár túrli qatnaslarda bolıp alardiń temperament ózgesheliklerin, xarakterlerin,
uqıplılıq hám talantlarin, múmkinshiliklerin, qıziǵiwshiliqlarin bilip aladi.
Balalardiń psixikasina tán jáne bir nárse «Jarisiwshiliq», alar hámme waqit bir-biri menen
jarisip otiradi. Oqıtıwshılar balalardiń bunday psixikaliq ózgesheliklerinen paydalanip alardı
oqıw materialların yadlawda, yadlaǵan tekstlerin ayttiriwda, óz betinshe jumıslardi orinlawda
jaristiradi. Misalı: «Mina Katardaǵi oqıwshılardiń úshewi «bes» aldı, eginwi Katardiń
oqıwshılarinan tórt bala «bes» aldı hám t. b. » dep jaristirip oqıwshılardiń bilimin tekseriw hám
bahalawda keń qollanadı.
Aralıq bahalaw. Basqa bahalawlar siyaqli oqıwshılardiń bilimin aralıq bahalaw barliq
pánlerdiń, barliq temalarinda balalardiń materiallardı ózlestiriw dárejelerin tekseriwde,
bahalawda oǵada keń qollanıladı. Bunda úyrenilip atirǵan temalardiń mazmunı tekseriledi.
Materiallardı sistemalastiriwda bul tekseriwdiń roli oǵada ulli, bala belgili materialdıń mazmunın
aytip beriwi kerek yamasa sal tema boyinsha testler sheshiwi múmkin.
Bahalawdiń bul túri balalardiń oylawdaǵi qásiyetleriniń rawajlaniwina kúshli tásirin
jasaydi. Hár túrli testlerdi sheshiwde alar oylanadi, pikirleydi, belgili bir juwmaqqa keledi.
Nátiyjede oylawdiń tezligi, oylawdiń keńligi, oylawdiń iykemligi, oylawdiń kritikaliq tárepleri,
oylawdiń logikaliq formaları belgili dárejede rawajlanadi. Bul oylawlardi ámelge asiriwda
balalar oylawdiń hár túrli operatsiyalarinan qollanadı. Ásirese «analiz», «sintez» túrlerinen
kóbirek paydalanadi. Nátiyjede oqıwshılar sal materialǵa baylanisli bilimlerdi ózleriniń
túsiniklerinshe, múmkinshiliklerinshe ózlestiredi. Ózlestirilgen materiallar álbette oqıwshılar
tárepinen hár túrli ózlestiriledi, sanlıqtan de alardiń bilimin tekseriwde, bahalawda alarǵa
qoyilatuǵin bahalar hár túrli dárejede boladı.
Oqıwshılardiń bilimin juwmaqlawshi tekseriw hám bahalaw. Juwmaqlawshi tekseriwler
oqıw sherekleriniń aqirinda hám oqıw jiliniń ayaǵinda ótkeriledi. Ayrım waqitlari belgili bir
bilimlerdi ótip bolıpta juwmaqlawshi bahalawdiń elementlerinen paydalaniw múmkin.
Juwmaqlawshi bahalawdiń áhmiyeti oqıwshıniń erisken nátiyjelerine, rawajlaniw dárejesine
durıs baha beriw. Juwmaqlawshi tekseriwde oqıw xizmetleriniń barliq tarawlari bolsapqa alınadı.
Eger bilimdi kúndelikli yamasa aralıq bahalawda ayrım oqıw pánleriniń ayrım temalarina dıqqat
onsha awdarilmasa, al juwmaqlawshi tekseriwde barliq oqıw pánleriniń nátiyjeleriniń jiynaǵin óz
ishine aladi. Ayrım pánlerdi úyretiwdegi jetiskenlik tereńirek berilgende ǵana, oqıwshılardiń
oqıwiniń qaysı tárepine muǵallimniń qosimsha kúsh jumsaw kerekligi, oqıwshılarǵa bilim
beriwde qaysı ámellerdi qollanǵani jaqsı nátiyje bergenligi ayan boladı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1451
Juwmaqlawshi baha oqıwshıniń sherektegi yaki oqıw jiliniń aqirindaǵi jumısiniń
nátiyjesin kórsetedi. Biraq al oqıwshıniń sal jildaǵi alǵan bahalariniń arifmetikaliq ortashasin
ańlatpaydi. Muǵallim oqıwshı tárepinen bilimin ózlestiriw protsesin, úlgermewshilik penen
sátsizliklerdi jaqsı biliwi hám jetiskenliklerdi ańlawi tiyis. Sebebi oqıwshı geyde tayarlanbaǵan
bir sabaǵi ushin tómen baha aliwi múmkin. Bul shereklik yaki jilliq bahaniń tómenlep ketiwine
óz tásirin tiygizetuǵin bolsa, onda bunday jaǵday oqıwshıniń úlgeriwine keri tásirin tiygizedi.
Bilimge qoyilatuǵin juwmaqlawshi bahaniń, eń tiykarǵisi materialdıń logikaliq táreplerin
teksergende oqıwshı materialdıń bazi bir táreplerin, belgili bir sistemanı, pikirlerdiń óz-ara
baylanislarin shala ózlestirip, shatastirip aliwi de múmkin. Bilimdi tekseriwdiń hám bahalawdiń
tiykarǵi usillarina jazba jumıslar hám óz betinshe jumıslardiń barliq túrleri kiredi. Jazba
jumıslardiń hám óz betinshe jumıslardiń jaqsı nátiyje beriwi tekstlerdi durıs tańlawǵa hám
oqıwshılardiń dıqqatin bir jerge taplay aliwǵa baylanisli. Baqlaw ushin berilgen tapsirmalardiń
mazmunı belgili hám mánisi jaǵinan anıq boliwi tiyis.
Oqıwshı tapsirmalardi orinlaw ushin qaǵiydalardi, túsiniklerdi, nizamlardi eske túsiriwdi
biliwi tiyis. Eger baqlaw hám óz betinshe jumıslarǵa eginwi dárejeli qosimsha tapsirmalar
berilse, (Misalı: grammatikalıq tallaw ushin júdá uzin tekst yamasa matematikalıq bolsaplawǵa
quramali sanlar beriledi) álbette oqıwshılar ushin qıyın boladı.
Muǵallim ádette tiykarǵi mazmunı tekseriletuǵin temalarǵa sáykes ótken sabaqlardan
tákirarlawlar shólkemlestiriwi kerek. Oqıwshılar qaǵiyda hám túsiniklerdi eske túsiredi, óz
betinshe islenetuǵin shiniǵiw jumıslarin orinlaydi. Bul óz bilimine degen isenimdi arttiradi.
Sabaqlarda jumıs islewge qolayli jaǵdaylar dúziw oqıwshılardiń nátiyjeli jumıslar islewiniń eń
áhmiyetli shárti bolıp bolsaplanadi. Bilimdi aldın ala, kúndelikli, aralıq hám juwmaqlawshi
tekseriwlerdiń alıp bariliwinda bárine tán usil oqıwshılardan jeke hám frontal (bárinen) soraw
bolıp bolsaplanadi. Soraw uliwma klasqa beriledi. Azǵana waqit hár bir oqıwshı ózinshe juwap
oylap otiradi. Muǵallimniń ruxsatı menen birim-birim juwaplar beredi. Oqıwshıniń juwabi klass
jámáátiniń bárine esiterlik dárejede boliwi tiyis hám klass jámáátide dıqqat qoyip tińlap, qáte
jerleri bolsa dúzep, shala jeri bolsa tolıqtirip barıwi tiyis. Eger klass jámáátiniń bárinińde
pikirleri shala bolsa, oqıtıwshı ózi tolıqtirip juwmaq jasawi tiyis. Geyde oqıwshı berilgen
sorawǵa juwap qaytariw barisinda juwaptiń izbe-izligin buzip aliwi yamasa aljasiwi múmkin.
Bunday jaǵdayda oqıtıwshı dárhal balaniń qátesin dúzep, sistemaǵa salıp járdemlesip jibergenide
maqul boladı.
Oqıwshılar hár qanday sorawlarǵa juwaplar qaytariw payitinda oqıtıwshı barliq dıqqat -
itibarin sal balaniń juwabina qaratiwi kerek, al muǵallim basqa nárse menen shuǵillanip balaniń
juwabi itibarsiz qalsa, onda balada de eń áhmiyetli jumısqa nemquraydi qaraw túsinikleri payda
boladı.
Oqıwshılarǵa beriletuǵin sorawlar aldın ala tayarlanǵan boliwi tiyis. Sorawlar anıq,
oqıwshılarǵa túsinikli, eki yamasa úsh ushli bolmay dál boliwi kerek. Misalı: «Atliq - degenimiz
ne, oniń sorawlari qanday - degen sorawǵa oqıwshılar tez hám ańsat túsinip, qıynalmastan juwap
beredi. Al «Atliq tuwrali ne bileseń - dese oqıwshı juwapti neden jetkiliklilerin bilmey qıynalıp
qaladi. Jeke oqıwshıǵa yamasa klass jámáátine berilgen sorawlar materialdıń belgili bir túsinigin
tolıq bayanlaytuǵin, túsindiretuǵin jaǵdayda boliwi kerek. Uliwma sorawda belgili bir
sistemaliliqti, izbe-ızlıqti, belgili bir qaǵiydalardiń izbe-ız bayanlaniwin talap etetuǵin
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1452
mazmundaǵi pikirler shókkishni maqul. Sorawlarǵa beriletuǵin juwaplardiń qısqa, mazmunli
shókkishni durıs boladı. Berilip atirǵan juwaplar klass jámáátiniń bárine esiterlik dárejede boliwi
kerek. Juwapti tińlawshi oqıwshılar juwap beriwshiniń kemisin tolıqtiriwǵa bárqulla tayar otırıwı
tiyis. Oqıwshılar jámáátiniń bilimlerin bahalawda bul talaplar oǵada áhmiyetli bolıp
bolsaplanadi. Sabaqqa qoyilatuǵin baha oqıwshılardiń bilimin tekseriw hám bahalaw forması
bolıp, bunı qanday dárejede alıp barıw oqıtıwshıniń pedagogikalıq tájiriybesine, sheberligine
baylanisli. Muǵallim sabaqtiń basinan ayaǵina deyin balalardiń sabaqqa jedelligin, juwabin,
eskertiwlerin, tolıqtiriwlarin, jumıs uqipliliǵin baqlap barıwi tiyis. Oqıwshıniń hár bir iyis-
háreketi bahalanbay qalmawi kerek. Tájiriybeli oqıtıwshılar bir saatta 10 -15 oqıwshıniń bilimin
bahalap úlgeredi. Álbette oqıw barisinda «4» hám «5» bahalarina oqıp júrgen balalardiń bilimin
bahalaw ańsat boladı. Sabaqtiń bastan ayaǵina shekem dıqqatlı otiriw kerekligi, sabaq aqirinda
hár sabaqta baha qoyilatuǵini oqıwshılarǵa eskertilip qoyiliwi kerek, sanda balalar bárqulla
sabaqqa dıqqat penen qatnasiwǵa háreket etedi. Geybir tájiriybesiz oqıtıwshılar keshegi sabaqta
baha qoyilǵan oqıwshıǵa endigi sabaqta baha qoymawǵa háreket etedi, bunı sezgen oqıwshı
kelesi sabaqqa tayarlanbay keledi, yamasa sabaq payitinda dıqqatsız otırıwı múmkin.
REFERENCES
1.
Mirziyoev Sh.M. Erkin vа fаrоvоn, dеmоkrаtik Ózbеkistоn dаvlаtini birgаlikdа bаrpо
etаmiz. «Ózbеkistоn» T, 2016.
2.
Mirziyoev Sh.M. Buyuk kеlаjаgimizni mаrd vа оliyjаnоb xаlqimiz bilаn birgа qúrаmiz.
«Ózbеkistоn» T, 2017.
3 .
Q . M u n a v v a r o v n i n g u m u m i y t a h r i r i o s t i d a . P e d a g o g i k a . T . :
«O `qi t uvchi », 1996
4.
Saparbaev T. Psixologiya teoriyası hám tariyxı (Psixologiya teoriyası) oqıw
qollanba T. “ Yosh avlod matbaa ”.2023
5.
Saparbaev T. Mámbetiyarov SH Óspirim jası balaları minez-qulqındaǵı
krizislikjaǵdaylardıń pedagogikalıq-psixologiyalıq ózgeshelikleri (oqıwmetodikalıq
qollanba ). Nókis .2024
6.
З. Исмоилова Педагогикадан амалий машғулотлар. – Т. «O `qi t uvchi », , 2001.
