ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1467
NUTQ USLUBLARINING LEKSIK STATISTIK TAHLILI
Aminova Marjona Hamza qizi
Fan va Texnologiyalar Universiteti, Tillar kafedrasi o`qituvchisi
E-mail:
aminovamarjona@mail.uz
тел: 99 228 21 03
https://doi.org/10.5281/zenodo.15768861
Abstract.
This article provides information on lexical-statistical methods of text analysis.
The methods of psychological examination of the text are taught. This analysis provides valuable
information about the content, tone, and meaning of the text, as well as the language and style of
writing. Statistical analysis is a universal method, as it is used equally in all layers of the
language. Lexical-statistical analysis helps to study the lexical and grammatical forms of the
text. In this method, the appearance indicators of each word in the text, that is, the information,
meanings, and concepts related to them, are analyzed.
Key words:
text, subtext, psychological analysis, process, linguistic expertise.
Abstract
. Ushbu maqolada matnni tahlil qilishning leksik-statistik usullari haqida
ma’lumot keltirilgan. Matnni psixologik ekspertiza qilish usullari o‘rgatilgan. Bu tahlil matnning
mazmuni, ohangi va ma’nosi, shuningdek, tilning o‘ziga xosligi va yozilish uslubi haqida
qimmatli ma’lumotlar beradi. Statistik tahlil tilning barcha qatlamlarida birdek qo‘llanishi
sababli universal uslub hisoblanadi. Leksik-statistik tahlil, matnning leksik va grammatik
ko‘rinishlarini o‘rganishga yordam beradi. Ushbu usulda, matndagi har bir so‘zning ko‘rinish
ko‘rsatkichlari, ya’ni, ularga oid ma’lumotlar, ma’nolari, tushunchalari, tahlil qilinadi.
Kalit so`zlar:
matn, submatn, psixologik tahlil, jarayon, lingvistik ekspertiza.
Uslubiyat nutq jarayonida til hodisalarining maqsadga, sharoitga va muhitga mos
ravishda foydalanish qonuniyatlari bilan tanishtiradi. Uslubiyatda uslublar, til vositalarining
nutqda qo‘llanish yo‘llari, fonеtik, lug‘aviy, frazеologik va grammatik birliklarning qo‘llanish
xususiyatlari o‘rganiladi. Adabiy tilning ijtimoiy hayotdagi ma’lum bir sohada qo‘llanadigan
ko‘rinishi adabiy til uslubi dеyiladi.
Matnni leksik-statistik tahlil qilishning nutq uslublarida
qanday bo‘lishini ko‘rib o‘tamiz.
1. So‘zlashuv uslubi
Kеng qo‘llanadigan uslublardan biri so‘zlashuv uslubidir. Bu uslubda ko‘pincha adabiy
til mе’yorlariga rioya qilinadi. So‘zlashuv uslubidagi nutq ko‘pincha dialogik shaklda bo‘ladi.
So‘zlashuv uslubida turli uslubiy bo‘yoqli so‘zlar, grammatik vositalar, tovushlarning tushib
qolishi, orttirilishi mumkin: Obbo, hamma ishni do‘ndiribsiz-da. Mazza qildik. Kеtaqo-o-ol!
So‘zlashuv uslubida gapdagi so‘zlar tartibi ancha erkin bo‘ladi. Ko‘proq sodda gaplar,
to‘liqsiz gaplar, undalmali gaplardan foydalaniladi. Oilada, ko‘cha-ko‘yda kishilarning fikr
almashish jarayonoda qo‘llanadigan nutq uslubi so‘zlashuv uslubi deyiladi. So‘zlashuv uslubiy
adabiy va oddiy so‘zlashuv uslublarini o‘z ichiga oladi. Adabiy til me’yorlariga qat’iy amal
qilingan so‘zlashuv uslubi adabiy so‘zlashuv uslubi, bunday xususiyatga ega bo‘lmagan
so‘zlashuv uslubi esa oddiy so‘zlashuv uslubidir. So‘zlashuv uslubining har ikki turi ko‘pincha
dialog shaklida ro‘yobga chiqadi. Bu uslubda so‘zlar odatda kinoya, piching, qochirmalarga boy
bo‘ladi. So‘zlashuv uslubining yana bir o‘ziga xos xususiyati erkinligidir. Jumlalar qisqa va
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1468
ta’sirli bo‘lib, ko‘pincha so‘z – gaplar, to‘liqsiz gaplar, maqol va matallar hamda iboralardan
keng foydalaniladi. Leksik statistik tahlil orqali nutqlarda eng koʻp qoʻllaniladigan “davlat”,
“iqtisodiyot”, “soliqlar”, “ish oʻrinlari” kabi soʻz va iboralarni aniqlashimiz mumkin. Ushbu
soʻzlarning chastotasi va tarqalishini tahlil qilib, siyosatchilar va ularning saylovchilari uchun
eng muhim bo‘lgan mavzular va mavzular haqida tushunchaga ega bo‘lishi mumkin.Yana bir
misol, qo‘ng‘iroqlar markazida mijozlarga xizmat ko‘rsatish qo‘ng‘iroqlarini tahlil qilish bo‘lishi
mumkin.
Leksik statistik tahlil orqali “hisob-kitob bilan bog‘liq muammolar”, “mahsulot
nuqsonlari”, “yuborishdagi kechikishlar” kabi eng keng tarqalgan mijozlarning shikoyat va
tashvishlarini aniqlashingiz mumkin. Ushbu shikoyatlarning chastotasi va tarqalishini tahlil
qilish orqali kompaniya yaxshilash uchun takomillashtirishga e’tibor qaratishi kerak bo‘lgan
sohalarni yanada yaxshi bilib olamiz.
2. Ilmiy uslub
Fan-tеxnikaning turli tarmoqlariga doir ilmiy asarlar, darsliklar ilmiy uslubda yoziladi.
Ilmiy uslub aniq ma’lumotlar asosida chiqarilgan ilmiy xulosalar (qoidalar, ta’riflar)ga boy
bo‘lishi bilan boshqa uslublardan farq qiladi: Yomg‘ir - suyuq tomchi holidagi atmosfеra
yog‘ini. Tomchining diamеtri 0,5-0,6 mm bo‘ladi.
Ilmiy uslubda har bir fanning o‘ziga xos ilmiy atamalaridan foydalaniladi, bu uslubda
so‘zlar o‘z ma’nosida qo ‘llanadi, qoida yoki ta’rifning mazmunini ochishga xizmat qiladigan
ajratilgan bo‘laklar, kirish so‘zlar, kirish birikmalar, shuningdеk, qo‘shma gaplardan ko‘proq
foydalaniladi. Leksik statistik tahlilning yana bir qo‘llanilishi ilmiy yozuvda tildan foydalanish
qonuniyatlarini aniqlashdir. Misol uchun, tadqiqotchilar ilmiy maqolalarda faol ovozga nisbatan
passiv ovozdan foydalanishni tahlil qilishlari yoki muayyan turdagi sifatlar yoki
qo‘shimchalarning chastotasiga qarashlari mumkin. Umuman olganda, leksik statistik tahlil ilmiy
matnlar haqida tushunchaga ega bo‘lish va ushbu muhim hujjatlarning tili va mazmunini
tushunish uchun kuchli vosita bo‘lib xizmat qiladi.
3. Rasmiy-idoraviy uslub
Davlat idoralari tomonidan chiqariladigan qarorlar, qonunlar, nizomlar, xalqaro hujjatlar
rasmiy-idoraviy uslubda yoziladi. Ariza, tilxat, ma’lumotnoma, chaqiruv qog‘ozi, taklifnoma,
shartnoma, tarjimai hol, e’lon, tavsifnoma, dalolatnoma, hisobot kabilar ham shu uslubda
yoziladi. Bunday uslubdagi hujjatlar qisqa, aniq, barcha
uchun tushunarli qilib tuziladi. Bu uslubning asosiy bеlgisi: jumlalarning bir qolipda, bir
xil shaklda bo‘lishidir. Bu uslubda ham so‘zlar o‘z ma’nosida qo‘llanadi, ko‘pchilikka ma’lum
bo‘lgan ayrim qisqartma so‘zlar ishlatiladi, har bir sohaning o‘ziga xos atamalaridan
foydalaniladi. Rasmiy-idoraviy uslubda ko‘pincha darak gaplardan, qaror, buyruq, ko‘rsatma
kabilarda esa buyruq gaplardan ham foydalaniladi. Bu uslubda gap bo‘laklarining odatdagi
tartibda bo‘lishiga rioya qilinadi: O‘z lavozimini suiistе’mol qilganligi uchun M.Ahmеdovga
hayfsan e’lon qilinsin. Rasmiy matnlarning leksik statistik tahlili deganda qoʻllanilayotgan
tildagi qonuniyatlar va tendentsiyalarni aniqlash maqsadida qonunlar, qoidalar va siyosat
bayonnomalari kabi katta hajmdagi rasmiy hujjatlarni tahlil qilish jarayoni tushuniladi.
Tahlilning bu turi odatda rasmiy matnlardagi so‘z va iboralarning chastotasini, shuningdek
ularning birikmalarini aniqlash uchun statistik usullardan foydalanishni o‘z ichiga oladi. Siyosiy
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1469
matnlar mamlakatning siyosiy muhitini tushunish uchun muhim ma’lumot manbai hisoblanadi.
Leksik- statistik tahlil siyosiy matnlardan tushuncha olish uchun kuchli vositadir. Siyosiy
matnlar mamlakatning siyosiy manzarasini tushunish uchun muhim axborot manbai hisoblanadi.
Siyosiy matnlar nutqlar, bahslar va siyosatga oid boshqa hujjatlarni o‘z ichiga olishi mumkin.
Siyosiy matnlarni tahlil qilish mamlakatning siyosiy muhiti, jumladan, hukmron siyosiy
mafkuralar, muhokama qilinayotgan asosiy masalalar va siyosiy yetakchilarning fikrlari haqida
tushuncha berishi mumkin. Biroq, siyosiy matnlarni tahlil qilish ularning murakkabligi va
ma’lumotlarning katta miqdori tufayli qiyin bo‘lishi mumkin.
4. Ommabop (publitsistik) uslub
Tashviqot-targ‘ibot ishlarni olib borishda qo‘llanadigan uslub, ya’ni matbuot uslubi
ommabop uslub hisoblanadi. Bu uslubda ijtimoiy-siyosiy so‘zlar ko‘p qo‘llanadi. Nutq
ta’sirchan bo‘lishi uchun ta’sirchan so‘z va birikmalardan, maqol va hikmatli so‘zlardan ham
foydalaniladi. Bunday uslubda gap bo‘laklari odatdagi tartibda bo‘ladi, kеsimlar buyruq va xabar
maylidagi fе’llar bilan ifodalanadi, darak, his-hayajon va ritorik so‘roq gaplardan, yoyiq
undalmalardan, takroriy so‘z va birikmalardan unumli foydalaniladi:
Publitsistik uslubda leksik-statistik tahlil jurnalistik matnlarda qo‘llaniladigan tilni
o‘rganish va tahlil qilish uchun ishlatiladigan usul. Bu ma’lum matn yoki matndagi eng ko‘p
ishlatiladigan so‘zlar, iboralar, naqshlar va tuzilmalarni aniqlash va tahlil qilish uchun statistik
usullardan foydalanishni o‘z ichiga oladi. Masalan, COVID-19 pandemiyasi haqidagi yangiliklar
maqolalarining leksik statistik tahlili shuni ko‘rsatadiki, eng ko‘p ishlatiladigan so‘z va iboralar
orasida ‘‘koronavirus’’, ‘‘pandemiya’’, ‘‘qulflash’’, ‘‘vaksina’’, ‘‘ijtimoiy masofa’’ va ‘‘niqob
mandati’’. Ushbu tahlil pandemiya bilan bog‘liq eng muhim mavzular va muammolar va ular
yangiliklarda qanday e’lon qilinayotgani haqida tushuncha berishi mumkin. Jurnalistik
matnlardagi leksik statistik tahlilning yana bir misoli sentiment tahlilidir. Yangilik maqolalarida
qo‘llanilgan so‘z va iboralarni tahlil qilib, hissiyot tahlili maqolaning umumiy ohangini va
munosabatini, uning ijobiy, salbiy yoki neytral ekanligini aniqlashi mumkin. Bu yangiliklar
hisobotida tarafkashlik yoki tashviqotni aniqlashda foydali bo‘lishi mumkin.
5. Badiiy uslub
Badiiy asarlar (nazm, nasr va dramatik asarlar) badiiy uslubda bo‘ladi. Badiiy asar
kishiga ma’lumot bеrish bilan birga, timsollar (obrazlar) vositasida estеtik ta’sir ham ko‘rsatadi:
Tong…shamolning daraxtlarni ohista tebratishi uning yodiga iliq xotiralarni sola boshladi.
Badiiy uslubda qahramonlar nutqida oddiy nutq so‘zlari, shеva, vulgarizmlardan ham
foydalaniladi. Badiiy matnning leksik-statistik tahlili deganda muallifning yozish uslubi,
mavzulari va g‘oyalari haqida tushunchaga ega bo‘lish uchun badiiy matnda qo‘llanilgan so‘z va
iboralar chastotasini tahlil qilish jarayoni tushuniladi. Ushbu tahlil turli xil hisoblash vositalari va
texnikasi yordamida amalga oshirilishi mumkin, masalan, muvofiqlik tahlili, joylashuv tahlili va
kalit so‘zlarni tahlil qilish. Muvofiqlikni tahlil qilish matnda ishlatiladigan barcha so‘zlar
ro‘yxatini va ularning paydo bo‘lish chastotasini yaratishni o‘z ichiga oladi. Ushbu ro‘yxat
muallifning tildan foydalanishidagi naqshlarni aniqlash uchun ishlatilishi mumkin, masalan,
ba’zi so‘zlar yoki iboralarning chastotasi. Misol uchun, agar biz Shekspirning ‘‘Gamlet’’ pyesasi
bo‘yicha tahlilni o‘tkazadigan bo‘lsak, biz ‘‘o‘lim’’ so‘zining spektakl davomida tez- tez uchrab
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1470
turishini ko‘rishimiz mumkin, bu esa o‘lim mavzusining asosiy mavzusi ekanligini ko‘rsatishi
mumkin
1
.
Kalit so‘zlarni tahlil qilish matndagi eng muhim so‘zlarni ularning paydo bo‘lish
chastotasi va matnning umumiy ma’nosi uchun ahamiyati asosida aniqlashni o‘z ichiga oladi.
Misol uchun, agar biz Cho‘lpon she’riyatining kalit so‘z tahlilini o‘tkazadigan bo‘lsak, ‘‘tabiat’’,
‘‘o‘lim’’, ‘‘o‘lmaslik’’ va “xalq” kabi so‘zlar uning ijodi uchun muhim ekanligini ko‘rishimiz
mumkin. Umuman olganda, leksik statistik tahlil adabiyotning mavzulari, g‘oyalari va yozuv
uslubi haqida tushunchaga ega bo‘lish uchun foydali vosita bo‘lishi mumkin. Muallifning tildan
foydalanishidagi qonuniyatlarni aniqlash orqali biz matn va uning mazmunini chuqurroq
tushunishimiz mumkin. Badiiy matnning leksik tahlili badiiy asardagi ma’no va mavzularni
yetkazish uchun tildan foydalanishni tahlil qilishni o‘z ichiga oladi. Dostoyevskiy adabiy
asarlariga kelsak, leksik tahlil muallifning yozish uslubi, mavzulari va g‘oyalari haqida
tushunchaga ega bo‘lish uchun matnda ishlatilgan so‘z va iboralarni tekshirishni o‘z ichiga oladi.
Dostoyevskiy ijodidagi leksik tahlilning bir misolini uning “Jinoyat va jazo” romanida topish
mumkin
2
. Ushbu romanda “ayb” so‘zi tez-tez uchraydi, bu esa bu romanning markaziy mavzusi
ekanligini ko‘rsatadi. “Azob” so‘zi ham roman davomida keng qo‘llaniladi, bu muallifning ayb
va azob o‘rtasidagi munosabatni o‘rganayotganini ko‘rsatishi mumkin. Dostoyevskiy ijodidagi
leksik tahlilning yana bir misolini uning “Aka-uka Karamazovlar” romanida topish mumkin.
Ushbu romanda ‘‘inson mavjudligining siri’’ iborasi bir necha bor uchraydi, bu esa romanning
markaziy mavzusi inson ekanligini ko‘rsatadi. ‘‘Iymon’’ so‘zi ham roman davomida tez-tez
ishlatiladi, bu esa muallifning iymonning inson hayotidagi rolini o‘rganayotganini ko‘rsatishi
mumkin. Umuman olganda, leksik tahlil adabiy asarning mavzulari, g‘oyalari va yozuv uslubi
haqida tushunchaga ega bo‘lish uchun foydali vosita bo‘lishi mumkin. Matnda qo‘llanilgan so‘z
va iboralarni o‘rganib chiqib, muallif ko‘zlagan ma’no va xabarni chuqurroq tushunishimiz
mumkin. Ushbu yondashuv adabiy matnlarda tildan foydalanishni tahlil qilish va tilni tushunish
va ishlab chiqarish bilan bog‘liq kognitiv jarayonlar haqida tushunchaga ega bo‘lish uchun
psixologiya va tilshunoslik sohalarini birlashtiradi. Psixolingvistika o‘z mohiyatiga ko‘ra,
odamlarning muloqot qilish uchun tildan qanday foydalanishi va tilni ularning ongida qanday
qayta ishlashi bilan shug‘ullanadi. Adabiy tahlilga bunday yondashuv matnda qo‘llanilgan so‘z
va iboralarni o‘qish va tushunish bilan bog‘liq kognitiv jarayonlar haqida tushunchaga ega
bo‘lishni o‘z ichiga oladi. So‘z va iboralarning chastotasi va kontekstini o‘rganish orqali biz
matnni tushunish bilan bog‘liq aqliy jarayonlar haqida tushunchaga ega bo‘lishimiz mumkin.
Psixolingvistikaning asosiy tushunchalaridan biri bu astarlash g‘oyasidir
3
. Bu bitta so‘z yoki
tushunchaning taqdimoti keyingi so‘zlar yoki tushunchalarni qayta ishlashga ta’sir qilishi
mumkin bo‘lgan hodisani anglatadi.
Leksikalikning ikkita yoki undan ko‘p ma’nolari mavjud bo‘lgan so‘zlar bilan bog‘liq
konsept ham badiiy tahlil uchun ahamiyatli hisoblanadi. Bu konsept, so‘zlar va ifodalar ko‘proq
ma’noni ifodalaydigan, shuningdek, bir-biridan farqli ko‘rsatkichlarni tahlil qilishga imkon
beradi. Misol uchun, ‘‘Jinoyat va Jazo‘’ asarida ‘‘qon’’ so‘zi ko‘p marta ishlatilishi, yurgizib
1
Shekspir.Hamlet.2006.-b.160.Sharq.
2
F.Dostoyevskiy.Jinoyat va Jazo.Yangi asr avlodi.-b.856.
3
Christopher D.Man.Foundations of statistical Natural Language Processing. –b.33-34.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1471
ko‘rsatadi, shuningdek, ‘‘jarohat’’ so‘zi ham ko‘p marta qayta qayta ishlatilganligi bilan, bu
so‘zning asarda ahamiyatli rolini anglatadi. Juda ko‘p misollar bilan tushuntirish mumkin, lekin
umuman olganda,
psixolingvistik yondashuv leksik statistik tahlilni tashkil etish uchun foydali bir qadam
bo‘lib, badiiy tahlil orqali yozuvning ma’nosi va ishlab chiqish usullariga doimiy tushunishga
imkon beradi.Badiiy matnni leksik statistik tahlil qilish bosqichlari odatda quyidagilarni o‘z
ichiga oladi:
1. Korpusni tanlash: tahlil qilish uchun adabiy matn korpusi.
2. Tokenizatsiya: matnni qismlarga ajratish, individual so‘zlar yoki belgilar.
3. Matnni tozalash: matndan tinish belgilari, to‘xtash so‘zlari va boshqa muhim
bo‘lmagan elementlarni olib tashlash.
4. Nutq qismini teglash: matndagi har bir so‘zning grammatik kategoriyasini aniqlash.
5. Lemmatizatsiya: Har bir so‘zni asos yoki lug‘at shakliga keltirish.
6. Chastotalar tahlili: Matndagi har bir so‘zning kelishini hisoblash.
7. Kollokatsiyani tahlil qilish: Tez- tez birga keladigan so‘zlarning juftlari yoki
guruhlarini aniqlash.
8. Muvofiqlikni tahlil qilish: matnda aniq so‘zlarning paydo bo‘lishi kontekstini
o‘rganish.
9. Sentiment tahlili: Matnning emotsional ohangini aniqlash.
Matnga ishlov berilgandan so‘ng, ma’lumotlarni tahlil qilish uchun turli statistik
usullardan foydalanish mumkin. Masalan, matndagi alohida so‘zlar yoki so‘zlar guruhining
chastotasini hisoblash va bu so‘zlarning turli turlari bo‘yicha taqsimlanishini tekshirish mumkin.
REFERENCES
1. Белянин В. П. Психолингвистика. –М., 2004. –C. 8.
2. Shaykhislamov, N. (2020). Cognitive Linguistics, the Symbolic and
Interactive Functions of Language. Образование и наука в XXI веке, 1(6), 390-393.
3. Nursulton Zamon o‘g‘li Shayxislamov.Til korpusi yaratishning umumiy tamoyillari
xususida –Toshkent.
4. Applying corpus linguistics methodology to psycholinguistics research. Luciane
Corrêa FERREIRA.
5. Белянин В.П. Психолингвистика. Учебноепособие. –М.: Флинта, 2008.
6.Усманова Ш. “Психолингвистика” фанидан маъруза курслари. –Тошкент:
Университет, 2014
