Iyul, 2025-Yil
21
“AJOYIB KUNLARNING BIRIDA”: ICHKI OLAM VA TASHQI VOQELIKNING
BADIIY TALQINI
Adilova Fanuza Shodiyor qizi
ToshDO‘TAU tayanch doktoranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15845406
Annotatsiya. Mazkur tezisda Xayriddin Sultonning “Ajoyib kunlarning birida” qissasi
zamonaviy o‘zbek adabiyotidagi janriy, poetik va falsafiy xususiyatlari nuqtai nazaridan tahlil
etiladi. Asarda sodda hayotiy voqea fonida insonning ichki olami, ruhiy kechinmalari va hayot
mazmuni haqidagi falsafiy mushohadalar chuqur yoritilgani alohida e’tiborga loyiqdir. Qissaning
syujeti an’anaviy qissa tuzilmasiga asoslangan bo‘lsa-da, asarda zamonaviy psixologizm va ichki
monolog vositalari ustuvorlik qiladi. Bosh qahramon Sultonning ruhiy kurashi, ichki dialoglari va
hayotiy sarhisobi orqali muallif inson ongining nozik qatlamlarini ochishga erishadi. Yordamchi
personajlar – Abdulla, Kamol va ayniqsa, tarixiy shaxs sifatida gavdalangan Botir Zokirov
obrazlari qahramon xarakterini ochishda hamda milliy-estetik qadriyatlarni ifodalashda muhim rol
o‘ynaydi. Asarda milliy o‘zlik, ma’naviyat, mehr-oqibat, avlodlararo bog‘liqlik kabi mavzular
adabiy-estetik vositalar orqali yoritilib, qissa zamonaviy o‘zbek nasrining ruhiy-falsafiy
yo‘nalishdagi yutuqlarini namoyon etadi.
Kalit so‘zlar: Zamonaviy qissachilik, ruhiy kechinma, ichki monolog, falsafiy mushohada,
qahramon obrazi, Botir Zokirov, milliy ma’naviyat, avlodlar bog‘liqligi, psixologizm, syujet
dinamikasi, lirik-falsafiy qissa.
Xayriddin Sulton qalamiga mansub “Ajoyib kunlarning birida” asari hajm jihatidan qissa
janriga taalluqli bo‘lib, zamonaviy o‘zbek qissachiligi rivojida o‘ziga xos yangi qirralarni namoyon
etgan. Avvalo ta’kidlash joizki, adib bu qissada oddiy hayotiy voqea orqali chuqur falsafiy va ruhiy
mazmunni ochib berishga erishadi. Janr xususiyati sifatida asarda realistik tasvir usuli psixologik
tahlil bilan uyg‘unlashgan: an’anaviy qissa syujet tuzilmasi (ekspozitsiya, tugun, rivoj, kulminatsiya
va yechim) saqlangan holda, zamonaviy nasrga xos psixologizm va lirik-tafakkuriy ohang ilgari
suriladi. Binobarin, zamonaviy qissa janri evolyutsiyasi jarayonida Sultonning ushbu asari yangi
mavzu va yangi qahramonlarni adabiyotga olib kirgan namunalardan biridir. Tadqiqotchilarning
qayd etishicha, “Ajoyib kunlarning birida” singari qissalar o‘zbek adabiyotiga yangicha ruh
bag‘ishlab, undagi personajlar nihoyatda tabiiy, hayotiy va milliy qiyofasi bilan ajralib turadi.
Asarda zamon va makon uzviy uyg‘unlikda tasvirlanib, qissa janrining o‘tish davridagi
imkoniyatlari to‘la namoyon etilgan.
Mazkur qissaning janr tabiati an’anaviy qissadan farqli o‘laroq, syujetning ichki
dinamikasiga ko‘proq tayanadi. Bu holat qissada odatdagi tashqi voqealardan ko‘ra qahramonning
ichki kechinmalari, xotiralari va mulohazalari asosiy o‘rin tutganida ko‘rinadi. Shunga qaramay,
asarda syujet kompozitsiyasi klassik qissa talablari darajasida izchil qurilgan: ekspozitsiyadan tortib
yechimga qadar voqealar oqimi uzviy va mantiqiy ravishda rivojlanadi. Jumladan, asar
ekspozitsiyasi qahramonning shahardagi mehmonxonaga kelishi va muhit tasviri bilan boshlanadi.
Muallif kinoya va subtil ironiya orqali o‘quvchini voqea zamiriga tortadi:
“Bu voqea ajoyib
kunlarning birida ro‘y berdi. Ochig‘ini aytganda, bu kunni bu qadar ajoyib deb ham bo‘lmasdi
(havo sovuq, yer balchiq, yo‘l-yo‘lkalar shilta-shalobbo, samolyotga bilet yo‘q, «Paxtakor» birinchi
Iyul, 2025-Yil
22
ligaga tushib ketgan...)”
. Ushbu satrlarda davr realiyalari (ob-havoning noxushligi, transport
muammosi, futbol jamoasining mag‘lubiyati) hazil aralash ifoda etilib, asarga realizm ruhi bilan
birga kinoyali muhit yaratilgan. Shu tariqa, qissa to‘g‘ri ekspozitsiya orqali voqealarni boshlab,
o‘quvchida qiziqish uyg‘otadi.
Adabiyotshunoslar fikricha, zamonaviy o‘zbek qissachiligida 1970-80-yillardan boshlab
hayotni realistik aks ettirish barobarida inson ruhiyatini chuqur tahlil etishga intilish kuchaygan.
Xususan, O‘tkir Hoshimov, Erkin A’zam, Xayriddin Sulton kabi yozuvchilar qissa janrida
realistik va falsafiy-uslubiy izlanishlar olib bordilar. “Ajoyib kunlarning birida” qissasi ham ana
shunday izlanish mahsuli bo‘lib, unda an’anaviy povest elementlari (syujet dramatizmi, konflikt)
zamonaviy ruhiy kechinmalar ifodasi bilan boyitilgan. Buning natijasida asar o‘z janriy doirasida
falsafiy-lirik qissa sifatida e’tirofga loyiq bo‘lgan. Bahodir Karim ta’kidlaganidek, badiiy asarni
takror mutolaa qilish uning sirli va yashirin qirralarini kashf etishga yordam beradi, hatto “qayta
mutolaa asarning yangi bir davr-u davronini boshlab berishi mumkin”. Xayriddin Sulton qissasi
ham xuddi shunday, takroran o‘qilganda yanada teran ma’no-mazmun qatlamlarini ochib beruvchi
janr durdonasiga aylangan.
“Ajoyib kunlarning birida” qissasining obrazlar poetikasi – bosh qahramon va yordamchi
personajlarning yaratilish usuli, ularning ichki dunyosi va ijtimoiy-estetik vazifalari bilan
ahamiyatlidir. Asarning markazida 43 yoshli bosh qahramon Sulton turadi. Sulton – hayot
sinovlaridan o‘tgan, ma’lum ma’noda ruhiy iztiroblar bilan yashayotgan oddiy bir inson. Adib bu
qahramonni to‘liq hayot yo‘li bilan tanishtirish yo‘lidan bormaydi; aksincha, eng murakkab vaziyat
– hayot va o‘lim o‘rtasidagi ruhiy kurash pallasi orqali uning xarakterini ochib beradi.
Darhaqiqat, Xayriddin Sulton qahramonlarining shakllanishida muhim bir uslub ko‘zga
tashlanadi: yozuvchi qahramon hayotidagi eng keskin burilish nuqtasini tasvirlab, o‘sha holatda
uning butun umrini, dunyoqarashini aks ettiradi. Mazkur qissada ham Sulton obrazi o‘lim xavfi
ostida o‘z hayotini sarhisob qilayotgan inson sifatida gavdalanadi.
Sulton obrazi poetikasining asosiy jihati – uning ichki monologi va kechinmalaridir. Bosh
qahramon ko‘p vaqtini xayol va xotiralar og‘ushida o‘tkazadi, o‘zi bilan o‘zi dialog quradi. Bu
orqali muallif qahramonning ichki olamini, pushaymon va armonlarini teran yoritadi. Xayriddin
Sulton asarlarida inson qalb kechinmalari va ruhiy tug‘yonlari milliylikka yo‘g‘rilgan holda
tasvirlanadi. Yozuvchi oddiygina ko‘rinuvchi qahramonlarning qalbida ham ulkan ruhiy to‘lqinlar
kechishi mumkinligini mahorat bilan ko‘rsatadi. Masalan, Sultonning ichki kurashi – bir tomonda
oila va farzandlar oldidagi mas’uliyat hissi, ikkinchi tomonda esa o‘lim yaqinlashayotgani tufayli
paydo bo‘lgan qo‘rquv va nadomat – asar davomida dialogik tarzda ochiladi. Bu borada
M.Baxtinning dialogiklik nazariyasi yodga tushadi: olim tasviricha, hatto inson yakka o‘zi qolgan
paytda ham u o‘z botinida ichki suhbat, bir-biri bilan bahs qiluvchi “ikkita ovoz”ni olib yuradi.
Darhaqiqat, Sulton obrazi misolida ham ichki monolog aslida qahramonning o‘zi bilan
polemik dialogi tarzida kechadi – u o‘z hayotining mazmuni haqida o‘ylarkan, goh umidsizlikka
tushib o‘zini koyiydi, goh yana o‘zini o‘zi tasalli beradi.
Asardagi yordamchi qahramonlar ham bosh qahramon xarakterini yoritishga xizmat qiladi.
Qissada Sultonning jiyani Abdulla va Abdullaning do‘sti Kamol singari obrazlar qatnashadi.
Ular Sultonning holidan xabar olish uchun qidirib kelib, uni mehr bilan qo‘llab-
quvvatlaydilar.
Iyul, 2025-Yil
23
Bu ikki yosh obraz vositasida asarda avlodlararo ruhiy bog‘liqlik va insoniy mehr-oqibat
mavzusi yoritilgan. Xususan, mehmonxonadan Sultonni topib, uni birga ovqatlanishga va keyinroq
mashhur san’atkor huzuriga ergashtirishlari – yosh avlodning kattalarga hurmati va sadoqatini
ko‘rsatadi. Ularning samimiy do‘stona munosabati Sultonga ma’naviy madad bo‘ladi, bu esa
qahramonning ichki krizisini yengillashtirishga ko‘maklashadi.
Qissada ayniqsa diqqatga sazovor obraz – bu o‘z nomi bilan zikr etilgan mashhur san’atkor
Botir Zokirov obrazidir. Aslida Botir Zokirov – 1960-70 yillarda jahonga mashhur bo‘lgan o‘zbek
xonandasi bo‘lib, yozuvchi real tarixiy shaxsni asarga kiritish orqali qissa mazmunini boyitgan.
Botir Zokirov obrazi san’at va abadiyat timsoli sifatida gavdalantiriladi: u bilan uchrashuv
epizodida Sulton va uning sheriklari ulkan taassurot oladilar, san’atkorning haqiqiy insoniy qiyofasi
namoyon bo‘ladi. Botir aka (Zokirov) ularga Navoiyni yod olganini, Fuzuliy va Mashrab
g‘azallaridan parcha keltira olishini faxr bilan so‘zlab beradi – buning ortida milliy adabiy merosga
sadoqat va hurmat ko‘rinadi. Masalan, san’atkor Kamolga javoban shunday deydi:
“Navoiy! … Bu
kitob ulardan yodgor. … Mir Alisher mana shundoq deganlar: «El netib topgay menikim, men
o‘zimni topmasam»”
. Shuningdek, Zokirovning o‘zi ham bir necha mumtoz satrlarni hamda xalq
qo‘shig‘idan misralar keltirib, sof va mazmunli so‘zlarga oshno bo‘lib ulg‘ayganini ta’kidlaydi.
Bu orqali Botir obrazi milliy ruh va ma’naviyatning tashuvchisi sifatida gavdalanadi.
Uning san’atga, adabiyotga mehr qo‘ygan ziyoli qiyofasi Sultonga kuchli ta’sir ko‘rsatib,
qahramon ruhiyatida ijobiy siljish yasaydi.
Botir Zokirov obrazi qissada yana bir estetik vazifani bajaradi: umrning boqiyligi va
san’atning o‘lmasligi g‘oyasini ilgari suradi. Sulton Botir Zokirov bilan muloqot asnosida hayot va
o‘lim haqida mulohaza yuritadi. Yuriy Gagarinning Botir Zokirov haqidagi e’tirofi ham eslatib
o‘tiladi: kosmonavt Gagarin “jahonda bunday estrada artisti yo‘q” deya Botirni ulug‘laganini
eshitib, qahramon faxr va hayrat tuyg‘usini kechiradi. Bu real tarixiy fakt san’atkor shaxsining
naqadar yuksak qadrlanganini ko‘rsatib, asar voqealariga ishonarli zamin yaratadi. Shu tariqa, Botir
obrazining kiritilishi Sultonning ma’naviy kuzgusi vazifasini o‘taydi – u Sultonga hayotning
go‘zalligini, san’at va merosning abadiyligini eslatadi va qahramon ruhiyatida uyg‘onish yasaydi.
Umuman olganda,
obrazlar tizimi
asarning g‘oyaviy-badiiy yukini ko‘tarib turibdi. Bosh
qahramon Sultonning individual fojeasi orqaligina emas, balki yordamchi qahramonlar bilan o‘zaro
munosabatlari orqali ham zamon va jamiyat haqida umumlashma xulosa chiqiladi. Har bir obraz o‘z
ijtimoiy-estetik yuklama
si bilan mazmundor: Sulton – oddiy insonning hayotiy kurashi va
iztiroblari ramzi bo‘lsa, Abdulla va Kamol – yosh avlodning fidoyi va mehribon qiyofalari, Botir
Zokirov – milliy madaniyatning porloq yulduzi va ilhom manbai. Shu tariqa, qissadagi obrazlar
poetikasi ko‘p ovozli (polifonik) badiiy tuzilmani hosil qiladi. Bakhtin nazariyasiga ko‘ra, chinakam
polifonik asarda muallif qahramonlarga mustaqil ovoz beradi, ularning dunyoqarashi o‘zaro
dialogda shakllanadi. Sulton qissasida ham har bir asosiy obraz – Sulton, Botir, Abdulla – o‘z
“ovozi” va dunyoqarashiga ega bo‘lib, asar ichida bir-biri bilan muloqotga kirishadi va shu dialog
jarayonida asarning ma’naviy mazmuni tobora chuqurlashadi.
Xayriddin Sultonning “Ajoyib kunlarning birida” qissasi zamonaviy o‘zbek nasrida janr va
mazmun jihatidan yangi qirralarni ochgan asarlardan biridir. Qissada hayotiy voqeliklar fonida
inson ruhiyati, ichki kechinmalari va falsafiy mulohazalari teran yoritilgan. Bosh qahramon Sulton
obrazi orqali muallif o‘lim va hayot oralig‘idagi insoniy iztirobni chuqur tahlil qiladi.
Iyul, 2025-Yil
24
Yordamchi personajlar esa qahramon xarakterini ochishda muhim badiiy vositaga aylangan.
Botir Zokirov obrazi esa milliy ruh, adabiy-estetik meros va insoniy kamolot timsoli sifatida
talqin etiladi. Qissa ruhiy-falsafiy qissachilik namunasidir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Sarimsoqov B. Badiiylik asoslari va mezonlari. – T.: 2004. B – 22.
2.
Jahon adiblari adabiyot haqida. – T.: Ma’naviyat, 2010.
3.
Umurov H. Adabiyot nazariyasi – T.: Sharq, 2002. B – 111
4.
Бахтин М. Эстетика словесного творчества. – М.: Искусства, 1979. С 9.
5.
Добин Е. С. Искусство детали: Наблюдения и анализ . Л.: Сов. писатель (Ленингр. отд.),
1975.
6.
Sulton X. Ko‘ngil ozodadur. – T.: Yangi asr avlodi, 2019.
