ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
282
MAQOL VA MATALLARNING FARQLI XUSUSIYATLARI
Ruziyev Xusniddin Baxriddinovich
Ilmiy rahbar. Termiz davlat universiteti ingliz tili va adabiyoti kafedrasi o‘qituvchisi.
Qudratova O‘g‘ilshoda Yusuf qizi
Termiz davlat universiteti Xorijiy filologiya fakulteti filologiya va tillarni o‘qitish ingliz tili
yo‘nalishining 1
-kurs 424-guruh talabasi.
ORCID iD: 0009-0009-1650-7037
E-mail:
ruziyevhusniddin092@gmail.com
Termiz city, Uzbekistan.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15864780
Annotatsiya.
Ushbu maqolada xalq og‘zaki ijodining qadimiy va keng tarqalgan janrlari
bo‘lgan maqol va matallarning o‘ziga xos xususiyatlari, ularning o‘zaro farqlari hamda har
birining jamiyatda tutgan o‘rni ilmiy
-nazariy jihatdan tahlil qilinadi. Maqol va matallar
xalqning tarixiy tajribasi, dunyoqarashi, axloqiy mezonlari va estetik didini ifodalovchi vosita
sifatida qaralib, ularning tuzilishi, ma’no chuqurligi va ishlatilish konteksti asosida tafovutlari
aniqlanadi. Shuningdek, maqolda nasihat va umumlashtirilgan fikr kuchli bo‘lsa, matalda esa
qisqalik, kinoya va obrazlilik ustuvor ekani misollar asosida ko‘rsatiladi. Maqola tilshunoslik,
folklorshunoslik hamda madaniyatshunoslik nuqtai nazaridan yozilgan bo‘lib, o‘zbek xalq
ijodining boy merosini chuqurroq tushunishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
xalq og‘zaki ijodi, maqol, matal, janr xususiyatlari, obrazlilik, nasihat,
kinoya, o‘zbek folklori, til madaniyati, ifoda vositalari.
KIRISH:
O‘zbek xalq og‘zaki ijodi o‘zining boyligi va rang
-barangligi bilan ajralib
turadi. Bu ijodning muhim turlari sifatida maqol va matallarni alohida e’tirof etish mumkin. Har
ikkalasi xalq donishmandligini aks ettirsa-da, ularning shakli, tuzilishi va maqsadi jihatidan
sezilarli farqlari mavjud. Maqol xalq hayotiy tajribalari xulosasini ifodalovchi hikmatli fikrlar
majmuasidir. Maqol arabcha qavlun -
gapirmoq, aytmoq so‘zidan olingan bo‘lib, aytib
yuriladigan ifoda va iboralarga nisbatan qo‘llaniladi. Maqol og‘zaki ijodimizda qo‘llaniladigan
eng kichik janrlardan biri hisoblanadi. Folklorshunoslikda kichik janrlarni paremiya deb atash
ham qabul qilingan. Maqollar hajm jihatdan qisqa bo‘lsada, ularda fikr va mazmun keng
qamrovli bo‘ladi. Dunyoda o‘z maqollariga ega bo‘lmagan xalqning o‘zi yuq. Chunki har bir
xalq hayotiy tajribalarini maqollar shaklida avlodlarga meros qilib qoldiradilar. Xalq maqollari
tarixi o‘nlab asrlar bilan o‘lchanadi. O‘rxun
-
Enasoy bitiklarida “Oriq va semiz (birov)
tezagidan bilsa, birov oriq va semiz buqani ajrata olmaydi”. “Yupqa qalin bo‘lsa tor
- mor
qiladigan bahodir emish, Ingichka yo‘g‘on bo‘lsa, uzadigan bahodir emish” kabi maqollarni
eslatuvchi parchalarni o‘qiymiz.
ASOSIY QISM
Maqol janrining o‘rganilish tarixi Mahmud Koshg‘ariyga borib taqaladi. O‘zining
(“Devonu lug'ati turk” asarida 400 ga yaqin maqol va matallar o‘rin olgan, Mahmud
Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asarida keltirilgan maqollarning bir qanchasi hozir, ham
o‘zbek xalqi orasida turli variantlarda ishlatiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
283
Xalq og‘zaki ijodining qadimiy va keng tarqalgan janrlaridan biri bo‘lgan maqol va
matallar asrlar davomida o‘zbek xalqining donishmandligi, hayot tajribasi, axloqiy qadriyatlari
va estetik qarashlarini ifodalab kelmoqda. Garchi bu ikki janr ko‘pincha o‘zaro yaqin va bir
-
biriga o‘xshashdek tuyulsa
-
da, ularning tarkibiy tuzilishi, ma’no yuki, funksional vazifasi va
estetik xususiyatlarida muhim farqlar mavjud.
Maqollar odatda umumlashtirilgan hayotiy tajriba, axloqiy-
me’yoriy qadriyatlar, nasihat
va yo‘l
-
yo‘riq ko‘rsatishga xizmat qiluvchi hikmatli iboralar shaklida bo‘ladi. Masalan,
“Yaxshilik qil, suvgacha borsa ham ketmaydi” yoki “Elga kulgan quyosh, senga ham kuladi”
kabi maqollar xalqning umumiy dunyoqarashi va axloqiy qarashlarini mujassamlashtiradi. Ular
ko‘pincha ikki bo‘lakli sintaktik tuzilmada bo‘lib, birinchi qism sababni, ikkinchisi esa natijani
ifodalaydi.
Matallar esa ko‘proq obrazli, kinoyaviy, istehzoli shaklda ifodalanadi va muayyan
hayotiy holatga tezkor munosabat bildirish uchun ishlatiladi. Ular qisqa, lo‘nda, ko‘pincha
kulgili va allegorik shaklga ega bo‘ladi. Misol uchun: “It hurar, karvon o‘tar” yoki “Ko‘r
-
ko‘rona ergashma —
jar yoqasiga olib boradi” kabi matallar muayyan shaxsiy yoki ijtimoiy
vaziyatga bevosita ishora qiladi. Matallar ichki irodi kuchi, donolik va kinoya orqali kishilarni
mulohaza qilishga undaydi.
Shuningdek, tilshunoslik jihatidan qaralganda, maqollar asosan izohlilikka, ya’ni fikrni
ochiq bayon qilishga moyil bo‘lsa, matallar yashirin ma’no va badiiy obrazlar orqali ifodalanadi.
Shu sababli, maqol ko‘proq didaktik xarakterga ega bo‘lib, yoshlarga ta’lim
-tarbiya berishda
keng qo‘llanilsa, matal ko‘proq ijtimoiy
-hayotiy munosabatlarni tanqid qilish, kulgi orqali
noto‘g‘ri hatti
-harakatlarni fosh etishda foydali vosita hisoblanadi.
Maqollarning xususiyatlari
: Maqollar xalqning ko‘p asrlik hayotiy tajribasi va
kuzatishlarini ixcham, lo‘nda va umumlashtiruvchi shaklda ifodalovchi so‘z birikmalaridir.
Ularning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat:
Qisqalik va ixchamlik
: Maqollar odatda bir yoki ikki jumlada ifodalanadi, bu ularni esda
qolish va ishlatish uchun qulay qiladi. Masalan, “Mehnatsiz —
ne’matsiz” maqoli qisqa shaklda
mehnatning muhimligini ta’kidlaydi.
Umumlashtiruvchi xarakter:
Maqollar hayotning turli jabhalariga taalluqli bo‘lib, keng
doiradagi vaziyatlarda qo‘llaniladi. Ular muayyan voqea yoki shaxsga bog‘liq emas, balki
umumiy haqiqatlarni aks ettiradi.
Didaktik maqsad:
Maqollar ko‘pincha axloqiy, tarbiyaviy yoki o‘git
-nasihat xarakteriga
ega. Masalan, “Yaxshi so‘z —
yurak ko‘zi” maqoli odamlarni muloyim va ezgu so‘zlarga
undaydi.
Poetik tuzilish:
Maqollarning ko‘pchiligi ritmik va qofiyali bo‘lib, bu ularni esda
qolishni osonlashtiradi. Masalan, “Yomon bilan yurgandan, yolg‘iz yur yaxshiroq” maqolida
ritm va qofiya aniq seziladi.
Mustaqillik:
Maqollar ma’lum bir hikoya yoki voqeaga asoslanmaydi, ular o‘z
-
o‘zidan
to‘la ma’noga ega bo‘ladi.Maqollar kundalik nutqda tez
-
tez ishlatiladi va ular so‘zlovchining
fikrini yanada ta’sirchan va aniq yetkazishga yordam beradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
284
Matallarning xususiyatlari:
Matallar esa maqollardan farqli o‘laroq, hikoyaviy shaklga
ega bo‘lib, ko‘proq tasviriy va ramziy uslubda yoziladi. Ularning asosiy xususiyatlari
quyidagicha:
Hikoyaviy shakl:
Matallar kichik hikoya yoki voqea sifatida ifodalanadi, unda odatda
personajlar (odamlar, hayvonlar yoki hatto narsalar) ishtirok etadi. Masalan, “Tulki va uzum”
matali tulki personaji orqali ochko‘zlik va o‘zini oqlash haqida hikoya qiladi.
Alegorik ma’no:
Matallar ramziy yoki kinoyali tarzda hayotiy haqiqatlarni ifodalaydi.
Hikoyadagi personajlar va ularning xatti-
harakatlari orqali chuqur ma’no yetkaziladi.
Tarbiyaviy maqsad:
Matallar ko‘pincha axloqiy xulosa yoki o‘git berishga xizmat
qiladi.
Bu xulosa hikoyaning oxirida aniq ifodalanmasa ham, o‘quvchi yoki tinglovchi
tomonidan tushuniladi.
Personajlar orqali ifoda:
Matallarda hayvonlar, narsalar yoki insonlar timsolida ma’no
beriladi, bu esa hikoyani yanada qiziqarli va tasviriy qiladi. Masalan, “Qarg‘a va tulki” matalida
qarg‘aning soddaligi va tulkening ayyorligi tasvirlanadi.
Nisbatan uzun shakl:
Maqollarga nisbatan matallar uzunroq bo‘lib, voqealar ketma
-
ketligi va personajlarning o‘zaro munosabatlari orqali rivojlanadi. Matallar ko‘proq bolalar va
yoshlar tarbiyasida, shuningdek, hayotiy saboqlarni o‘rgatishda ishlatiladi. Maqol va matallar
o‘zbek xalq ijodining muhim qismlari bo‘lib, har biri o‘ziga xos uslub va maqsadga ega.
Maqollar qisqa va lo‘nda shaklda umumiy hayotiy haqiqatlarni ifodalasa, matallar
hikoyaviy va ramziy uslubda axloqiy saboqlarni yetkazadi. Har ikkalasi ham xalq
donishmandligini aks ettirib, kundalik hayotda, tarbiyada va axloqiy qadriyatlarning
rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Ular o‘zbek xalqining chuqur fikrlash qobiliyati va boy
madaniy merosining yorqin namunasidir. Ko‘pgina olimlar maqoldan matalning farqini
ko‘rsatishga, ularning chegaralarini belgilashga uringanlar. “Matal” so‘zi turkiy xalqlar orasida
turlicha ma’nolarda qo‘llaniladi. U topishmoq, hikmatli so‘z, ertak namuna, hikoya qilish,
hikmat aytish ma’nolarida qo‘llaniladi. U termin sifatida o‘zbek folklorshunosligida
paremalarning bir turini ifodalaydi. Shuning uchun ham u turli lug‘atlarda turlicha izohlangan.
Jumladan, “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da bu atamaning ikki ma’no anglatishi
ko‘rsatiladi. Matal tugal ma’no ifodalaydigan obrazli ibora, hikmatli so‘zdan iborat. Bu izoh xalq
matallarining ham poetik, ham semantik, ham struktural tabiatini nisbatan aniq ifodalab beradi.
Matallarning janr xususiyatlari quyidagilar:
* Matal aniq va tugal fikr yaratmaydi. Ular obrazli birikma yoki ibratli gapdir.
* Matal asosida chiroyli, obrazli, ammo tugal bo'lmaganifoda yotadi. Matal ixcham, bir
tarkibli.
* Matallar lokal qo‘llanish chegarasiga ega bo‘lib, ular xech qachon millatlararo iste’mol
doirasida uchramaydi.
* Matal nutqda ko‘rsatish vositasi sifatida qo‘llaniladi.
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, xalq maqol, matal va iboralarning o‘rni xalqimiz
ma’naviy olami, farzandlar tarbiyasida katta o‘ringa egadir. Maqol, matal va iboralar rang barang
mavzularni aks ettiradi. Ular jamiyatda ro‘y berayotgan voqelarni mujassam qiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
285
Xalqning ko‘p yillik aqli va zakovati bilan yatilgan maqol va matallar fikr va g‘oyalar,
qarashlar o‘z aksini topgan. Ular katta amaliy axloqiy, tarbiyaviy ahamyatga egadir. Bu xalq
durdonalari orqali hayot va amaliyotning barcha jabhalarida to‘g‘ri va aniq javob topish
mumkinligidan dalolatdir. Bu esa millatimiz barkamolligining yorqin ifodasidir. Xalq maqollari
va iboralari inson xayotining har bir jabxasini qamrab oladi. Ularda qayg‘uli kunlar ham,
shodlikka to‘la laxzalar ham aks etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar r
o‘
yxati:
1.
“O‘zbek xalq maqollari” Toshkent 1987. 11
-bet
2.
M.Afzalov, ertak janri, “O‘zbek tili va adabiyoti masalalari”, 1961,6
-bet
3.
Hamza tanlagan asarlar, O‘zdavnashr, Toshkent 1949, 162
-bet
4.
www.ziyouz.Com kutubxonasi
5.
O‘zMe.Birinch jild. Toshkent, 2000
- yil
6.
Muhammadjon Hakimov, Maqol terminlari haqida, o‘zbek tili va adabiyoti jurnali, 1965
7.
Arxiv.uz
8.
O‘zbek xalq maqollari ‘Sharq” nashriyoti
- matbaa aksiyadorlik korapaniyasi Bosh
tahririyati, 2005
