ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
341
KROSS JUWIRIW TEXNIKASI
Torebaeva Periyzat Maxsetbaevna
Qaraqalpaq Mamleketlik Universiteti Dene madeniyati fakulteti.
Hayal-qizlar sporti 3-kurs studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15872237
Annotatsiya.
Bul maqalada búgingi kúnde mámleketimizde studentlerdiń fizikalıq
tayarlıǵınıń talap dárejesinde bolıwı haqqında qayǵırıw
jámiyet rawajlanıwınıń hár qanday
basqıshında mámlekettiń aldınǵı wazıypalarınan biri esaplanadı. Dene tárbiyanıń quramlıq
bólimlerine bekkem den sawlıq, jaqsı fizikalıq rawajlanıw, háreket qábiletleriniń optimal
dárejesi, fizikalıq mádeniyat tarawındaǵı bilim hám kónlikpeler, salamatlastırıwshı dene tárbiya
hám sport iskerligin ámelge asırıw jolların ózlestiriw sıyaqlılar kiredi.
Tayanish sozler:
dene tárbiya hám sport, Kross juwırıw, texnikası,
tepsiniw kúshi,
juwırıw aralıǵı,
gúzetilgen maqsetke erisiw.
Kross juwırıw texnikası uzaq hám júdá uzaq aralıqlarǵa juwırıw texnikasınan biraz
ayırıladı. kross aralıqları
1, 2, 3, 5, 6, 8, 10, 12 km.
ge shekem bolıwı juwırıwshıdan tezlikti
azaytpay tejemli hám shıraylı juwırıw háreketin orınlawdı talap etedi. Bunda sportshılar uzaq
aralıqlarǵa juwırıwshılar sıyaqlı texnikaǵa iye bolıwı lazım. Kross juwırıw orınınıń relefinde
tegislik, tóbelik, túserlik, qıyalıq, suwlı hám batpaqlı orınlardan juwırıp ótiwde álbette sportsha
juwırıw texnikasın jaqsı ózlestirgen bolıwı lazım, eger, ózlestirmegen bolsa, bul juwırıw aralıǵın
basıp ótiwde ózine tán qolaysızlıqlardı keltirip shıǵarıwı múmkin. Kross juwırıwda sportshı dene
muskulların bosastıradı hám ayaq ushınan baslap jerge jumsaq qoyıladı. Ayaq tabanın birden
jerge qoyıw onshelli payda bermeydi. Sebebi, ayaq tabanı menen amortizaciyalaw qıyınlasadı
aldınǵı tayanıwdıń reakciya kúshi artadı. Baltır arqa muskullarınıń iskerlik qábileti kerilip
juwırıw texnikasınıń buzılıwına alıp keledi hám nátiyjede juwırıw tezligi tómenlep baradı.
Aldınǵa tayanıw reakciyası tezligi kúshin tómenletiwi tásirin azaytıw ushın ayaq astıların
ulıwmalıq salmaq teń salmaqlılıǵınıń ulıwma salmaq oraylıq proekciyasın jaqınlaw qoyıw kerek
boladı. Kross juwırıwda kross juwırıwshılardı ayaq qádemleri uzınlıǵı 140
-170 sm ge shekem
bolıwı múmkin. Ayaqtıń tepsiniw fazasındaǵı awısıw múyeshi 50°
-
60° qa shekem jetedi. Kross
juwırıwında tepsiniw kúshi basqa aralıqlarǵa juwırıwǵa salıstırǵanda azıraq boladı. Silkiniwshi
ayaq sanı onshelli joqarı kóterilmeydi. Bunda ushıw fazasında ulıwma salmaq orayı ayaq
joqarılap ketpewine járdem beredi. Sol sebepli sportshınıń qádemleri qısqalaw bolǵanı ushın
juwırıw waqtındaǵı dene dúzilisi ulıwma salmaq orayınıń vertikal terbeniwi uzaq aralıqlarǵa
juwırıwshılarǵa qarap kross juwırıwshılarında azıraq boladı. Sportshınıń silkiniwshi ayaǵınıń
dize buwını vertikal waqtında basqa aralıqlarǵa juwırıwǵa salıstırǵanda krossshılarda azıraq
boladı. Sebebi, bunda silkiniwshi ayaqtıń gorizontal tezligi azıraq boladı. Shassede juwırıp
atırǵanda muskullar hám buwınlar jaraqatlanbawı ushın sportshı ushın qolaylı bolǵan jeńil
krassofka shortigine qarap tursi hám mayka yamasa máwsimli sport kiyimlerinen paydalanıw
lazım. Krosstı juwırıp atırǵanda qolları ótkir múyesh payda etip tuwrı múyesh dárejesi búgilip,
aldıǵa artqa juwırıw tezligine qarap normada tártipsiz háreketlenedi. Bunda ol dene teń
salmaqlılıǵın bir ornınan ekinshi orınǵa kóshiwin támiyinleydi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
342
Induvidial krossta Finlandiyalı sportshı Xannes Kolexmaynen altın medaldı qolǵa
kirgizgen bolsa, Shveciyalı Yalmar Andrson gúmis medalǵa iye bolǵan. Bronza medalın jáne
Shveciyalı sportshı Yuxan Eke iyelegen.
Komandalı krossta bolsa Shveciya terme komandalar wákilleri Yalmar Anderson, Yuxan
Eke, Yosef Ternstrenler iyelegen. Ekinshi orındı Finlandiya wákilleri iyelegen olardan Xannes
Kolexlaynen, Yalmari Eskola, Albin Stenrooslarǵa nesip etken. Úshinshi orındı Ullı Britaniya
sportshılarına Ernest Glodver, Frederik Xibbins hám Tomas Xamfrisler iyelegen.
Metodikalıq usınıslar pedagogikalıq joqarı bilimlendiriw máseleleri kúndizgi hám sırtqı
tálim baǵdarları studentleriniń “Dene tárbiya” páni boyınsha óz betinshe jumıslarına qosımsha
etilgen bolıp, usı pán talapları boyınsha oqıw dáwirinde tayarlaw hámde shaxs sıpatında
rawajlandırıwdıń júdá áhmiyetli quramlıq bólimi esaplanadı. Pándi ózlestiriw ushın hár qıylı
sport túrleri boyınsha bilim, kónlikpe hám tájiriybelerden paydalanıladı. Usınıslar JOOda dene
tárbiya boyınsha oqıw shınıǵıwlarınıń tiykarǵı baǵdarı, kólemi hám mazmunı bazalıq
nızamshılıq hújjetleri, kórsetpe hám baǵdarlamalarǵa tayanǵan halda dúzilgen. Májbúriy
minimum isshi baǵdarlamasına álbette kiritiliwi zárúr bolǵan pán temaları jıyması formasında
bayan etilgen.
Búgingi kúnde mámleketimizde studentlerdiń fizikalıq tayarlıǵınıń talap dárejesinde
bolıwı haqqında qayǵırıw
jámiyet rawajlanıwınıń hár qanday basqıshında mámlekettiń aldınǵı
wazıypalarınan biri esaplanadı. Dene tárbiyanıń quramlıq bólimlerine bekkem den sawlıq, jaqsı
fizikalıq rawajlanıw, háreket qábiletleriniń optimal dárejesi, fizikalıq mádeniyat tarawındaǵı
bilim hám kónlikpeler, salamatlastırıwshı dene tárbiya hám sport iskerligin ámelge asırıw
jolların ózlestiriw sıyaqlılar kiredi. Studentler oqıw materialları ústinde óz betinshe jumıs alıp
barmasa, oqıtıwshılarda óz betinshe islew kónlikpesin rawajlandırıwǵa juwapkershilik penen
jantasıw bolmawına, bul wazıypalardı sheshiw múmkin emes.
Studentlerdiń óz betinshe jumısı oqıtıwdıń reyiting texnalogiyasında kúshli áhmiyetke
iye. Mámleketlik standartları, ádette, pánniń ulıwmalıq saatları kóleminen 50 % bólimin
studentlerdiń óz betinshe jumıslarına ajıratıwdı názerde tutadı. Sonıń ushın studentlerdiń óz
betinshe jumısları nátiyjeli bolıwı hámde anıq maqsetke baǵdarlanıwı lazım.
Dene tárbiyadan gúzetilgen maqsetke erisiw (student shaxsınıń hár tárepleme
rawajlanıwına járdem beredi) salamatlıǵın bekkemlew, háreket qábiletlerın rawajlandırıwǵa
qaratılǵan áhmiyetli wazıypalardıń sheshiliwi arqalı támiyinlenedi. Rawajlandırıwdıń aldınǵı
qurallarınan biri kross tayarlıǵı esaplanadı. Usı usınıslarda kross juwırıw texnikası hámde
shınıǵıw metodikası boyınsha ámeliy másláhátler berilgen, óz
-
ózini qadaǵalaw, sonday
-
aq, túrli
jaraqatlar alınǵanda birinshi (shıpaker kelgenge shekem)
járdem kórsetiw jolları bayan etilgen.
Kross
–
dene tárbiyanıń biybaha qurallarınan biri, ol organizimge unamlı tásir kórsetedi,
bulshıq etler kúshi ósiwine, qan aylanıw hám dem alıw aǵzaları iskerliginiń jaqsılanıwına, nerv
sistemasınıń bekkemleniwine járdem beredi. Organizimdi ulıwmalıq bekkemlew hámde
shıdamlılıqtı asırıwdan tısqarı, kross adamnıń iskerligi ushın zárúr bolǵan sapalardı
rawajlandırıp, tiyisli kónlikpelerdi sińdiredi, ziyreklik, tanıs emes orında gózlew kónlikpesi, hár
qıylı tosıqlardı jeńip ótiw hám óz kúshin tuwrı bólistire alıw, jol ashılmaǵan orınlarda tezlik
penen úlken aralıqtı basıp ótiw qábiletleri solar qatarında. Studentler arasında krosstıń áhmiyeti
hám ǵalabalılıǵı mine solar menen belgilenedi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
343
Kross tayarlıǵınıń maqseti –
dene tárbiya quralları menen ulıwmalıq shıdamlılıqtı
jetilistiriw, óz betinshe shuǵıllanıw kónlikpelerin rawajlandırıw esaplanadı. Onıń wazıypaları:
-
tezlik
–
kúsh shıdamlılıǵın kúsheytiw;
-
den sawlıqtı bekkemlew, fizikalıq rawajlanıwǵa kómeklesiw;
-
dene tárbiya tarawındaǵı zárúr bilimlerdi iyelew;
-
fizikalıq shınıǵıwlar menen óz betinshe shuǵıllaniw mútájligi hámde kónlikpelerin
tárbiyalaw.
Shınıǵıwlardı jobalastırıwda tómendegi metodikalıq baǵdarlarǵa ámel etiw zárúr;
1.
Induvidiallıq. Júkleme talapları shuǵillanıwshılar salamatlıǵına zıyan keltirmegen halda
olardıń imkaniyatlarına sáykes keliwi, jınısı, jası, fizikalıq tayarlıq dárejesin itibarǵa alıw shárt;
2.
Turaqlılıq. Shınıǵıw processiniń úzliksizligi, bir shınıǵıwda fizikalıq júkleme hám dem
alıwdı aqılǵa say formada gezeklestiriw;
3.
Shamalıq. Júkleme talapların shuǵıllanıwshılardıń induvidial imkaniyatların esapqa alıp
turıp, sistemalı túrde asırıp barıw ulıwmalıq tendensiyanı sáwlelendiredi.
Joqarıda sanap ótilgen barlıq baǵdarlar bir
-
biri menen tıǵız baylanıslı. Bul
shuǵıllanıwshılardıń funkcional imkaniyatların asırıp barıw dep atalıwshı yaǵnıy, bir pútin
processtiń hár túrli tárepleri bolıp esaplanadı.
3.8.2. Kross juwırıw texnikasın úyretiw metodikası
Kross juwırıw texnikasın úyretiwde stadion
n
an tısqarıda bolǵan hár qıylı sharayattaǵı
orınlarda úyretiw jaqsı nátiyje beredi, ásirese, baǵlarda, diyxanshılıq
eginleri maydanlar
ı qasında
hámde transport quralları k
em qatnay
tuǵın
jollardıń
shetlerinde
hám úlken suw kanallarınıń
qaslarında
ótkeriw maqsetke muwapıq.
1-
wazıypa.
Kross juwırıw menen tanıstırıw
.
Quralları
:
1.
Tosıqlardan ótiw texnikasın kórsetiw, kinogramma hám kinofilmlardı kórsetiw.
2.
Juwırıwdı qısqasha tariyxı, Ózbekstan, Aziya, Jáhán rekordları hám chempionları
menen tanıstırıw.
3.
Klassifikaciya boyınsha talap hám normaları
menen tanıstırıw.
Metodikalıq kórsetpeler.
Joqarı tájiriybeli sportshı hám oqıtıwshı tárepinen texnikanı
kórsetiw. Studentlerge ú
yge
wazıypalar beriw. Kross juwırıw texnikasın úyretiw merodikasın
dápterge jazıp keliw.
2-
wazıypa
.
Gorizontal tosıqlardan ótiw
texnikasın úyretiw
.
Quralları:
1.
Gorizontal tosıqlardan ótiw texnikasın túsindiriw.
2.
Juwırıp
kelip uzınlıqqa sekiriw orını
n
a sekirip túsiw hám juwırıwdı dawam
ettiriw.
3.
Juwırıp
kelip k
ólmek
orınlardan hám gorizontal tosıqlardan ótiw
.
4. Sonıń ózi tek hár qıylı
aralıqlardaǵı
bir neshe
tosıqlardan juwırıp ótiw.
Metodikalıq kórsetpeler
. Aldın jeke
ha
lda, soń jup hám topar
-
topar bolıp tosıqlardan
ótiw.
3-
wazıypa
. Vertikal tosıqlardan ótip juwırıw texnikasın úyretiw.
Quralları
:
1. Vertikal tosıqlardan ótiwdi tayanǵan hám tayanbaǵ
an ha
lda ótiw usılın túsindiriw.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
344
2. Qısqa aralıqtan juwırıp kelip qol hám ayaqlarǵa tayanǵan
ha
lda ótiw.
3. Tosıqlardı basıp ótiwde, tosıqlardı asıp juwırıwshılardıń qol háreketi hám ayaq
qádemleri menen úyretiw.
Metodikalıq
kórsetpeler
.
Tosıqlardı
asıp
juwırıwdı
úyretiwdiń
basında
shuǵıllanıwshılardıń qáwipsizligin
támiyinlew maqsetinde vertikal tosıq ornında hár qıylı
bálentliktegi aǵash hám tónkelerden
paydalanıw, sonnan soń tosıqlardan hámde
irkinishten
paydalanıw maqsetke muwapıq.
4-
wazıypa
. Tómen
-
bálent orınlardan juwırıw texnikasın úyretiw
Quralları
:
1.
Hár qıylı múyeshtegi
t
ómen hám bálent orınlarda 50
-60
m
juwırıw.
2.
Sonıń
ózi
80-120
m
aralıqlarda
.
3.
Hár qıylı
múyeshtegi tóbeliklerden tómenge qarap 50
-60
m
juwırıw.
4.
Sonıń
ózi
80-120
m
aralıqlarda
.
5.
Tómen
likka
hám bálentlikke
300-500 m
aralıqlarǵa juwırıw.
Metodikalıq kórsetpeler
. Bálentlikke qarap juwırıwda shuǵıllanıwshılarǵa
gorizontal
tosıqlardan juwırıwdı úyretiw. Waqtı waqtı menen tómenlikk
e
qarap juwırıwdı dem alıw
sıpatında qollanıw múmkin.
5-
wazıypa
. Kross juwırıw texnikasın jetilistiriw.
Quralları
:
1.
1200-1500
m
hár qıylı qaplamalı
orınlarda juwırıw.
2. 1200-1500
m
hár qıylı qaplamalı hám tosıqlı orınlarda juwırıw.
Metodikalıq kórsetpeler
. Kross juwırıwdıń
normativlerin orınlaw “Alpamıs hám
Barshınay” test sınawlarına kiritilgen.
Paydalanılǵan ádebiyatlar.
1.
“Таълим тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикасининг Қонуни. //Туркистон газетаси.
- 1997.
–
1 октябр.
2.
“
Jismoniy tarbiya va sport to
‘
g
‘
risida
”
gi O
‘
zbekiston Respublikasi Qonuni / Xalq so
‘
zi
gazetasi. 2015 y. 5.sentyabr.
3.
О подготовке спортсменов Узбекистана к
XXXIII
летним Олимпийским и
XVII
Паралимпийским играм 2024 года в городе Париже (Франция). №ПК
-5281, 05
ноябрь 2021 г.
4.
Karimov I.A. Biz kelajagimizni o‘z qo‘limiz bilan quramiz. 7j. –
T.: O
‘
zbekiston- 1999, -
.413 b.
5.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat –
engilmas kuch.
–
T.: 2008 y. 174 b.
6.
Karimov I.A. Ona yurtimiz baxtu iqboli va buyuk kelajagi yo
‘
lida xizmat qilish
–
eng
ulug
‘
saodatdir.
–
T.: 2015 y. 304 b.
7.
Mirziyoyev Sh.M., Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz.
–
T.: “O‘zbekiston” NMIU, 2017 y. –
48 b.
8.
Mirziyoyev Sh.M., Qonun ustivorligi va inson manfaatlarini tiklash yurt taraqqiyoti va
xalq farovonligining garovi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabil qilinganligini
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
345
24 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimidagi ma’ruza. 2016 yil 7 dekab
r.
–
T.:
“O‘zbekiston” NMIU, 2017 y. –
48b.
9.
Mirziyoyev Sh.M.,
Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib
-intizom va shaxsiy javobgarlik- har bir
rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Shavkat Mirziyoyevning mamlakatimizni 2016-yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning
asosiy yakunlari va 2017-
yilga mo‘ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor
yo‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi
ma’ruzasi. 2017 yil. 14 yanvar. –T.: “O‘zbekiston” 2017 y. –
103 b.
10.
Mirziyoyev Sh.M., Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini barpo etamiz
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti lavozimiga kirish tantanali marosimiga
bag‘ishlangan Oliy Majlis palatalari qo‘shma majlisidagi nutq. –T.: “O‘zbekiston” NMIU,
2017 y.
–
32 b.
