325
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
TYUTORLIKDA MOTIVATSIYA VA STRESSNI BOSHQARISH
A.Rametova
Qoraqalpoq davlat universiteti, Fizika fakulteti tyutori.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15872254
Annotatsiya
. Ushbu maqolada tuytorlik faoliyatidagi motivatsiya va stressni boshqarish
muammolari ko‘rib chiqilgan. Tuytorlar ta'lim jarayonining muhim qismlaridan biri sifatida
talabalar bilan bevosita ishlashadi, shu bilan birga o‘zlari uchun yuqori darajadagi
motivatsiyani saqlash va stressni boshqarish zarurati bilan duch kelishadi. Maqolada
motivatsiya va stressning tuytorlik faoliyatiga ta'siri, shuningdek, samarali boshqarish usullari
haqida so‘z yuritiladi. Motivatsiyani saqlash va stressni boshqarishning psixologik, pedagogik
va amaliy yondashuvlari muhokama qilinadi. Shuningdek, stressni kamaytirish va motivatsiyani
oshirish uchun tuytorlar uchun foydali usullar, texnikalar va mashqlar keltirilgan. Ushbu
maqola tuytorlik faoliyatida muvaffaqiyatga erishish uchun muhim bo‘lgan psixologik
ko‘nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
tyutorlik faoliyati, motivatsiya, stressni boshqarish, psixologik
yondashuvlar, o‘quv motivatsiyasi.
Hozirgi kunda ta'lim sohasida tuytorlik faoliyati juda muhim o‘rin tutadi. Tuytorlar,
asosan, talabalarning ta'lim olish jarayonida ularga individual yordam ko‘rsatishadi. Ammo,
tuytorlarning o‘zlariga ham motivatsiyani saqlash va stressni boshqarish masalalari mavjud.
Ularning o‘quv jarayonida muvaffaqiyatli faoliyat yuritishi uchun nafaqat o‘quv
uslublari, balki ichki motivatsiya, psixologik holat ham muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqolada
motivatsiya va stressni boshqarish masalalari, tuytorlarning samarali ishlashiga qanday ta'sir
qilishi va bu jarayonni qanday boshqarish mumkinligi haqida to‘liq tahlil keltiriladi.
Motivatsiya
–
bu harakatga keltiruvchi kuchdir. O‘quvchilarga o‘qituvchining
(tuytorning) motivatsiyasi, ularning samarali va mukammal ishlashiga bevosita ta'sir qiladi.
O‘qituvchi o‘zining motivatsion holatini qanday saqlashi va qanchalik muvaffaqiyatli
bo‘lishi, talabalar uchun ham o‘rnak bo‘ladi. Tuytorning o‘quvchilarga bo‘lgan munosabati va
motivatsiya uslublari, talabalar o‘qishga nisbatan qiziqishlarini oshirishi yoki kamaytirishi
mumkin.
Motivatsiya turli shakllarda bo‘ladi: tashqi va ichki. Tashqi motivatsiya o‘qituvchi
tomonidan talabalarga berilgan rag‘batlar orqali yuzaga keladi, ichki motivatsiya esa talabalar
o‘z ichki ehtiyojlariga asoslangan holda rivojlanadi. Tuytorlarning o‘zlaridagi ichki motivatsiya,
ularning o‘quvchilarga bo‘lgan qiziqishini va o‘z vazifalarini qanday bajarayotganini ko‘rsatadi.
Stress
–
bu organizmning tashqi va ichki omillarga nisbatan javobi bo‘lib, o‘qituvchilar
uchun stressning asosiy sabablari ishning ortiqcha yuki, talabalar bilan bog‘liq muammolar va
vaqtning etishmasligi bo‘lishi mumkin. Stressning tuytorlik faoliyatiga salbiy ta'siri keltiriladi:
stress o‘qituvchilarning samaradorligini kamaytirishi, ular orasida charchoq va ishdan
ko‘ngilsizlikni yuzaga keltirishi mumkin.
Stressni boshqarishning o‘ziga xos psixologik yondashuvlari mavjud. Stressni engish
uchun tuytorlar maxsus texnikalardan, masalan, meditatsiya, nafas olish mashqlari yoki
ko‘ngilochar faoliyatlardan foydalanishlari mumkin. Shuningdek, tuytorlarning o‘zlariga
g‘amxo‘rlik qilishlari va o‘z ishlarini to‘g‘ri rejalashtirishlari ham stressni kamaytiradi.
Tuytorlar uchun stressni boshqarishning bir nechta samarali usullari mavjud:
326
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
- Vaqtni boshqarish:
Tuytorlar o‘z ishlarini yaxshi rejalashtirishlari, maqsadlar
qo‘yishlari va ishni tartib bilan amalga oshirishlari kerak.
- Nafas olish texnikalari:
Stressni kamaytirish uchun chuqur nafas olish va meditatsiya
yordamida organizmni tinchlantirish mumkin.
- Pozitiv fikrlar:
Salbiy fikrlarni qisqartirish va o‘zgartirish, o‘z
-
o‘zini qo‘llab
-
quvvatlash va motivatsiyani oshirish.
- Jismoniy faoliyat:
O‘qituvchilar o‘zlariga vaqt ajratib, sport bilan shug‘ullanishlari,
ko‘proq jismoniy harakat qilishlari zarur.
- Ijtimoiy tarmoqdan foydalanish:
O‘qituvchilar o‘zlarini qo‘llab
-quvvatlash uchun
boshqa pedagoglar yoki murabbiylar bilan muloqot qilishlari mumkin.
Motivatsiya oshirish uchun quyidagi yondashuvlarni tavsiya etish mumkin:
- Hamkorlik va jamoa ishlari:
Talabalar bilan guruh ishlari yoki birgalikda o‘quv
mashg‘ulotlari o‘tkazish.
- Yaxshi muloqot:
O‘qituvchi va talabalar o‘rtasidagi ochiq va samimiy muloqot
motivatsiyani oshiradi.
-
Maqsadlar qo‘yish:
O‘qituvchi o‘z talabalariga aniq va o‘lchanadigan maqsadlar
qo‘yishi, bu esa ularning faoliyatini yo‘naltiradi va ilhomlantiradi.
-
Baho va rag‘batlar:
Talabalar muvaffaqiyatlarini rag‘batlantirish, ularni
rag‘batlantirish uchun ijobiy baholar yoki mukofotlar berish.
Tyutorlik faoliyatida stressni boshqarishning pedagogik asoslari o‘quv jarayonining
samarali bo‘lishi uchun juda muhim ahamiyatga ega. Stress, ayniqsa o‘qituvchi yoki tuytor
uchun, dars jarayonida o‘zini ko‘rsatishi mumkin, bu esa talabalarga salbiy ta'sir ko‘rsatishi
mumkin. Shuning uchun tuytorlarning stressni boshqarishdagi pedagogik yondashuvlari
o‘quvchilarning ta'lim jarayonidagi muvaffaqiyatini ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi.
O‘qituvchining stressi, odatda, uning ruhiy holatiga, ish faoliyatiga va talabalarga bo‘lgan
munosabatiga ta'sir qiladi. Stressdan aziyat chekayotgan tuytor, darsni samarali o‘tkaza olmaydi
va talabalar bilan sog‘lom muloqot o‘rnatishi qiyinlashadi. Bu, o‘z navbatida, talabalar o‘qish
motivatsiyasiga, ta'limga bo‘lgan ishtiyoqiga va ularning o‘z o‘quv jarayonlariga nisbatan
ishonchiga ta'sir qilishi mumkin.
Stressni boshqarishda pedagogik yondashuvlar, o‘qituvchining o‘z faoliyatini qanday
tashkil etishi, o‘z psixologik holatini qanday nazorat qilishi, va talabalarga qanday munosabatda
bo‘lishi bilan bevosita bog‘liq. Quyidagi pedagogik yondashuvlar tuytorlikda stressni
boshqarishning samarali usullaridir:
a. Vaqtni to‘g‘ri rejalashtirish
O‘qituvchilarning stressni boshqarishda eng muhim faktorlaridan biri —
o‘z vaqtini
to‘g‘ri taqsimlashdir. O‘qituvchi o‘z ishini tartibga solish va avvalambor eng muhim vazifalarni
bajarishga yo‘naltirilgan reja tuzish orqali stressni kamaytirishi mumkin. Samarali vaqt
boshqaruvi tuytorni bezovtalikdan saqlaydi va uning o‘quvchilarga bo‘lgan diqqatini oshiradi.
Misol
:
O‘z vaqtini samarali taqsimlay olish uchun tuytor, darsga tayyorgarlik ko‘rishdan
oldin o‘zi uchun bir nechta vazifalarni tartib bilan ajratadi, muhim vazifalarni bajarishga e'tibor
qaratadi, va qo‘shimcha darslarni kechiktiradi. Shu tarzda tuytor vaqtni boshqaradi va stressni
kamaytiradi.
b. Ko‘proq o‘quvchilar bilan muloqot qilish
Talabalar bilan doimiy va ochiq muloqot o‘qituvchining stressini kamaytiradi.
327
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
O‘quvchilarning ehtiyojlarini tushunish, ular bilan doimiy aloqada bo‘lish tuytorning
o‘zini xotirjamroq his qilishini ta'minlaydi. O‘qituvchi talaba muammolarini hal qilishda faol
bo‘lsa, bu o‘quvchilarni ham o‘ziga ishonch hosil qilishlariga yordam beradi va stressni
kamaytiradi.
Misol
:
O‘quvchilarning savollariga ochiq javob berish, darsda yuzaga kelgan
muammolarni o‘quvchilarning o‘zlari bilan hal qilish va ular bilan doimiy aloqada bo‘lish
tuytorni stressdan saqlaydi.
c. Pedagogik moslashuvchanlik
Stressni boshqarishning yana bir muhim pedagogik yondashuvi
—
o‘qituvchining
o‘zining metodologik yondashuvini moslashtirishdir. O‘qituvchi talabalar ehtiyojlariga, ularning
bilim darajasiga va o‘quv jarayonidagi o‘zgarishlarga mos ravishda o‘z metodlarini o‘zgartirishi
kerak.
Bu esa tuytorning stressni boshqarish qobiliyatini oshiradi, chunki u har qanday vaziyatda
javob berish va talabalarning ehtiyojlariga mos ravishda o‘z ishini tashkil eta oladi.
Misol
:
Samarali pedagogik fleksibilitega ega bo‘lgan tuytor, darsda o‘quvchilar turli
savollarga javob berishga yordam beradi yoki darsni talabalar uchun tushunarli va qiziqarli qilish
uchun turli metodlardan foydalanadi. Bunday yondashuv tuytorning stressini kamaytiradi va dars
jarayonini samarali qiladi.
d. Stressni boshqarish uchun maxsus texnikalar
Tuytorlar uchun stressni boshqarishning psixologik texnikalari ham muhim. Tuytorlar
dars o‘tkazishdan oldin yoki undan keyin qisqa dam olishlar, chuqur nafas olish mashqlari yoki
meditatsiya kabi usullarni qo‘llashlari mumkin. Bu usullar tuytorni tinchlantiradi va uning
stressini kamaytiradi.
Misol
:
Aysha ismli tuytor, darsdan oldin qisqa vaqt davomida nafas olish mashqlarini
bajaradi, shu bilan u o‘zini tinchlantiradi va dars davomida yanada samarali ishlaydi.
Stressni boshqarish o‘qituvchining nafaqat o‘z salomatligi, balki o‘quvchilarning
muvaffaqiyatiga ham ta'sir qiladi. Stressni yaxshi boshqaradigan tuytorlar talabalar bilan
samarali ishlay oladi, ularga motivatsiya beradi, va ta'lim sifatini oshiradi. Shuningdek, stressni
boshqarish o‘qituvchilarning umumiy ish samaradorligini oshiradi, bu esa o‘z navbatida ta'lim
muassasasining muvaffaqiyatiga ta'sir qiladi. Tuytorlik faoliyatida motivatsiya va stressni
boshqarish bir-
biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan masalalardir. Samarali motivatsiya va
stressni boshqarish metodlari tuytorlarning o‘zlariga va talabalariga bo‘lgan samimiy
munosabatlarini mustahkamlaydi, darslarning sifatini oshiradi va o‘quv jarayonining
muvaffaqiyatini ta'minlaydi. Har bir tuytor o‘zining ichki motivatsiyasini saqlash va stressni
boshqarish uchun samarali strategiyalarni qo‘llashga intilishi zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati
1.
Deci, E. L., & Ryan, R. M.
(2000). The "What" and "Why" of Goal Pursuits: Human
Needs and the Self-Determination of Behavior.
Psychological Inquiry, 11
(4), 227-268.
2.
Besharov, D.
(2014).
The Stress Management Handbook
. London: Routledge.
3.
Schunk, D. H., Pintrich, P. R., & Meece, J. L.
(2008).
Motivation and Learning
.
Boston: Pearson.
4.
Lee, R.
(2013). Stress Management for Educators.
Journal of Educational Psychology,
15
(2), 45-52.
328
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
5.
Jang, H., & Reeve, J.
(2016). Understanding students' motivational changes during an
inquiry-based learning experience.
Learning and Instruction, 41
, 12-21.
6.
Zimmerman, B. J., & Schunk, D. H.
(2011).
Motivation and Achievement
. In Handbook
of Self-Regulation of Learning and Performance (pp. 225-242). New York: Routledge.
7.
Higgins, E. T.
(2012).
Beyond Pleasure and Pain: Toward an Integrative Theory of
Emotion and Motivation
. In
Motivation and Emotion
(pp. 1-37). Springer.
8.
Friedman, M., & Booth-Kewley, S.
(2013). Stress and Health: The Role of Emotion.
Psychological Bulletin, 139
(1), 114-125.
9.
Kohn, A.
(1993).
Punished by Rewards: The Trouble with Gold Stars, Incentive Plans,
A's, Praise, and Other Bribes
. Boston: Houghton Mifflin.
10.
Parker, J. D. A., & Endler, N. S.
(2008).
Coping and Health: A Critical Review of the
Literature
.
Journal of Personality and Social Psychology, 74
(5), 1350-1364.
