ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
354
AVTOMOBILLAR SAQLASH JOYLARI VA BINOLARINING
ARXITEKTURAVIY-REJAVIY SHAKLLANISHI (XIVA MISOLIDA)
Jumaboyev Habibulla Yuldashevich
Dotsent, Toshkent Arxitektura va Qurilish Universiteti.
Jumaniyozov Ibratbek G‘ayrat o‘g‘li
Magistrant, Toshkent Arxitektura va Qurilish Universiteti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15902485
Annotatsiya. Ushbu maqolada Xiva shahrida avtomobillar saqlash joylari va
binolarining arxitekturaviy-rejaviy shakllanishi tahlil qilinadi. Tarixiy shahar tuzilmasi va
zamonaviy transport ehtiyojlari uyg‘unligi, yer maydonlaridan oqilona foydalanish, ekologik va
estetik me’yorlarga muvofiq loyiha yechimlari ishlab chiqilgan. Tadqiqot Xiva shahrining
turistik va ijtimoiy infratuzilmasiga mos holda avtoturargohlar tizimini takomillashtirish
yo‘llarini ochib beradi.
Kalit so‘zlar: Avtomobillar saqlash joylari, Xiva shahri, arxitektura, rejaviy shakllanish,
tarixiy muhit, transport infratuzilmasi.
АРХИТЕКТУРНО-ПЛАНИРОВОЧНОЕ ПРОЕКТИРОВАНИЕ ПАРКОВОК И
ЗДАНИЙ (НА ПРИМЕРЕ ХИВЫ)
Аннотация. В данной статье проводится анализ архитектурно-планировочного
формирования парковок и зданий для хранения автомобилей в городе Хива.
Рассматриваются вопросы гармонизации исторической структуры города с
современными транспортными потребностями. Предложены проектные решения,
обеспечивающие рациональное использование земельных участков в соответствии с
экологическими и эстетическими нормами. Исследование раскрывает пути
совершенствования системы автостоянок с учётом туристической и социальной
инфраструктуры города Хива.
Ключевые слова: парковки, город Хива, архитектура, планировочное
формирование, историческая среда, транспортная инфраструктура.
ARCHITECTURAL AND PLANNING DESIGN OF CAR PARKS AND BUILDINGS
(ON THE EXAMPLE OF KHIVA)
Abstract. This article analyzes the architectural and planning formation of parking areas
and car storage buildings in the city of Khiva. It examines the harmony between the historical
urban structure and modern transportation needs. Design solutions have been proposed that
ensure the rational use of land in accordance with ecological and aesthetic standards. The study
outlines ways to improve the parking system in line with the tourist and social infrastructure of
Khiva.
Keywords: car parking areas, Khiva city, architecture, planning formation,
historical environment, transport infrastructure.
Kirish
So‘nggi yillarda avtomobil transporti sonining ortib borishi O‘zbekistonning ko‘plab
tarixiy shaharlarida, jumladan, Xiva shahrida ham avtomobillar saqlash joylariga ehtiyojni
kuchaytirmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
355
Xiva UNESCOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan shahar sifatida nafaqat arxitektura
yodgorliklari, balki zamonaviy infratuzilmani uyg‘unlashtirish tajribalari bilan ham ajralib
turadi.
Bugungi kunda shaharlardagi transport vositalarining ortib borishi bilan birga
avtomobillarni to‘g‘ri va xavfsiz saqlash masalasi ham dolzarb muammolardan biriga
aylanmoqda. Ayniqsa, tarixiy shaharlar qatoriga kiruvchi Xiva shahrida bu jarayon alohida
yondashuvni talab qiladi. Xivaning me’moriy boyligi, qadimiy inshootlari va tarixiy merosini
asrab-avaylash bilan bir qatorda zamonaviy ehtiyojlarga javob beruvchi avtomobillar saqlash
joylarini tashkil etish muhim ahamiyatga ega.
Xivada avtomobillar saqlash joylari va binolari arxitekturaviy jihatdan atrof- muhitga
mos, tarixiy obidalarning ko‘rinishiga zarar yetkazmaydigan shaklda loyihalashtirilishi lozim.
Bu borada zamonaviy arxitektura elementlari bilan milliy me’morchilik uslublarini
uyg‘unlashtirish muhimdir.
Masalan, yer osti avtoturargohlari yoki tarixiy binolardan uzoqroq joylashgan, ekologik
jihatdan xavfsiz, ko‘p qavatli avtomobillar saqlash binolari qurilishi orqali bu muammo hal
qilinishi mumkin.
Shuningdek, avtomobillar saqlash joylarining reja tuzilmasi Xiva shahrining umumiy
rejasi bilan uyg‘un holda ishlab chiqilishi kerak. Turistik markaz sifatida tanilgan Xivada
mehmonlar uchun maxsus ajratilgan avtoturargohlar, yo‘lovchilar oqimi ko‘p bo‘lgan
hududlarda esa vaqtincha to‘xtash joylari yaratilishi maqsadga muvofiq. Bu nafaqat transport
harakatini tartibga soladi, balki shahar infratuzilmasining mukammallashuviga xizmat qiladi.
Xiva misolida avtomobillar saqlash joylari va binolarini arxitekturaviy-rejaviy
shakllantirishda tarixiy me’rosga ehtiyotkorlik bilan yondashish, zamonaviy shaharsozlik
talablariga mos keluvchi yechimlarni ishlab chiqish muhim ahamiyatga ega. Shu yo‘l bilan
Xivaning jahon miqyosidagi obro‘sini saqlab qolish va zamonaviy ehtiyojlarni qondirish
mumkin bo‘ladi.
Xiva shahridagi avtomobil saqlash joylari statistikasi
1-jadval.
Joylashuv hududi
Mavjud avtoturargohlar
O‘rtacha sig‘imi (avtomobil)
Ichan-Qal’a
2
30
Shahar markazi
5
60
Tashqi halqa
8
120
Metodologiya va Adabiyotlar Tahlili
Tadqiqotda shaharsozlik, me’moriy va funksional tahlil usullari qo‘llanildi. Xiva
shahrining mavjud infratuzilmasi, avtotransport oqimi, tarixiy obidalar zonasi, aholi zichligi va
sayyohlar harakatlanish yo‘nalishlari o‘rganildi.
Shuningdek, avtomobillar saqlash joylarining joylashuvi, foydalanish chastotasi va
ekologik talablarga muvofiqligi baholandi. Shahar markazidagi tarixiy hududlar va ularni o‘rab
turgan zamonaviy arxitekturali joylar orasidagi funksional bog‘liqlik tahlil qilindi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
356
Manba sifatida O‘zbekiston Qurilish me’yorlari, Xiva shahar bosh rejasi, va so‘nggi
yillarda olib borilgan tadqiqot maqolalari foydalanildi.
Ushbu tadqiqotda avtomobillar saqlash joylari va binolarining arxitekturaviy-rejaviy
shakllanishi Xiva shahrining o‘ziga xos tarixiy va madaniy jihatlarini hisobga olgan holda
o‘rganildi.
Tadqiqot metodologiyasi kompleks, tizimli va tahliliy yondashuvlarga asoslangan bo‘lib,
quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi:
Xiva shahrining mavjud transport infratuzilmasi, avtomobillar harakati zichligi, saqlash
joylarining tarqalishi va funksionalligi joyida ko‘zdan kechirildi. Maxsus kuzatuv jadvali
asosida aholi va mehmonlarning avtoturargohlardan foydalanish xatti-harakatlari tahlil qilindi.
Bunda piyoda va transport harakatining o‘zaro ta’siri, tarixiy ududlarda to‘xtash
joylarining mavjudligi va yetishmovchiligi bo‘yicha ma’lumotlar yig‘ildi.
Xiva shahrining bosh rejasi, tarixiy hududlar bo‘yicha zonalash rejasi, mavjud qurilish
me’yorlari va rejalashtirish sxemalari asosida mavjud va rejalashtirilayotgan avtomobil saqlash
binolarining arxitekturaviy joylashuvi, hajmiy-kompozitsion yechimlari va vizual mosligi
baholandi. Tarixiy obidalar yaqinidagi inshootlar joylashuvi va ularning shahar landshaftiga
ta’siri o‘rganildi.
Tadqiqotda xalqaro tajribadan – xususan, Italiya (Florensiya), Eron (Isfahon), Turkiya
(Istanbul), va Ozarbayjon (Shusha) shaharlaridagi tarixiy markazlarda avtomobil saqlash
infratuzilmasini tashkil etish bo‘yicha yondashuvlar taqqoslab tahlil qilindi.
Bu shaharlarning umumiy jihatlari – tarixiylik, tor ko‘chalar, piyodalar harakatining
ustuvorligi – Xiva bilan o‘xshash bo‘lgani sababli, ushbu tajribalar asosida Xivaga
moslashtirilgan takliflar ishlab chiqildi.
Tadqiqotda geografik axborot tizimlari (GIS) orqali Xivaning transport tizimi, tarixiy
obidalar joylashuvi va mavjud inshootlar o‘rtasidagi makoniy aloqalar vizual va statistik
jihatdan tahlil qilindi. Bunda urbanistik model va yo‘nalishlar asosida avtoturargohlarning eng
maqbul joylashuvi aniqlandi. Shuningdek, landshaftga ta’sir darajasi va ko‘rgazmalilik
mezonlari baholandi.
Tadqiqot davomida O‘zbekiston Respublikasining qurilish me’yor va qoidalari,
shaharsozlik to‘g‘risidagi qonunchilik, shuningdek, tarixiy shaharlarni muhofaza qilishga doir
xalqaro konvensiyalar, jumladan, UNESCO tavsiyalari asosida avtomobillar saqlash binolarini
loyihalash me’yoriy talablari tahlil qilindi.
Tadqiqot davomida avtomobillar saqlash joylari va ularning arxitekturaviy-rejaviy
shakllanishi, shaharsozlik nazariyalari, tarixiy merosni muhofaza qilish, va zamonaviy
infratuzilmani integratsiyalash bo‘yicha bir qator ilmiy va amaliy adabiyotlar o‘rganildi. Quyida
ularning asosiy turlari va ahamiyati yoritib beriladi.
Tadqiqotga asos bo‘lgan huquqiy manbalar – O‘zbekiston Respublikasi Qurilish
Kodeksi, “Tarixiy shaharlardagi me’moriy merosni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi qonun, va
“Shaharsozlik faoliyatining asoslari” to‘g‘risidagi hukumat qarorlari avtomobil saqlash
inshootlarining joylashuvi, arxitekturasi va funksional belgilanishini belgilashda muhim rol
o‘ynadi. Shuningdek, SNIP va KMKlar kabi texnik hujjatlar loyihalash standartlarini aniqlab
berdi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
357
Mahalliy va xorijiy olimlar tomonidan yozilgan me’morchilik va shaharsozlikka oid
monografiyalar tahlil qilindi. Jumladan:
• A. To‘raevning “O‘zbekiston shaharsozligining zamonaviy muammolari”;
• M. Jo‘rayevning “Tarixiy shaharlar va ularning zamonaviy rivojlanish modeli”;
• R. Umarovning “Madaniy meros va zamonaviy arxitektura uyg‘unligi” nomli tadqiqot
ishlari asosiy nazariy manba sifatida xizmat qildi.
Xorijiy manbalardan esa P. Hall (Urban and Regional Planning), K. Lynch (The Image
of the City), hamda UNESCOning tarixiy shaharlar uchun mo‘ljallangan “Recommendation on
the Historic Urban Landscape” hujjatlari asosida arxitektura va infratuzilma o‘rtasidagi
bog‘liqlik chuqur yoritildi.
Xiva shahrining bosh rejasi, Xorazm viloyatining transport infratuzilmasiga oid rasmiy
hujjatlar, investitsiya dasturlari, shaharsozlik bo‘yicha loyiha institutlarining hisobotlari
tadqiqotda amaliy asos vazifasini bajardi. Ayniqsa, “Xiva – 2030” strategik rivojlanish
konsepsiyasining tegishli bo‘limlari avtomobil saqlash joylarini rejalashtirishda strategik
yo‘nalishlarni belgilab berdi.
So‘nggi yillarda chop etilgan ilmiy maqolalar, ayniqsa “Tafakkur”, “Me’morchilik va
San’at”, “O‘zbekiston Arxitekturasi” kabi jurnallarda nashr etilgan tahliliy maqolalar mavjud
muammolarni aniqlashda va ilmiy nuqtai nazarni mustahkamlashda yordam berdi.
Shu bilan birga, shunga o‘xshash dissertatsiya ishlari va magistrlik ishlari metodologik
yondashuvlarni shakllantirishda foydalanildi.
Tahliliy Qism
Tahliliy natijalar Xiva shahrida avtomobil saqlash binolari sonining ortayotgan ehtiyojga
yetarli emasligini ko‘rsatmoqda. Shahar ichki qismidagi tor ko‘chalar avtomobil harakatini
cheklaydi, bu esa faqat tashqi zonalarda ko‘p qavatli va yer osti avtoturargohlarini tashkil
etishni taqozo etadi. Sayyohlar oqimining mavsumiylik darajasi ham avtoturargohlar sig‘imini
mos ravishda sozlashni talab qiladi. Mahalliy arxitekturaga xos ganch va yog‘och o‘ymakorligi
unsurlarini zamonaviy materiallar bilan uyg‘unlashtirish orqali estetik va funksional birlikka
erishish mumkin. Qo‘shimcha ravishda, smart-parkovka texnologiyalari va quyosh panellari
asosidagi ekologik yechimlar ham qo‘llanishi mumkinligi aniqlangan.
Xulosa va Takliflar
Xiva shahrida avtomobillar saqlash joylari va binolarining arxitekturaviy shakllanishi
masalasi dolzarb hisoblanadi. Tarixiy muhitni saqlab qolgan holda zamonaviy transport
ehtiyojlarini qondirish lozim. Avtoturargohlar shahar tashqarisida klaster sifatida tashkil etilib,
tarixiy markazga maxsus shuttle-xizmatlar orqali ulanishi mumkin. Shuningdek, ekologik
barqarorlik talablariga javob beradigan zamonaviy texnologiyalar asosida yer osti parkovkalari,
ko‘p qavatli bino yechimlari qo‘llanishi lozim. Mahalliy dizayn elementlarini saqlab qolgan
holda innovatsion texnologiyalarni joriy etish kelajakdagi loyihalarning poydevori bo‘ladi.
Ushbu tadqiqot davomida Xiva shahrida avtomobillar saqlash joylari va binolarining
arxitekturaviy-rejaviy shakllanishi, tarixiy-madaniy merosni saqlash sharoitida qanday tashkil
etilishi lozimligi chuqur o‘rganildi. Xiva — UNESCO merosi sifatida muhofaza qilinadigan
tarixiy shaharlardan biri bo‘lib, bu yerda zamonaviy infratuzilma yaratish jarayoni har doim
ehtiyotkorlik va me’yoriy asosda amalga oshirilishi talab etiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
358
Mavjud tahlillar shuni ko‘rsatadiki, hozirgi kunda Xiva shahrida avtomobil saqlash
joylariga bo‘lgan ehtiyoj ortib bormoqda, ammo bu ehtiyojni qondirish tarixiy landshaftga ziyon
yetkazmasligi kerak.
Tadqiqot natijalariga asoslanib quyidagi asosiy takliflar ilgari suriladi:
1.
Yer osti avtoturargohlarini tashkil etish orqali tarixiy obidalar ko‘rinishiga zarar
yetkazmasdan, shahar markazidagi avtomobil saqlash ehtiyojlarini qondirish mumkin.
2.
Shahar tashqarisida joylashgan ko‘p qavatli avtoturargohlar qurish orqali markazdagi
transport bosimini kamaytirish mumkin.
3.
Piyodalar hududi sifatida belgilangan tarixiy markazda vaqtincha to‘xtash zonalari
qat’iy tartibga solinishi lozim.
4.
Avtoturargohlar loyihalanayotganda milliy me’moriy uslublar bilan zamonaviy
texnologiyalar uyg‘unlashtirilishi zarur.
5.
Yangi loyihalarda GIS texnologiyalar asosida makoniy tahlil olib borilishi tavsiya
etiladi.
6.
Xiva shahrining bosh rejasi doirasida avtomobillar saqlash joylariga oid alohida
konseptual dastur ishlab chiqilishi kerak.
Ushbu takliflar Xiva shahrining tarixiy obrazini saqlagan holda, zamonaviy shahar
infratuzilmasini shakllantirishga xizmat qiladi va avtomobillar saqlash tizimini samarali tashkil
etish imkonini beradi.
Foydalanikgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Qurilish me’yorlari va qoidalari – 2023 yil nashri.
2.
G. Xudoyberganov. “Shaharsozlik asoslari”. Toshkent: “Fan”, 2020.
3.
R. Islomov. “Tarixiy shaharlar va arxitektura”. Buxoro, 2019.
4.
“Avtoturargohlar dizayni: Yevropa tajribasi va mahalliy sharoit”. Arxitektura va
Qurilish jurnali, 2022, №2.
5.
Xiva shahar hokimligi rasmiy hisobotlari (2023).
6.
UN-Habitat. ‘Urban Transport Planning’. Geneva, 2021.
7.
Toshkent Arxitektura va Qurilish Instituti tadqiqotlari, 2022.
