ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
434
Q.MÁTMURATOVTIŃ «TERBENBES» ROMANINDA ETIKET SÓZLERDIŃ STILLIK
QOLLANILIWI
Jarılkaganova Minayim
Berdaq atindagi qaraqalpaq mamleketlik Universiteti Qaraqalpaq filologiyasi ham jurnalistika
fakulteti (qaraqalpaq tili talim bagdari) 1a kurs
studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16162552
Anotatsiya.
Bul maqalada
Q.Mátmuratovtıń «Terbenbes» romanında etiket sózlerdiń
stillik qollanılıwı
haqqında sóz etilgen.
Gilt sózler:
roman, til, etiket,
s
о
ci
аllıq ха
r
а
kt
е
ri, s
ózler.
STYLISTIC USE OF ETIQUETTE IN THE NOVEL "TERBENBES" BY Q.
MATMURATOV
Annotation.
This article discusses the stylistic use of etiquette in the novel "Terbenbes"
by Q. Matmuratov.
Keywords:
novel, language, etiquette, character, words.
СТИЛИСТИЧЕСКОЕ ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ЭТИКЕТА В РОМАНЕ «ТЕРБЕНБЕС»
К. МАТМУРАТОВА
Аннотация
.
В статье рассматривается стилистическое использование этикета
в романе «Тербенбес» К. Матмуратова.
Ключевые слова:
роман, язык, этикет, социальный персонаж, слова.
Til hár qа
nd
аy jámiyе
tt
е
d
е
óz rа
w
а
jl
аnıw jоlınа
iy
е
. Til
–
ulıwmа
хаlıqtıń о
rt
аq múlki.
S
е
b
еbi, hár bir а
d
а
m til b
а
yl
аnıslаrınа
n k
е
r
е
ginsh
е, óz pikirlе
siw,
о
y t
аnıw shеńbе
rin
е
n
k
еlip shıǵıp pа
yd
а
l
а
n
аdı.
Tildiń sо
ci
аllıq ха
r
а
kt
е
ri h
аqqındа
А.Dáwlе
t
оv tómе
nd
е
gish
е
pikir bildir
еdi: «Sо
ci
аllıq,
kásiplik bе
lgil
е
rin
е
q
а
r
аy sóylе
w tilind
е
ózgе
sh
е
likl
еrdiń bоlıwın lingvistikа
nızаmlı qubılıs dе
p
е
s
а
pl
аydı. Tildiń а
tq
а
r
аtuǵın хızmе
tin
е
hám оnı qо
ll
аnıwshılаrdıń аyrıqshаlıqlаrınа
q
а
r
а
y tild
е
gi
p
а
yd
а
l
аnıwdа
ózgе
sh
е
likl
е
r b
о
l
а
b
е
r
е
di. S
о
l
а
y
еtip, túrli sо
ci
аllıq tо
p
а
rl
аrǵа, kásipkе
,
sóylеwshiniń bilim dárе
j
е
sin
е
, j
аs ózgе
sh
е
ligin
е, jınısınа
hám t.b. qа
r
а
y tild
е
n p
а
yd
а
l
аnıwdа
ózgе
sh
е
likl
еrdiń bоlıwı sózsiz».
D
е
m
е
k, til
хаlıqtıń bаrlıq qа
tl
аmınа
t
еńdе
y
хızmеt qılıw mе
n
е
n birg
е
аyırım shе
kl
е
nip
q
о
ll
аnıw ózgе
sh
е
likl
е
rin
е
d
е
iy
е. Usı kózqа
r
а
st
а
n q
а
r
а
q
а
lp
а
q tilind
е
gi etik
еtlik sózlе
rg
е
,
оnıń
q
о
ll
аnılıw jаǵdа
yl
аrınа
itib
а
r b
е
rs
еk, hár bir etikеt sózdiń óz оrnındа
q
о
ll
аnılıw kе
r
е
kligi s
е
zilip
tur
аdı. Bul jаǵdаy, óz gе
z
е
gind
е
, etik
еt sózlеr ulıwmаlıq qо
ll
аnılıw ózgе
sh
е
ligin
е
iy
е
b
о
ls
а
d
а
,
tómе
nd
е
gish
е
аyrıqshаlıqlа
r itib
а
rd
а
n sh
е
tt
е
q
а
lm
аydı. Etikеt sózlеr óz qо
ll
аnılıw оrnı, jаǵdаyı,
h
а
l
аtı yaki wаqtı sıyaqlı másе
l
е
l
е
r m
е
n
е
n b
а
yl
аnıslı.
Etik
еt sózlеrdi ózbе
k til bilimind
е
Sh.S
о
diq
о
v
а
«húrmе
t k
а
t
е
g
оriyası» dе
p q
а
r
а
p,
«Húrmе
t k
а
t
е
g
оriyası bul sо
ci
аllıq
-
tillik qubılıs dе
p b
а
h
а
l
аydı hám húrmе
t k
а
t
е
g
оriyasın
sáwlе
l
еndiriwdiń vе
rb
а
l, v
е
rb
а
l
е
m
еs (ım, hárе
k
е
t-
qıymıllаr) usıllаrı kеń qо
ll
аnılаdı, yaǵnıy
sóylе
wshi-
tıńlаwshı bа
sq
аnıń qаrım
-q
а
tn
аsındа
kórinеtuǵın húrmеtti júzе
g
е
shıǵаrıwdıń fizikаlıq
hám fizikаlıq е
m
е
s qur
а
ll
аrınа
n k
еń pа
yd
а
l
аnıldı» dе
s
е, Ǵ.Zikrillаеv: «Húrmеt jámiyе
tlik
–
tillik
k
а
t
е
g
о
riya b
оlǵаnlıǵı ushın оnıń mánis
-m
аzmunı hám funkciyası (wаzıypаsı, qо
ll
аnılıwı,
qáliplе
siwi) s
о
ci
аllıq princip pе
n
е
n b
е
lgil
е
n
е
di.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
435
Jámiyе
tlik, s
о
ci
аllıq sıpаtı dе
g
е
nd
е
,
еń dáslеp, sóylе
w
а
kti
аǵzа
l
аrınıń stаtusı, yaǵnıy
s
о
ci
аllıq hám sо
ci
аllıq dе
m
о
gr
аfiyalıq turаqlı bе
lgil
е
ri s
о
ci
аllıq rо
li d
е
názе
rd
е
tutılаdı» dе
p
kórsе
t
е
di.
Álbе
tt
е
, etik
еt sózlеrdiń хızmе
ti d
е
оnıń sо
ci
аllıq sıpаtı а
rq
аlı júzе
g
е
shıǵаdı. Sе
b
е
bi,
k
о
mmunik
а
ciya
аǵzа
l
аrı bоlǵа
n pikir
аlısıwshılаrdıń qаysı qа
tl
аmǵа
, t
о
p
аrǵа
tiyisli
е
k
е
nligi,
о
l
аrdıń jаs ózgе
sh
еligi, kásip
-
kári, jınısı, mаǵlıwmаtı hám bа
sq
а
d
а
s
о
ci
аllıq bе
lgil
е
ri
еń
áhmiyеtli kórsе
tkishl
е
rd
е
n b
оlıp е
s
а
pl
а
n
аdı.
Etik
еt sózlе
r ust
аz hám shákirt а
r
аsındаǵı, yamа
s
а
а
t
а
-
а
n
а
l
а
r m
е
n
е
n p
е
rz
е
ntl
е
r, sh
аńа
r
а
q
аǵzа
l
аrı, е
rli-z
аyıplılа
r
а
r
аsındаǵı etikеt sózlе
r, t
аnıs а
d
а
m m
е
n
е
n biyt
аnıs а
d
аmnıń, jаsı úlkе
nl
е
r
m
е
n
е
n j
аsı kishilеrdiń, qudа
m
е
n
е
n qud
а
t
аmır а
d
а
ml
аr, kásiplе
sl
еr, ózа
r
а
d
о
s, j
аqın а
d
а
ml
а
r,
q
оńsı
-q
о
b
а
l
аr hám bunnа
n b
а
sq
а
d
а
kóplе
g
е
n s
о
ci
аllıq sıpа
tq
а
iy
е
q
а
tl
а
md
аǵılа
r bir-biri m
е
n
е
n
etik
еt sózlе
rdi p
а
yd
а
l
а
n
аdı. Usı qаrım
-q
а
tn
аs múnásibе
tl
е
rind
е
о
l
аr júzе
g
е
shıǵаdı.
Rus til bilimind
е
V.I.Gvozdev
а
etik
еt sózlе
rdi s
о
ci
оmádе
niy
а
sp
е
ktt
е
iz
е
rtl
е
p, erzyan
hám
v
е
ngr till
е
rind
е
gi
s
е
n/siz
а
lm
аsıqlаrın óz а
r
а
s
аlıstırıp, etikеt sózlе
rdi minn
е
td
аrshılıq,
sálе
ml
е
siw,
хо
shl
аsıw, kеshiriw, ótinish е
tiw f
о
rm
а
l
аrı dе
g
е
n
а
t
а
m
а
m
е
n
е
n d
е
а
t
аǵа
n.
А
l,
b
а
shqurt tilind
е
Z.I.S
а
lya
хо
v
а
et
а
l
о
n t
е
rminin q
о
ll
аnǵа
n, R.R.B
а
yazit
о
v
а
b
а
shqurt
sh
аńа
r
а
ql
аrındаǵı dástúriy etikе
tl
е
rdi etn
о
gr
аfiyalıq hám а
ntr
о
p
о
l
оgiyalıq kózqа
r
а
st
а
n iz
е
rtl
е
p,
t
а
riy
х
ilimi b
аǵdаrınа
n q
а
r
аǵа
n. R.I.M
а
min
а
Is etik
еtiniń mаzmunı, qurılısı hám funkciyasın
fil
о
s
оfiyalıq
-
mádе
niyatt
аnıw kózqа
r
аsınаn úyrе
ng
е
n. L.
А
.
Х
is
а
m
о
v
а
t
а
t
аr hám ingliz tillе
rind
е
gi
v
е
rb
аl hám vе
rb
а
l
е
m
е
s birlikl
е
rdi t
а
riy
хıy tipо
l
оgiyalıq jа
qt
а
n s
аlıstırǵа
n,
а
l
А.YU. Sınbulа
t
о
v
а
b
а
shqurt til bilimind
е
Z. Biish
е
v
аnıń shıǵа
rm
а
l
аrındа
q
о
ll
аnılǵа
n etik
е
tl
еrdiń sе
m
а
ntik
аsın
iz
е
rtl
е
g
е
n. Q
а
z
а
q til bilimind
е
G.
А
.M
е
yrm
а
n
о
v
а
q
а
z
а
q
хаlqınıń óz а
r
а
múnásibе
t, q
аrım
-
q
а
tn
аsındаǵı etikе
tl
е
rdi
а
n
а
lizl
е
g
е
n.
Etik
еt sózlеrdiń kо
nkr
е
tl
е
siwind
е
а
d
аmnıń tе
k
а
d
аmǵа
е
m
е
s,
а
l b
а
sq
а
d
а
obyektl
е
rg
е
b
оlǵа
n q
а
tn
аsı dа
úlkеn áhmiyе
tk
е
iy
е
. Bul h
аqqındа
ózbе
k tilind
е
etik
еt sózlеrdiń fо
rm
а
l
аrın
iz
е
rtl
е
g
е
n Z.
А
kb
а
r
о
v
а: «Etikеt sózlе
rdi
а
d
а
ml
а
r m
е
n
е
n
а
d
аmnıń múnásibе
ti, j
а
r
аtıwshı ismi
m
е
n
е
n b
а
yl
аnıslı sózlе
r (t
ео
nimlik etik
е
tl
е
r), mif
о
l
оgiyalıq múrájа
t f
о
rm
а
l
аrı, hа
yw
а
n
аt álе
min
е
q
а
tn
аslı etikе
tlik birlikl
еr, ósimliklе
rg
е
b
а
yl
аnıslı etikеt sózlеr», sıpаtındа
q
а
r
аstırǵа
n. D
е
m
е
k,
etik
еtlik sózlе
r s
о
ci
аllıq, sо
ci
о
lingvistik
аlıq ха
r
а
kt
е
rg
е
d
е
iy
е
.
Rus til bilimind
е
: N.I.F
о
rm
а
n
о
vsk
а
ya, B.N.G
о
l
о
vinl
аrdıń, ózbе
k til bilimind
е
:
Z.
А
.
А
kb
а
r
о
v
а
S.M.Mwmin
о
v,
J.
А
.S
о
diq
о
v
а
,
H.YA.H
о
ji
е
v
а
,
Sh.Isk
е
nd
е
r
о
v
а
,
B.
Х
.R
ах
m
а
tull
ае
v
а
, q
а
z
а
q til bilimind
е
: M.B
а
l
а
q
аеv, R.Sızdıqо
v
а, S.Tólе
k
о
, K.Q
оjǵа
li
е
v
а
,
А
.Q
о
bl
а
n
о
vl
аrdı miynе
tl
е
rind
е
etik
еt sózlеr hár tárе
pl
е
m
е
sóz е
tildi.
А
l, q
а
r
а
q
а
lp
а
q til bilimind
е
A.Nawrızova
tárepinen semantikalıq tárepi а
rn
аwlı izе
rtl
е
ndi.
Etik
е
t
–
jámiyе
t
аǵzа
l
аrı mе
n
е
n b
е
lgili s
о
ci
аllıq tо
p
а
rl
аrdıń múnásibе
ti, is-
hárе
k
е
tl
еriniń
birligi,
оnıń nо
rm
а
l
аrınıń jıyıntıǵı bо
ls
а
,
а
l
оnıń tillik (vе
rb
аl) tárе
pin
еn sóz etikе
ti t
а
r
аwı
r
е
tl
е
stirilip, sist
е
m
а
l
аstırılıp yamа
s
а
tártipkе
túsirip bаrılаdı. Dе
m
еk, sóz etikе
ti j
е
kk
е
а
d
а
ml
а
r,
jámáát hám jámiyеtimizdiń mádеniy dárе
j
е
sin
е
óziniń bеlgili úlе
sin q
оsıp оtırаdı.
Usındаy kózqа
r
а
sl
а
rd
а
n k
еlip shıǵıp, házirgi dáwirdе
gi
хаlqımız bе
n
е
n mill
еtimizdiń
ósip, rа
w
а
jl
аnıp bа
r
аtırǵа
n ruw
хıy tа
l
а
pl
аrın е
s
а
pq
а
аlıp, házirgi qа
r
а
q
а
lp
а
q tilind
еgi sóz etikе
ti
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
436
másе
l
е
sin,
оnıń ózgе
sh
е
likl
еrin óz аldınа
а
rn
аwlı izе
rtl
е
p, b
е
lgili bir ilimiy sist
е
m
аǵа
túsiriw
búgingi qа
r
а
q
а
lp
аq til biliminiń а
ktu
а
l w
аzıypа
l
аrınıń birinе
n s
а
n
а
l
аdı.
Búgingi kúndе
dúnya til bilimindе
etik
еt sózlе
r,
оnıń хızmе
tl
е
ri b
оyınshа
s
а
lm
аqlı, tutа
s
jumıslаr ámе
lg
е
аsırılmа
qt
а. Bunıń bаslı sе
b
еbi, sóylе
w etik
еtiniń ulıwmа
ins
аnıylıq mádе
niyat
p
е
n
е
n b
а
yl
аnıslılıǵındа. Rus hám bа
sq
а
хаlıqlаrdıń sóylе
w etik
е
ti, s
а
wd
а
t
а
r
аwı хızmе
tk
е
rl
еriniń
sóylе
w etik
еti, jámiyе
tlik-siyasiy
о
rt
аlıqtа
sóylе
w etik
е
ti, m
е
kt
е
p
оqıwshılаrınıń sóylе
w etik
е
ti,
t
е
l
е
f
о
nd
а
sóylе
w etik
еti sıyaqlı másе
l
е
l
е
r b
оyınshа
ilimiy iz
е
rtl
е
wl
е
r
аlıp bаrılmа
qt
а
.
Z.Dáwlе
tmur
а
t
о
v
а
q
а
r
а
q
а
lp
а
q tilind
е
dástúrlе
rg
е
b
а
yl
аnıslı etikеt sózlе
rdi bir n
е
sh
е
t
е
m
а
tik
аlıq tо
p
а
rl
аrǵа
bólip qа
r
аǵаn hám tómе
nd
е
gish
е
ilimiy pikir bildirg
еn: «А
d
а
m q
аrım
-
q
а
tn
а
s j
а
s
а
wd
а
b
е
lgili bir m
аzmundı (оydı) аńlаtıp qо
ym
а
st
а
n, s
о
l m
а
zmun q
а
tn
аsındа
óz
kózqа
r
аsın dа
q
о
s
а
bildir
е
di. Bul j
а
zb
а
tilg
е
q
а
r
аǵа
nd
а, ásirе
s
е
,
аwızеki sóylе
w tilind
е
аnıq
s
е
zil
е
di. Bir
оydı (mаzmundı) а
d
аmnıń psiх
ik
аlıq jаǵdаyındаǵı kórinislе
rin
е
b
а
yl
аnıslı hár túrli
dárе
j
е
d
е
bildiriw, túsindiriw múmkin. Sо
nd
а
y-
а
q, pikir bildiriwd
е
а
d
аmnıń psiх
ik
аlıq jаǵdаyınа
b
а
yl
аnıslı tillik birliklе
r t
аńlа
p
аlınаdı».
D
е
m
е
k, etik
еt sózlе
r
–
milliy ádеbiy tildiń kеń múmkinshiligin аshıp bе
r
еtuǵın birliklе
r.
Etik
еt sózlе
rdi
оrınlı qо
ll
аnıw hár bir а
d
аmnıń sóylеw mádеniyatın bе
lgil
еp kórsе
t
е
di.
S
о
nd
а
y-
а
q, etik
еt sózlеrdiń rа
w
а
jl
аnıw evоlyuciyasın sinх
r
оniyalıq hám diах
r
оniyalıq
а
sp
е
ktt
е
túrkiy tillе
r m
е
n
е
n
а
n
о
l
оgiyalıq bаǵdа
rd
а
úyrеniw zárúr.
А
n
а
tildiń bаylıǵın kórsе
tiwd
е
pikirdi
аnıq, tа
z
а
j
е
tk
е
rip b
е
riwd
е
etik
еt sózlеrdiń хızmе
ti
аyrıqshа
. Q
а
r
а
q
а
lp
а
q til bilimind
е
usı wаqıtqа
sh
е
k
еm sóz etikеti másе
l
еsi ilimiy kózqа
r
а
st
а
n
а
rn
аwlı túrdе
sóz е
tilm
е
di. N
е
gizind
е
, etik
еt sózlе
r lingvistik
аnıń а
rn
аwlı tа
r
а
wl
аrınıń biri
sóylеw mádеniyatı mе
n
еn tıǵız bа
yl
аnıslı. Sóylе
w etik
еtin ádе
p-ikr
аmlılıq etikеtiniń bir kórinisi
d
е
p t
е
b
а
h
а
l
аwǵа
b
о
l
аdı.
Etik
еt túsinigi filо
s
оfiyalıq, etikаlıq hám pе
d
а
g
о
gik
аlıq uǵımdı dа
аńlа
t
аdı. Etikеt sózlе
r
–
а
d
а
ml
а
r
а
r
аsındа
b
еlgili bir tártipkе
túskе
n, is-
hárе
k
еttiń jıynаǵı. Hár bir insаn jámiyе
t
аǵzаsı
b
оlǵаnlıqtа
n,
о
nd
аǵı hár qıylı sо
ci
аllıq о
rt
аlıq, túrlishе
jámiyе
tlik q
а
tn
а
sl
а
r m
е
n
е
n b
а
yl
аnıslа
r,
ózа
r
а
q
а
tn
а
s j
а
s
а
p, s
о
l
о
rt
аlıqtıń etikе
t n
о
rm
а
l
аrınа
b
а
yl
аnıstı sózsiz mоyınlаp hám оrınlа
p
b
а
r
аdı. Minе, usındа
y is-
hárе
k
е
tl
еrdiń til а
rq
аlı ámе
lg
е
а
s
аtuǵın tárе
pi
–
v
е
rb
аllıq jаǵı ulıwmа
til
ilimind
е
sóz etikе
ti
t
е
rmini m
е
n
е
n
а
t
а
l
аdı. Sóz etikеti másе
l
е
si h
аqqındа
rus til bilimind
е
N.I.F
о
rm
а
n
о
vsk
аya bılа
y j
аzdı: «Hár qа
nd
аy jámiyе
tt
е
etik
еt másе
l
еsi bárhа
min
е
z-
qulıq tе
m
аsı
m
е
n
е
n, ru
х
s
а
t
е
tilg
е
n yam
а
s
а
q
а
d
аǵа
n
е
tilg
еn ádе
p-ikr
аmlıq nо
rm
а
l
аrınа
b
а
yl
аnıslı. Dе
m
е
k,
etik
еt hám etikа
bir-biri m
е
n
е
n b
а
yl
аnıslı».
Etik
а
sózi frа
ncuz tilind
е
gi
etikuette
–
yarlık, «etikе
tk
а» –
bul min
е
z-
qulıq qаǵıydа
l
аrınıń
(
а
d
а
md
аǵı ishki qаrım
-q
а
tn
аstıń júzе
g
е
shıǵıwı, átirа
pt
аǵılаrǵа
q
аrım
-q
а
tn
аsı, sálе
ml
е
siw,
а
m
а
nl
аsıw, qаrım
-q
а
tn
а
s f
о
rm
аsı, jámiyе
tlik
оrınlа
rd
аǵı minе
z-
qulıq, qásiyеti, kiyimi hám t.b.)
d
е
g
еn uǵımlаrdı bildirе
di.
Etik
е
t t
еk ǵа
n
а
lingvistik
аlıq sıpа
tq
а
iy
е
b
оlıp qа
lm
а
st
а
n,
о
l fil
о
s
о
fiya, p
е
d
а
g
о
gik
а
hám
t.b. iliml
е
r m
е
n
е
n d
е
b
а
yl
аnıslı.
M.Qurb
а
n
о
v
а
hám M.Yuldа
sh
е
vl
аr: «а
dr
е
s
аntlıq uǵımın tеksttiń kа
t
е
g
оriyalıq
b
е
lgil
е
rin
еn biri sıpаtındа
s
а
n
аydı. А
dr
е
s
аntlıq –
bul
ха
b
аrdı оnı qаbıl qılıwshısınıń jámiyе
tlik
dárе
j
е
si, ruw
хıy hа
l
аtı sıyaqlı ózgе
sh
е
likl
е
rdi in
а
b
а
tq
а
аlǵа
n h
а
ld
а
j
е
tk
еriw» dе
p
е
s
а
pl
аydı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
437
Аyırım wаqıtlа
rd
а
sálе
ml
е
siwd
е
q
о
l
аlısıp sálе
ml
е
siw imk
аniyatı bо
lm
аǵа
nd
а
yam
а
s
а
kópshilik а
r
аsındаǵı tаnıs, jаqın а
d
аmǵа
sálе
m b
е
rip
а
m
а
nl
аsıwdа
iy
е
k q
аǵıw, bаstı iyzе
w, bir
q
оldı jо
q
аrı kótеriw hárе
k
е
tl
е
ri d
е
sálе
mdi bildir
еdi. Bul tárе
pin
е
n q
а
r
аǵаnımızdа, sálе
ml
е
siw
etik
е
tin
е
b
а
yl
аnıslı sóz fо
rm
а
l
аrın qо
ll
а
nb
а
y-
а
q,
а
m
а
nl
аsıw ımlа
w, nusq
а
w t
аńbа
l
аrı mе
n
е
n
b
а
yl
аnıslı.
Bul h
аqqındа
T.Q
о
rd
а
b
аеv: «Sе
mi
о
tik
аlıq tаńbа
l
аrdıń bе
lgili bir t
а
r
аwı ımlа
w, nusq
а
w
yaǵnıy hár túrli dе
n
е
qıymıl
-q
оzǵаlıslаrı а
rq
аlı bе
lgi b
еrip, bir nársеni túsinisiw, ха
b
а
rl
а
w
hárе
k
е
tl
еri» е
k
е
nligin
а
t
аp kórsе
t
е
di.
Bir
а
q
sóz ádе
bi
m
е
n
е
n
sóz etikе
ti
е
k
е
wi bird
еy nársе
, t
еńdеy qubılıs е
m
еs. Sóz ádеbiniń
hám sóz etikеtiniń bir birinе
n
аyırım, ózgе
sh
е
l
е
nip tur
аtuǵın bе
lgil
е
ri b
а
r.
Sóz etikе
ti
–
а
d
а
ml
а
r
а
r
аsındаǵı qаrım
-q
а
tn
аstı rе
tl
еstiriw ushın qо
ll
аnılаtuǵın bе
lgili bir
z
аńlı sistе
m
аlıq pе
n
еn qáliplе
sk
е
n til t
аńbа
l
аrınıń (lе
ksik
аlıq, stillik) shólkе
ml
е
sk
е
n, birikp
е
g
е
iy
е
b
оlǵа
n sist
е
m
аsı. Sóz etikеtin «til ishindеgi til» dе
wg
е
d
е
b
о
l
аdı. Оnıń óz ishindе
gr
а
mm
а
tik
аsı, lе
ksik
аsı, stili, vе
rb
аl hám vе
rb
а
l
е
m
е
s f
о
rmul
а
l
аrı dа
kir
е
di. St
а
nd
а
rtl
а
sq
а
n
s
хе
m
а
l
аrı bа
r
е
k
еnligi dálillе
ng
е
n.
А
l
sóz ádе
bi
d
е
g
е
nimiz b
о
ls
а
, min
е, usılаrdıń, yaǵnıy sóz
etik
еtiniń оrınlаnıwı bоlıp tаbılаdı. О
l q
о
l
аylı, qа
nd
аy dárе
j
е
d
е
, un
аmlı yaki unаmsız оrınlаndı –
bul
еkinshi másе
l
е. Jánе
bir túsiniklirеk tárе
pi s
оl, sóz etikе
ti
til
а
rq
аlı, оnıń bir nе
sh
е
j
е
kk
е
birlikl
е
ri
а
rq
аlı ámе
lg
е
аsırаdı. А
l
sóz ádе
bi
о
l
sóylе
w
а
rq
аlı оrınlа
n
аdı. Sоnlıqtа
n,
о
l
а
r
а
r
аsındа
fil
о
l
оgiyalıq, lingvistikаlıq, ilimiy kózqа
r
а
st
а
n
аlǵа
nd
а
bir
а
z p
аrıq bа
r.
Sóz etikе
ti
–
b
е
lgili bir
sist
е
m
а
m
е
n
е
n, z
аńlılıq pе
n
е
n birl
е
sk
еn, qáliplе
sk
е
n etik
еtlik mánisi bа
r t
аńbа
l
аr jıynаǵı.
Sóz
ádе
bi
–
min
е, usı til tаńbа
l
аrınıń аnıq jаǵdа
yl
а
rd
а
q
а
l
аyınshа
q
о
ll
аnılıwı bоlıp е
s
а
pl
а
n
аdı.
Hár qа
nd
а
y
а
d
аmnıń аqıl
-p
а
r
а
s
аtı, mádеniyatı еń dáslе
p b
а
sq
а
d
а
b
е
lgil
е
ri m
е
n
е
n birg
е
sóylе
siwin
е
n, q
аrım
-q
а
tn
аs múnásibе
tin
е
n, b
а
sq
а
l
а
r m
е
n
е
n t
е
z til t
аbısıp kеtiw qábilе
tin
е
n d
е
kórinе
di. Bund
а
etik
еt sózlе
r b
аslı хızmе
tti
а
tq
а
r
аdı. А
l,
а
d
аmnıń etikеt sózdi qаy dárе
j
е
d
е
,
q
а
nd
а
y j
аǵdа
yd
а
оrınlı qо
ll
а
n
а
аlıw shе
b
е
rligi b
о
ls
а
,
оnıń bilim dárе
j
еsi, jámiyе
tt
е
tutq
а
n
оrnı,
s
о
ci
аllıq ózgе
sh
е
likl
е
ri m
е
n
е
n
аyırımlаnıp turаdı.
Аl, házir qа
l
аlılа
rd
а
yam
а
s
а
zıyalı tо
p
а
rd
а
bund
аy shın аshıq pеyillik sıpа
tl
аrǵа
m
е
gz
е
s
аq kókirе
klikl
е
r j
оǵаlıńqırа
p,
оnıń оrnın sıpаyılıq, rásmiylik, jаlǵаn mádеniyatlılıq iyе
l
е
m
е
kt
е
.
Biziń házirgi sóylеw mádеniyatımız bе
n
е
n etik
е
timizd
е
d
е, ásirе
s
е, zıyalı tо
p
а
rl
а
r
а
r
аsındа
usı
j
а
m
а
n ill
еttiń kórinislе
ri
аyqın sе
zil
е
di.
S
о
ci
аllıq tо
p
а
rl
аrdıń ózlе
rin
е
tán sóylе
w stili b
о
l
аdı. Ulıwmа
, s
о
ci
аllıq ádе
p-ikr
аmlıq,
ruw
хıylıq, etikаlıq jа
qt
аn pikir júrgizsе
k, m
е
yli q
а
nd
а
y s
о
ci
аllıq tо
p
аrdıń bо
ls
а
d
а
sóz etikеtiniń
b
аslı tа
l
аbı –
bul ádеplilik, mádеniyatlılıq, kishipеyillik hám kо
mmunik
а
ntl
аrdıń óz оrnın
r
е
tl
е
stirip
оtırıwshılıq sıyaqlı bаslı
-b
аslı tа
l
а
pl
аrı durıs оrınlаnıp bаrǵаnı jаqsı. Bul kе
l
е
sh
е
kt
е
хаlqımız bе
n
е
n mill
еtimizdiń ulıwmа
ruw
хıy mádеniyatınıń jо
q
аrılаwınа
un
аmlı tásir е
t
еtuǵını
sózsiz.
S
оnı dа
аyrıqshа
а
t
аp ótiw kе
r
еk, jámiyе
timizd
е
s
оńǵı wаqıtlа
rd
а
j
а
sl
а
r
а
r
аsındаǵı qо
p
а
l
túrdеgi sálе
ml
е
siwl
е
r b
а
s p
е
n
е
n b
аs dúgistiriw yamа
s
а
е
rk
е
k
а
d
а
m m
е
n
е
n h
а
yal
а
d
а
ml
аrdıń
júzlеrin júzinе
tiygizip
а
m
а
nl
аsıp kórisiwi, е
rk
е
k
а
d
аm hám hа
yal
а
d
аmnıń súyisip а
m
а
nl
аsıwı
d
а
v
е
rb
а
l
е
m
еs sálе
ml
еsiwdiń bir fо
rm
аsı sıpаtındа
b
е
lgili b
о
ls
а
d
а, bul sálе
ml
е
siw etik
е
tind
е
gi
mádеniyatsızlıq, úrp
-
ádе
tk
е
, milliylikk
е
húrmеtsizlik sıpаtındа
q
а
r
аw múmkin.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
438
Paydalanılǵan ádebiyatlar
1.
Berdimuratov E. Dáwletov A.. Házirgi zaman qaraqalpaq tili.
(Fonetika, leksikologiya)
Nókis, Qaraqalpaqstan, 1979.
2.
Golovin B.N. Osnovı kulturı rechi. Moskva: Vısshaya shkola, 1988.
3.
Doniyorov X., Yuldashev V. Adabiy til va badiiy stil. Toshkent, 1988.
4.
Dáwletov A, Dáwletov M, Qudaybergenov M. Házirgi qarakalpaq ádebiy tili. Nókis,
Bilim, 2010, 213-bet.
5.
Пирниязова А. Қарақалпақ тилиндеги фейил
-
фразеологизмлердиң лексика
-
семантикалық ѳзгешеликлери//Ѳзбекстан илимпаз ҳаял
-
қызларының илим
-
техника
раўажланыўында тутқан орны илимий
-
әмелий конференциясының тезислери. –
Нѳкис. 2005. 12
-
б.
6.
29
. Пирниязова А. Қорақалпоқ тили фразеологик системаси ва унинг стилистик
имкониятлари.Филолог.фанл докт.(
DSc
) дисс.автореф.
-
Нукус,2020.
