ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
476
VOLEYBOLDA HUJUM TAKTIKASI: NAZARIYA VA AMALIY YONDASHUVLAR
Tursunaliyev Iqboljon Axmadaliyevich
Farg‘ona olimpiya va paralimpiya sport turlariga tayyorlash markazi
o‘quv ishlari bo‘yicha direktor o‘rinbosari
.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16215177
Annotatsiya
. Ushbu maqolada maktab o‘quvchilarining jismoniy tarbiyasi muhimligi –
sog‘lom, har tomonlama rivojlangan, mehnatga layoqatli va kelajakda jamiyatda o‘z fuqarolik
vazifalarini to‘laqonli bajara oladigan yosh avlodni tayyorlash davlat ehtiyoji bilan bog‘liq
ekani ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
yuklamaning muvofiqligi, jismoniy mashqlar, tez va aniq harakat, epchillik,
to‘garak mashg‘ulotlari, tarbiyaviy tadbirlar.
Dolzarbligi.
Jismoniy tarbiya va sportni rivojlantirish konsepsiyasida maktab
o‘quvchilarining jismoniy tarbiyasi muhimligi –
sog‘lom, har tomonlama rivojlangan, mehnatga
layoqatli va kelajakda jamiyatda o‘z fuqarolik vazifalarini to‘laqonli bajara oladigan yosh
avlodni tayyorlash davlat ehtiyoji bilan bog‘liq ekani ta’kidlanadi. Maktab o‘quvchilari kundalik
hayotida jismoniy tarbiyaning ahamiyati quyidagi omillar bilan belgilanadi:
birinchidan, o‘quv mehnatining intensivlashuvi va intellektual yuklamaning oshishi –
bu
fanlarning nazariy darajasi ko‘tarilgani hamda faol o‘qitish uslublarining keng joriy etilishi bilan
bog‘liq;
ikkinchidan, bolalarning darsdan tashqari vaqtining ko‘p qismi harakat faolligini
cheklovchi faoliyat turlariga
–
sinfdagi tarbiyaviy tadbirlar, to‘garak mashg‘ulotlariga –
sarflanmoqda;
uchinchidan, o‘quvda va uyda kompyuterdan keng foydalanish.
Ko‘plab mualliflarning fikriga ko‘ra, sport bilan bolalikdan shug‘ullanish insonda
jismoniy chiniqish hosil qiladi, epchillikni, tez va aniq harakat qilishni, faollikni oshiradi,
axloqiy va estetik jihatdan rivojlantiradi. Bu esa sog‘lom va to‘laqonli inson bo‘lish uchun
zarurdir. Bolalarni to‘liq jismoniy rivojlantirish esa faqat jismoniy tarbiya vositalarining
kompleks qo‘llanilishi –
tabiiy omillar, gigienik tadbirlar va jismoniy mashqlar orqali mumkin.
Voleybol
—
eng ommabop o‘yinlardan biri bo‘lib, xalq orasida keng tarqalgan. Bu
o‘yinning bunday mashhurligi uning yuqori hissiyati va qulayligi bilan izohlanadi. Qoidalarining
soddaligi va murakkab jihozlarni talab qilmasligi uni hamma uchun ochiq qiladi. Voleybolning
jismoniy tarbiya vositasi sifatidagi muhim afzalligi
—
yuklamaning o‘z
-
o‘zini boshqarish (ya’ni,
sportchining tayyorgarlik darajasi va yuklamaning muvofiqligi) imkoniyati mavjudligidadir. Bu
esa voleybolni har qanday yoshdagi odamlar uchun qulay sport turiga aylantiradi.
Voleybol sog‘liqni mustahkamlash va jismoniy rivojlanishni ta’minlovchi juda samarali
vosita hisoblanadi. Undagi barcha harakatlar tabiiy bo‘lib, yugurish, sakrash va uloqtirish
asosida amalga oshiriladi. Zamonaviy tibbiy-biologik va sotsiologik tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, voleybol bilan muntazam shug‘ullanish analizatorlar, tayanch
-harakat apparati
hamda ichki a’zolar va tizimlar faoliyatida ko‘p funksiyali o‘zgarishlarni yuzaga keltiradi.
Dunyoning ko‘plab mamlakatlaridagi mutaxassislar tomonidan voleybol bo‘yicha
umumiy masalalar (o‘yin uslubini o‘rgatish va texnik harakatlarni takomillashtirish metodikasi)
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
477
yaxshi o‘rganilgan va turli uslubiy qo‘llanmalar hamda ishlanmalarda yoritilgan. Rossiyada bu
borada eng mashhur mutaxassislar
—
A.G. Ayriyants, N.V. Semashko, O.P. Topyshov, Yu.N.
Kleshchev, Yu.D. Jeleznyak, V.V. Medvedev, Yu.P. Furaev, A.G. Furmanov, L.N. Sluzkiy, S.L.
Fetisova, A.V. Belyaev va boshqalardir. Chet ellik mualliflar orasida esa S. Oynuma, Ya.
Matsudayra, N. Ikeda, M. Sayto kabi olimlar eslab o‘tiladi. Shu bilan birga, voleybolchilarni
tayyorlash metodikasini takomillashtirish jarayoni cheksizdir. Inson organizmi va uning
imkoniyatlari haqida hali bilmagan jihatlarimiz ko‘p. Maktablar uchun mo‘ljallangan zamonaviy
jismoniy tarbiya dasturida sportning ko‘plab turlari bo‘yicha materiallar mavjud. Ular orasida
voleybol alohida o‘rin egallaydi.
Voleybol (inglizcha volleyball: volley
—
«zarba», «havodan urish» va ball —
«to‘p») —
bu sport turi, jamoaviy o‘yin bo‘lib, unda ikki jamoa maxsus maydonda, to‘r bilan bo‘lingan
holda o‘zaro bellashadi. Maqsad —
to‘pni raqib tomonga shunday uzatishki, u yerga tushib
ketsin yoki raqib jamoa xatoga yo‘l qo‘ysin. Voleybol —
kontaktsiz, kombinatsion o‘yin bo‘lib,
unda har bir o‘yinchi maydonda aniq ixtisoslashuvga ega bo‘ladi. O‘yinchilar uchun eng muhim
sifatlar
—
tordan baland sakrash qobiliyati, tezkorlik, muvofiqlik (koordinatsiya), kuchli zarba
berish imkonini beruvchi jismoniy kuchdir. Voleybol 1964-yildan buyon Olimpiya sport turi
sifatida tan olingan.
Voleybol bugungi kunda nafaqat Rossiyada, balki butun dunyoda eng ommabop
o‘yinlardan biri hisoblanadi. Voleybol o‘yini ilk bor AQShda paydo bo‘lgan. 1895
-yilda
Massachusets shtatining Geliok shahridagi kollej o‘qituvchisi Vilyam Morgan o‘quvchilarga
yangi o‘yin taklif etdi. O‘yin shundan iborat ediki, ishtirokchilar to‘pni qo‘llari bilan urib, uni
to‘r orqali raqib tomonga o‘tkazishlari kerak edi. Bu o‘yinga “volleyball” —
ya’ni “uchuvchi
to‘p” nomi berildi.
Voleybol paydo bo‘lganidan buyon jadal rivojlanib kelmoqda. Bu uning o‘yinchilar
sonining oshib borishi hamda Xalqaro voleybol federatsiyasi a’zolari qatorining kengayib
borishida yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Tarqalish miqyosi bo‘yicha voleybol bugungi kunda
jahondagi yetakchi sport turlaridan biridir.
Beshinchi sinf o‘quvchilari bolalik davrining so‘nggi bosqichida turishadi va o‘smirlik
davrining boshlanishi ostonasidadir. Bu bosqich “kichik o‘smirlik yoshi” deb ataladi va
taxminan 11
–
12 yoshdan 14
–15 yoshgacha davom etadi. Har bir yosh bosqichi o‘ziga xos
fiziologik va psixologik xususiyatlarga ega.
O‘smirlik davri —
bu rivojlanishning katta inqiroz bosqichi bo‘lib, unda bola bilan
jamiyat o‘rtasidagi munosabatlar qayta quriladi. Bu davrda bola bolalikdan kattalikka,
yetilmaganlikdan yetuklikka o‘tadi. Beshinchi sinf o‘quvchisi —
bu endi bola emas, lekin hali
katta ham emas. Bu bosqichda jismoniy rivojlanish juda tez va notekis kechadi. Ko‘plab
kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, beshinchi sinf o‘quvchilari 1–2 oy avval o‘rganilgan ko‘p
narsalarni unutib yuborishadi. Bunga yo‘l qo‘ymaslik uchun o‘quv materialini uzoq vaqt
davomida tizimli ravishda takrorlab borish zarur. Bu yoshdagi o‘quvchilarning tafakkuri ham
ko‘proq ko‘rgazmali
-
obrazli xarakterga ega bo‘lib, o‘rganilayotgan hodisalar haqidagi konkret
tasavvurlar bilan chambarchas bog‘liq va xayol faoliyati bilan uzviy aloqada bo‘ladi.
O‘quvchilar hali yuqori darajadagi mavhum tushunchalarni qabul qilishda qiynaladilar,
chunki bu tushunchalar faqat so‘z bilan ifodalanadi va ularning real hayotdagi ko‘rinishi yo‘q.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
478
Shuning uchun bu yoshda faqat so‘z bilan tushuntirish —
ya’ni ko‘rgazmali obrazlardan
ajralgan og‘zaki usullar —
kam samarali bo‘ladi. Shu bois, aynan ko‘rgazmali ta’lim usuli bu
yoshda asosiy hisoblanadi. Tushuntirishlar mazmuni jihatidan soddalashtirilgan bo‘lishi kerak.
Muhim qismlar va asosiy tushunchalarni aniq ajratish lozim. O‘rganilayotgan materialni
mustahkamlash esa amaliy harakatlar va so‘z orqali amalga oshirilishi tavsiya etiladi.
Xulosa.
Shunday qilib, xulosa qilish mumkinki, beshinchi sinf jismoniy tarbiya darslarida
voleybol o‘quvchilarga zavq baxsh etishi, oqilona dam olish vositasi bo‘lishi, jismoniy
qobiliyatlar
–
kuch, tezlik, chidamlilikni rivojlantirishga xizmat qilishi, shuningdek, jismoniy
sifatlar va ko‘nikmalarni shakllantirishga yordam berishi mumkin.
Buning uchun faqatgina jismoniy mashqlar va topshiriqlarni o‘quvchilarda qiziqish
uyg‘otadigan tarzda to‘g‘ri tanlash kerak. Bu orqali bolalarda jismoniy tarbiya mashg‘ulotlariga
qiziqish ortadi
—
aynan shu holatga erishish jismoniy tarbiya o‘qituvchisining asosiy maqsadi
bo‘lib, ta’lim jarayonining samaradorligini oshirish vazifasi bilan bevosita bog‘liqdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Pulatov A.A Volebolning rasmiy qoidalari O‘zDJTI nashriyoti matbuot bo‘limi T:2004
-
71b.
2.
Masharipov F.T., Ro‘zmetov N.Q., Ro‘zmetov R.T. Voleybol mashg‘ulotlarini olib
borish va boshqarishning pedagogik asoslari. O
‘
quv-uslubiy qo
‘
llanma. Urganch
2012 у.
3.
Ashmarin B.A
. Теория и методы физического воспитания: учебное пособие для
студентов факультетов физического воспитания педагогических ин
-
тов / Б. А.
Ашмарин.
-
Москва: Просвещение, 1990.
-
287 с.
4.
Barchukov I.B
. Теория и методика физического воспитания и спорта / Г. В.
Барчуков.
-
Москва: Кронус, 2011.
-
247 с.
5.
Belyayev A.V
. Волейбол: теория и методика тренировки / А. А. Беляев, Л. В. Булы
-
кина.
-
Москва: Физкультура и Спорт, 2007.
-
184 с.
6.
Волейбол в школе / Беляев А. В [и др]. —
Москва: Физкультура, образование и
наука, 2010. —
357 с.
