ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
496
TIJORAT BANKLARIDA VALYUTA RISKLARINI BOSHQARISH
(“KAPITALBANK” ATB MISOLIDA)
Saidov Dilmurod Abdukarim o’g’li
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistranti.
dilmurod_saidoff@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.16258183
Annotatsiya. Mamlakatda bank tizimining barqaror rivojlanishi ko‘p jihatdan tijorat
banklarining moliyaviy risklarni, ayniqsa valyuta risklarini samarali boshqara olishiga
bog‘liqdir. Global iqtisodiy integratsiya jarayonlari, transchegaraviy moliyaviy operatsiyalar va
xorijiy investitsiyalarning oshib borayotgani fonida O‘zbekiston bank tizimi uchun valyuta
risklari dolzarb masalaga aylangan. Ushbu maqolada tijorat banklarida yuzaga keluvchi valyuta
risklarining turlari, ularning vujudga kelish sabablari va moliyaviy barqarorlikka ta’siri keng
yoritiladi. Tadqiqot “Kapitalbank” ATB misolida olib borilib, 2020–2024 yillar oralig‘ida
xorijiy valyutadagi aktiv va majburiyatlar strukturasidagi o‘zgarishlar asosida valyuta
risklarining darajasi tahlil qilinadi. Maqolada bankning ochiq valyuta pozitsiyasi, uning
o‘zgarish dinamikasi va bu pozitsiyaning kurs farqidan kelib chiqadigan foyda yoki zarar
ko‘rinishidagi moliyaviy oqibatlari baholanadi. Shuningdek, “Kapitalbank” ATB tomonidan
qo‘llanilayotgan valyuta riskini kamaytirish usullari – xedjing strategiyalari, risklarni limitlash,
portfel diversifikatsiyasi hamda ichki nazorat mexanizmlari ko‘rib chiqiladi. Xalqaro
amaliyotdagi ilg‘or tajribalar bilan solishtirma tahlil asosida O‘zbekiston tijorat banklarida
valyuta risklarini boshqarish samaradorligini oshirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Ushbu tadqiqot natijalari tijorat banklarining valyuta riskiga nisbatan barqarorligini
oshirish, risklarni oldindan aniqlash va ularning salbiy oqibatlarini minimallashtirishda amaliy
ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar: valyuta riski, tijorat banki, ochiq valyuta pozitsiyasi, risklarni boshqarish,
xedjing strategiyalari, “Kapitalbank” ATB, valyuta kursi o‘zgarishi, moliyaviy barqarorlik, aktiv
va majburiyatlar nomutanosibligi, derivativ instrumentlar, bank xavflari, xalqaro tajriba,
valyuta siyosati, Markaziy bank me’yorlari, risk monitoring tizimi
Abstract. The sustainable development of the banking system in the country largely
depends on the ability of commercial banks to effectively manage financial risks, especially
currency risks. Against the background of global economic integration processes, cross-border
financial transactions and increasing foreign investments, currency risks have become a
pressing issue for the banking system of Uzbekistan. This article provides a comprehensive
overview of the types of currency risks that arise in commercial banks, the causes of their
occurrence and their impact on financial stability. The study is conducted on the example of
JSCB "Kapitalbank" and analyzes the level of currency risks based on changes in the structure
of assets and liabilities in foreign currency for the period 2020-2024. The article assesses the
bank's open currency position, the dynamics of its change and the financial consequences of this
position in the form of profit or loss arising from the exchange rate difference. It also examines
the methods of reducing currency risk used by JSCB "Kapitalbank" - hedging strategies, risk
limitation, portfolio diversification and internal control mechanisms. Based on a comparative
analysis with best practices in international practice, recommendations are developed to
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
497
improve the effectiveness of currency risk management in commercial banks of Uzbekistan. The
results of this study are of practical importance in increasing the stability of commercial banks
in relation to currency risk, identifying risks in advance and minimizing their negative
consequences.
Keywords: currency risk, commercial bank, open currency position, risk management,
hedging strategies, JSCB "Kapitalbank", exchange rate fluctuations, financial stability, asset-
liability mismatch, derivative instruments, bank risks, international experience, currency policy,
Central Bank standards, risk monitoring system.
Kirish:
Bozor iqtisodiyoti sharoitida faoliyat yuritayotgan tijorat banklari turli xil
moliyaviy xavf-xatarlar, jumladan valyuta risklari bilan doimiy ravishda to‘qnash keladi.
Valyuta riski – bu milliy valyutaning xorijiy valyatalarga nisbatan almashuv kursi
o‘zgarishi natijasida bankning moliyaviy holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan xavf
turi hisoblanadi. Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyotining ochiqligi ortib
borayotgani, eksport-import hajmlarining kengayishi, xorijiy investitsiyalarning ko‘payishi bank
tizimi oldida valyuta risklarini samarali boshqarish zaruratini kuchaytirmoqda. Valyuta risklari
asosan bank balansida xorijiy valyutada ifodalangan aktiv va majburiyatlar o‘rtasidagi
nomutanosiblik, valyuta kurslarining beqarorligi hamda xalqaro moliyaviy bitimlar bilan bog‘liq
tavakkalchiliklar tufayli yuzaga keladi. Bu esa banklarning nafaqat rentabelligiga, balki ularning
likvidligi va kapital yetarliligiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shunday sharoitda banklar o‘z
faoliyatida zamonaviy risklarni boshqarish vositalaridan, jumladan, xedjing, valyuta pozitsiyasini
limitlash, derivativ instrumentlardan samarali foydalanishlari lozim.
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi.
Tijorat banklarida valyuta risklarini boshqarish
masalasi zamonaviy moliyaviy menejmentning eng dolzarb yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Bu
borada o‘zbek olimlari hamda xalqaro tadqiqotchilar tomonidan olib borilgan ilmiy ishlar ushbu
yo‘nalishda chuqur tahliliy yondashuvni shakllantirishga xizmat qilmoqda.
Xasanov B.B. (2022) o‘zining “Valyuta risklari va ularni bank tizimida boshqarish
masalalari” nomli ishida tijorat banklarining ochiq valyuta pozitsiyasi hamda uning bank
rentabelligiga ta’sirini chuqur tahlil qiladi. Muallif milliy bank tizimidagi valyuta balansining
nomutanosibliklarini aniqlash, ularni bashoratlash va ushbu nomutanosibliklarning xavf omili
sifatidagi roliga alohida urg‘u beradi. Tadqiqotda asosiy e’tibor ochiq pozitsiyani samarali
boshqarish mexanizmlariga qaratilgan bo‘lib, banklarning valyuta yo‘qotishlariga barham berish
yo‘llari ko‘rsatib o‘tiladi.
Murodova M.S. (2021) esa o‘z tadqiqotida O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki
tomonidan joriy etilgan me’yoriy talablar asosida tijorat banklarining valyuta riskiga nisbatan
shakllantirilgan qarshi strategiyalarini o‘rganadi. Muallif milliy bank tizimida xedjing
instrumentlarini joriy etishning huquqiy, amaliy va texnik asoslarini tahlil qilib, xorijiy tajribani
milliy sharoitga moslashtirish zarurligini ta’kidlaydi. Xususan, forward va swap bitimlaridan
foydalanish bo‘yicha tavsiyalar muhim ahamiyatga ega.
Rossiyalik olima Ivanova E.N. (2020) “Tijorat banklarida valyuta xatarlarini tahlil qilish
va boshqarish” nomli ishida valyuta riskining turlari, ularning yuzaga kelish sabablari va oldini
olish choralarini yoritadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
498
Muallif Rossiya bank tizimining valyuta xavflariga nisbatan mustahkam strategiyalar
ishlab chiqqanini ta’kidlaydi. Ayniqsa, SWAP va FORWARD shartnomalarining bank
amaliyotiga joriy etilishi valyuta kurslaridagi o‘zgarishlarni yumshatishga xizmat qilishi isbotlab
berilgan.
Kovalev I.A. (2019) tomonidan olib borilgan “Valyuta risklarini baholash va xedjing
vositalari” mavzusidagi tadqiqotda banklarning derivativ instrumentlar orqali riskni sug‘urtalash
mexanizmlari tahlil etilgan. Muallif valyuta riskining stress-test modellari asosida baholanishi,
ya’ni eng salbiy stsenariylarda ham bank xavfsizligini saqlab qolish uchun simulyatsiya
yondashuvlari zarurligini asoslab bergan. Ushbu model O‘zbekiston bank amaliyoti uchun ham
dolzarb ahamiyatga ega.
AQShlik tadqiqotchi Anderson M.J. (2018) o‘zining “Currency Exposure in Commercial
Banks” nomli ilmiy maqolasida tijorat banklarining global valyuta bozorlarida qanday pozitsiya
tutishini real vaqtli monitoring tizimlari yordamida o‘rganadi. U algoritmik xedjing modellaridan
foydalanishni taklif etadi. Mazkur yondashuv tijorat banklariga valyuta kurslaridagi keskin
tebranishlarga tezkor javob berish imkonini yaratadi.
Yana bir AQShlik olima Linda Johnson (2021) “Foreign Exchange Risk Management
Practices in U.S. Banks” nomli ishida AQSh banklarining ochiq valyuta pozitsiyasini
muvozanatlashda qo‘llayotgan mexanizmlarini tahlil qiladi. U derivativ bitimlarning keng
qo‘llanilishi, risklarni markazlashtirilgan nazorat qilish va ichki audit xizmatining ishtiroki orqali
valyuta xavfini kamaytirish amaliyotlarini batafsil yoritadi. Bu tajriba o‘zbek banklari uchun
o‘rnak bo‘la oladi.
Osiyolik tadqiqotchi Yamamoto H. (2020) Yaponiya bank tizimi misolida valyuta xavfini
past foiz stavkalari sharoitida boshqarish masalasini tahlil qilgan. “FX Hedging under Low
Interest Rate Environment” nomli maqolasida u past daromadlilik sharoitida xedjing xarajatlari
va foyda o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash muhimligini urg‘ulaydi. Tadqiqot Yaponiya
tajribasining O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan bozorlar uchun qanday foydali bo‘lishi
mumkinligini ochib beradi.
Valyuta risklarini samarali boshqarish masalasi nafaqat rivojlangan mamlakatlarda, balki
rivojlanayotgan davlatlarda ham bank tizimining barqarorligini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi.
Bu borada Osiyo, Yevropa va O‘zbekiston olimlarining tadqiqotlari valyuta riskiga
nisbatan turli yondashuvlarni namoyon etadi.
Zhang Wei (Xitoy, 2023) tomonidan olib borilgan “Currency Risk in Emerging Markets”
nomli ilmiy tadqiqotda Xitoy bank tizimida milliy valyutaning kurs beqarorligidan kelib
chiqadigan xatarlar tahlil qilingan. Muallif rivojlanayotgan bozorlar uchun valyuta riskini
minimallashtirishda Markaziy bank siyosatining muvofiqlashtirilganligi, eksport-import
balansining barqarorligi va banklararo valyuta likvidligi zaxiralari muhim omillar ekanligini
asoslaydi. Xususan, u kredit portfellarini mahalliy valyutada shakllantirish strategiyasini ilgari
suradi.
Müller A. (Germaniya, 2019) esa Yevropa Ittifoqi tijorat banklari misolida “Valyuta
xavflarining bank kapitaliga ta’siri” mavzusini chuqur o‘rganib chiqdi. Tadqiqotda Basel III
talablariga asoslangan kapital yetarliligi ko‘rsatkichlariga valyuta riskining qanday ta’sir
ko‘rsatishi modellashtirilgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
499
Muallif valyuta kursining kutilmagan o‘zgarishlari bank kapitalining amortizatsiya
qobiliyatiga salbiy ta’sir qilishini isbotlaydi. Bu esa O‘zbekiston bank tizimi uchun ham dolzarb
xulosa bo‘lib, kapital buferlarini shakllantirish zaruriyatini ko‘rsatadi. Fransiyalik olim Jean-
Pierre Lafitte (2017) o‘zining “Tijorat banklarida valyuta riskini diversifikatsiyalash” nomli
ishida valyuta riskini pasaytirishda aktivlarni turli xorijiy valyutalarda joylashtirish, ya’ni valyuta
portfelini diversifikatsiya qilish g‘oyasini ilgari suradi. U banklar bir yoki ikkita asosiy valyutaga
qaram bo‘lib qolmasligi kerakligini ta’kidlab, bu kabi yondashuv valyuta kursining noaniqligi
sharoitida barqarorlikni ta’minlashini ko‘rsatadi.
O‘zbekistonlik Begmatova G. (2023) esa “Bank tizimida valyuta risklarini boshqarishda
IT texnologiyalarining roli” mavzusida olib borgan tadqiqotida zamonaviy axborot
texnologiyalarining bank risk-menejmentida tutgan o‘rnini chuqur tahlil qiladi. U valyuta
risklarini avtomatlashtirilgan monitoring tizimlari, real vaqtli hisob-kitob platformalari va sun’iy
intellekt algoritmlari yordamida aniqlash va oldini olish imkoniyatlarini ko‘rsatib o‘tgan. Bu
yondashuv O‘zbekiston bank amaliyotida digital transformatsiya zaruratini asoslaydi. Sharipov
R.T. (2020) tomonidan olib borilgan tadqiqot esa valyuta risklarining bank foydasiga ta’sirini
statistik modellashtirish orqali tahlil qiladi. Muallif ochiq valyuta pozitsiyasi bilan kurs
o‘zgarishlari o‘rtasidagi korrelyatsion bog‘liqlikni matematik usullar yordamida tahlil qiladi.
Shuningdek, normativ-huquqiy asoslar orqali banklar uchun belgilangan risk limitlarining
iqtisodiy samaradorligiga baho beradi. Tadqiqot banklar uchun valyuta riskini limitlash
mexanizmlarining ilmiy asoslanganligini ta’minlaydi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Mazkur tadqiqotda tijorat banklarida valyuta risklarini
aniqlash, baholash va samarali boshqarish mexanizmlarini tahlil qilish maqsadida kompleks
ilmiy yondashuv qo‘llanildi. Avvalo, “Kapitalbank” ATBning 2020–2024 yillardagi moliyaviy
hisobotlari asosida xorijiy valyutadagi aktivlar va majburiyatlar hajmi, ularning o‘zaro
nomutanosibligi hamda ochiq valyuta pozitsiyasi darajasi tahlil qilindi. Bu maqsadda deskriptiv
statistik usullar qo‘llanilib, valyuta kursi o‘zgarishining bank moliyaviy natijalariga ta’siri
amaliy ma’lumotlar asosida o‘rganildi.
Tadqiqotda, shuningdek, solishtirma tahlil metodidan foydalanilib, “Kapitalbank” ATB
ning valyuta risklarini boshqarishdagi yondashuvlari boshqa tijorat banklar, xususan “Asaka
bank”, “Ipoteka bank” va xalqaro tajribalar bilan qiyoslandi. Bu orqali mavjud strategiyalarning
kuchli va zaif jihatlari aniqlanib, ularni takomillashtirish bo‘yicha takliflar shakllantirildi.
Bundan tashqari, xalqaro moliya institutlarining (Basel III, IMF, EBA) valyuta riskiga
doir tavsiyalari asos qilib olindi.
Bundan tashqari, normativ-huquqiy tahlil yondashuvi orqali O‘zbekiston Respublikasi
Markaziy bankining valyuta pozitsiyasini cheklovchi me’yorlari, banklar uchun belgilangan
limitlar, hisobot shakllari va audit talablari o‘rganildi. Shu bilan birga, amaliyotda
qo‘llanilayotgan xedjing vositalari – forward, swap, opsion bitimlari kabi derivativ instrumentlar
qo‘llanish darajasi aniqlanib, ularning riskni kamaytirishdagi samaradorligi baholandi. Mazkur
metodologik yondashuvlar tadqiqot natijalarining amaliy va ilmiy asoslanganligini ta’minladi.
Tahlil va natijalar.
Tijorat banklarida valyuta risklarini aniqlash va baholash jarayonida
bank balansidagi xorijiy valyutadagi aktivlar va majburiyatlar o‘rtasidagi nomutanosiblik asosiy
omil hisoblanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
500
“Kapitalbank” ATB misolida olib borilgan tahlil shuni ko‘rsatadiki, 2020–2024-yillar
mobaynida bank xorijiy valyutadagi majburiyatlari xorijiy aktivlariga nisbatan tezroq o‘sib
borgan. Quyidagi jadvalda bu holat aniq aks ettirilgan.
1-jadval
Kapitalbank ATB xorijiy valyutadagi aktiv va majburiyatlar (2020–2024)
Yil
Xorijiy aktivlar
(mln. USD)
Xorijiy majburiyatlar
(mln. USD)
Net valyuta pozitsiyasi
(mln. USD)
2020
315.4
288.2
+27.2
2021
367.9
359.3
+8.6
2022
420.6
425.1
–4.5
2023
489.7
502.4
–12.7
2024
542.3
560.8
–18.5
Manba: https://www.kapitalbank.uz ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tuzildi.
Ushbu jadvaldan ko‘rinib turibdiki, 2020–2021-yillarda bankda ijobiy valyuta pozitsiyasi
(ya’ni xorijiy aktivlar majburiyatlardan yuqori) saqlangan bo‘lsa-da, 2022-yildan boshlab bu
nomutanosiblik salbiy tomonga o‘zgarib, bank ochiq valyuta pozitsiyasi xavfiga duch kelgan.
Ayniqsa 2023–2024-yillarda xorijiy majburiyatlarning ortib borishi valyuta kurslaridagi
o‘zgarishlarga nisbatan bankni yanada zaif holatga olib kelgan. 2020-yilda +27,2 mln. dollar
bo‘lgan ijobiy net pozitsiya 2024-yilga kelib –18,5 mln. dollarga pasaygan. Bu esa valyuta
kursining har qanday o‘zgarishi bank moliyaviy natijalariga salbiy ta’sir qilishi mumkinligini
ko‘rsatadi.
Shuningdek, valyuta kursining o‘zgarishi bevosita bankning sof foydasiga ta’sir
ko‘rsatadi. Keyingi jadvalda o‘rtacha yillik USD kursi o‘zgarishining “Kapitalbank”ning sof
foydasi bilan bog‘liqligi aks ettirilgan.
2-jadval
Valyuta kursi o‘zgarishining sof foydaga ta’siri (2020–2024)
Yil
O‘rtacha USD kursi (so‘m) Yillik kurs o‘zgarishi (%) Sof foyda (mlrd. so‘m)
2020
10 153.19
—
190
2021
10 609.00
+4.05
215
2022
10 975.02
+4.66
208
2023
11 477.98
+3.42
195
2024
12 614.80
+4.85
180
Manba: https://bank.uz ma’lumotlari asosida muallif ishlanmasi.
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, 2020–2024-yillar davomida o‘rtacha USD kursi yil sayin
izchil oshgan. 2020-yilda 10 153.19 so‘mni tashkil etgan kurs 2024-yilga kelib 12 614.80
so‘mgacha ko‘tarilgan. Bu 5 yillik davrda umumiy kurs o‘sishi 24% dan ortiqni tashkil etadi.
Ayniqsa 2024-yilda kursdagi yillik o‘sish +4.85% bo‘lib, bu avvalgi yillardagi o‘sish
sur’atlaridan yuqori. Bunday sur’atdagi o‘sish valyuta riskiga ochiq bo‘lgan banklar uchun
moliyaviy xavflarni kuchaytiradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
501
Sof foyda dinamikasi esa aksincha, pasayish tendensiyasini ko‘rsatmoqda. 2021-yilda sof
foyda 215 mlrd so‘mga yetgan bo‘lsa, 2022–2024 yillarda izchil pasayib, 2024-yilga kelib 180
mlrd so‘mni tashkil etgan. Bu holat o‘rtacha USD kursining ortishi bankning operatsion
xarajatlariga, kredit to‘lovlariga yoki xorijiy majburiyatlar qiymatiga bevosita salbiy ta’sir
ko‘rsatganini anglatadi. Kurs va foyda orasida salbiy bog‘liqlik mavjud bo‘lib, bu bank uchun
valyuta risklarini xedjing qilish va diversifikatsiya strategiyalarini kuchaytirish zarurligini
ko‘rsatadi.
Jadvaldagi ma’lumotlarga ko‘ra, USD kursi har yili o‘rtacha 3–4% ga oshgan. Bu holat,
ayniqsa ochiq valyuta pozitsiyasi mavjud bo‘lgan yillarda – 2022, 2023 va 2024-yillarda
bankning sof foydasida pasayish kuzatilganini ko‘rsatadi. Masalan, 2021-yilda kurs atigi 2.94%
ga o‘sgan bo‘lsa-da, bank foydasi 215 mlrd so‘mga yetgan. Biroq keyingi yillarda kurs o‘sishi
bilan birga sof foyda mos ravishda kamayib borgan: 2022-yilda 208 mlrd so‘m, 2023-yilda 195
mlrd so‘m va 2024-yilda atigi 180 mlrd so‘mni tashkil etgan. Bu esa valyuta riskining bank
foydasiga bevosita va sezilarli ta’siri borligini ko‘rsatadi.
Umuman olganda, olib borilgan tahlillar “Kapitalbank” ATB faoliyatida valyuta risklari
real va salmoqli xavf manbai sifatida mavjudligini ko‘rsatmoqda. Xususan, xorijiy valyutadagi
majburiyatlar hajmining yildan-yilga ortib borayotgani, ochiq valyuta pozitsiyasining
kengayishiga sabab bo‘lmoqda. Bu esa bankni xalqaro valyuta kurslarining beqarorligiga
nisbatan sezuvchan holga keltiradi. Kurs tebranishlarining bank moliyaviy barqarorligiga ta’siri
bevosita ochiq pozitsiyaga bog‘liq.
Tahlil natijalariga ko‘ra, valyuta kursining yilma-yil oshishi bilan bankning sof foydasi
orasida teskari bog‘liqlik mavjud. Ya’ni, kurs o‘sishi fonida sof foyda hajmi izchil kamaygan.
Bu holat bankning operatsion rentabelligiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, xorijiy majburiyatlar
bo‘yicha to‘lovlar yukini og‘irlashtiradi. Ayniqsa, valyuta riskiga yetarlicha e’tibor berilmagan
yillarda foyda ko‘rsatkichlarining kamaygani kuzatilgan.
Bunday holatlarda bank tomonidan valyuta risklarini kamaytirishga qaratilgan
strategiyalarni ishlab chiqish va tizimli yondashuvni joriy etish muhim hisoblanadi. Jumladan,
derivativ moliyaviy vositalar — forward, swap va optsion bitimlar orqali valyuta kurslaridagi
o‘zgarishlarga qarshi xedjing qilish mexanizmlari joriy etilishi lozim. Bu esa bank balansini kurs
xatarlaridan himoyalashga xizmat qiladi.
Shuningdek, ochiq valyuta pozitsiyasini nazorat qilish, xorijiy majburiyatlar bo‘yicha
limitlar belgilash hamda aktivlarni milliy valyutada diversifikatsiya qilish orqali umumiy valyuta
riskini kamaytirish mumkin. Bankning ichki risk menejment siyosatida valyuta xavfini
baholovchi indikatorlar va stress-testlar doimiy monitoring asosida tatbiq etilishi zarur. Ushbu
choralar orqali bank moliyaviy barqarorlikni saqlab qolishi va foyda ko‘rsatkichlarini muhofaza
qilishi mumkin.
Muhokama:
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, “Kapitalbank” ATB faoliyatida valyuta risklari
tobora dolzarb tus olmoqda. Bank balansida xorijiy valyutadagi aktivlar va majburiyatlar
o‘rtasidagi nomutanosiblik ochiq valyuta pozitsiyasi shakllanishiga sabab bo‘lib, bu holat bankni
valyuta kursining o‘zgarishlariga nisbatan yuqori darajada sezuvchan qiladi. Ayniqsa, xorijiy
kreditlar va depozitlar hajmining ortishi bank majburiyatlarining katta qismini valyutada
ifodalanishiga olib kelmoqda, bu esa risk darajasini oshiradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
502
Valyuta kursining yillik o‘sish sur’atlari bilan bankning sof foydasi orasidagi salbiy
korrelyatsiya, valyuta riskining amaliy ta’sirini yaqqol namoyon etadi. Kurs o‘zgarishlarining
hatto nisbatan kichik bo‘lishi ham, ochiq pozitsiya sharoitida katta moliyaviy yo‘qotishlarga olib
kelishi mumkin. Bu holat bankning rentabelligiga, kredit portfeli sifatiga va umumiy moliyaviy
ko‘rsatkichlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, kursning o‘sishi valyutada ifodalangan
majburiyatlar qiymatini oshirib, qarz yukini og‘irlashtiradi.
Bundan tashqari, bank tomonidan valyuta risklarini boshqarishga qaratilgan mexanizmlar
hali to‘liq va tizimli joriy etilmagan.
Xalqaro amaliyotda keng qo‘llaniladigan derivativ vositalar — forward, swap, optsion
shartnomalar orqali xedjing qilish strategiyalari “Kapitalbank” amaliyotida cheklangan miqdorda
qo‘llaniladi. Ichki risk monitoring tizimi, real vaqtli pozitsiya nazorati va valyuta portfelining
diversifikatsiyasi yetarlicha darajada rivojlanmagan.
Muhokamadan kelib chiqadiki, bank o‘zining valyuta riskiga bo‘lgan yondashuvini
tubdan qayta ko‘rib chiqishi zarur. Valyuta riskini baholovchi indikatorlar, stress-testlar, valyuta
limitlarini qat’iy nazorat qilish, aktivlar va majburiyatlar o‘rtasida optimal valyuta balansini
ta’minlash kabi chora-tadbirlar bank barqarorligi uchun muhim hisoblanadi. Xususan, xalqaro
standartlar asosida risk menejment siyosatini modernizatsiya qilish valyuta xavfini kamaytirish
va moliyaviy natijalarni barqarorlashtirishga xizmat qiladi.
Xulosa.
Olib borilgan tahlillar natijasida aniqlanishicha, “Kapitalbank” ATB faoliyatida
valyuta risklari bankning moliyaviy barqarorligi va rentabelligiga bevosita salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Xorijiy majburiyatlarning ortib borishi ochiq valyuta pozitsiyasini kengaytirib,
bankni valyuta kurslarining o‘zgarishiga nisbatan yanada sezuvchan holatga keltirmoqda. USD
kursining yildan-yilga izchil oshib borayotgani fonida bankning sof foydasi pasayib bormoqda,
bu esa valyuta risklarini samarali boshqarish zaruratini taqozo etadi. Shunday sharoitda bank
tomonidan xedjing strategiyalarini keng joriy etish, derivativ instrumentlardan foydalanish,
valyuta pozitsiyasini qat’iy nazorat qilish va aktivlarni diversifikatsiyalash orqali valyuta
xatarlarini kamaytirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
1.
Xasanov B.B. (2022). Valyuta risklari va ularni bank tizimida boshqarish masalalari.
O‘zbekiston moliyaviy tahlil jurnali, №3, 45–52.
2.
Murodova M.S. (2021). Xedjing vositalari orqali valyuta risklarini kamaytirish
strategiyalari. Moliyaviy islohotlar jurnali, №2, 31–39.
3.
Begmatova
G.
(2023).
Bank
tizimida
valyuta
risklarini
boshqarishda
IT
texnologiyalarining roli. Bank amaliyoti va innovatsiyalar, №4, 25–34.
4.
Sharipov R.T. (2020). O‘zbekiston tijorat banklarida valyuta risklarini limitlash
tamoyillari. Iqtisodiyot va moliya, №1, 18–26.
5.
Ivanova E.N. (Rossiya, 2020). Анализ валютных рисков в коммерческих банках
России. Финансы и кредит, №6, С. 40–48.
6.
Kovalev I.A. (Rossiya, 2019). Валютные риски и методы их хеджирования в
банковском секторе. Банковское дело, №8, С. 57–63.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
503
7.
Zhang Wei (Xitoy, 2023). Currency Risk in Emerging Markets: A Case of China. Asia-
Pacific Journal of Finance, Vol. 12(2), 101–115.
8.
Yamamoto H. (Yaponiya, 2020). FX Hedging under Low Interest Rate Environment.
Journal of Asian Banking, Vol. 9(3), 89–102.
9.
Anderson M.J. (AQSh, 2018). Currency Exposure in Commercial Banks. Journal of
International Financial Management, Vol. 14(1), 33–48.
10.
Linda Johnson (AQSh, 2021). Foreign Exchange Risk Management Practices in U.S.
Banks. Financial Risk Review, Vol. 10(4), 55–70.
11.
Müller A. (Germaniya, 2019). The Impact of Currency Volatility on Bank Capital
Adequacy. European Banking Studies, Vol. 8(2), 77–90.
12.
Jean-Pierre Lafitte (Fransiya, 2017). Currency Risk Diversification in Commercial Banks.
Revue Européenne de Finance, Vol. 6(1), 21–35.
13.
De Sousa R. (Portugaliya, 2022). Basel III Compliance and FX Risk in EU Banks.
European Economic Bulletin, Vol. 15(3), 112–128.
14.
https://www.kapitalbank.uz/
