2025
JULY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 7
50
KAMBAG‘ALLIK TUSHUNCHASI VA UNI QISQARTIRISHGA OID NAZARIY
YONDASHUVLAR
Ro‘ziboyeva M.O.
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti tadqiqotchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16261503
Annotatsiya. Mazkur maqolada kambag‘allik tushunchasi, uning mohiyati va turlari tadqiq
qilingan, shu bilan birga, kambag‘allikning kelib chiqish sabablari va ularning ijtimoiy-iqtisodiy
oqibatlari o‘rganilgan. Kambag‘allikni qisqartirish borasida xalqaro hamda mahalliy
iqtisodchilarning zamonaviy nazariyalari tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar: Kambag‘allik, kam ta’minlanganlik, kambag‘allikni qisqartirish, ijtimoiy
himoya, inson kapitali.
Аннотация. В данной статье исследованы понятие бедности, её сущность и виды.
Кроме того, рассмотрены причины возникновения бедности и их социально-экономические
последствия.
Проанализированы
современные
теории
сокращения
бедности,
представленные как международными, так и отечественными экономистами.
Ключевые слова: Бедность, малоoбеспеченность, сокращение бедности, социальная
защита, человеческий капитал.
Abstract. This article explores the concept of poverty, its essence, and its various types. It
also examines the causes of poverty and their socio-economic consequences. Furthermore, the
article analyzes contemporary theories proposed by both international and local economists
regarding poverty reduction.
Keywords: Poverty, low-income status, poverty reduction, social protection, human capital.
Bugungi kunda jahon iqtisodiyotida turli moliyaviy-iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy
inqirozlarning kuchayishi, mamlakatlar o‘rtasida turli savdo munosabatlarining keskinlashuvi
natijasida dunyo mamlakatlari o‘rtasidagi ijtimoiy-iqtisodiy aloqalarning cheklanishi kabi
jarayonlar yuzaga kelmoqda. Bu esa, dunyoning ko‘pgina milliy iqtisodiyotlarida YaIM o‘sishining
sekinlashuvi, real daromadlarning pasayishi, ijtimoiy tabaqalanishning chuqurlashuvi va
qashshoqlikning ortishiga sabab bo’lmoqda. Umuman olganda, kambag‘allik- muayyan maqbul
turmush darajasini ta’min eta olmaslik bo’lib, ma’lum bir shaxs yoki oilaning zaruriy ehtiyojlari
darajasining ularni qondirish imkoniyatlaridan oshib ketishini anglatadi. Har bir shaxs yoki ijtimoiy
guruhning iqtisodiy ahvoliga xos xususiyat bo‘lgan kambag‘allik insonlarning hayot, mehnat
qobiliyatini asrash va o‘zidan avlod qoldirish uchun zarur bo‘ladigan minimal ehtiyojlarning
ma’lum miqdorini qondira olishini nazarda tutadi. “Kambag‘allik” nisbiy va noaniq tushuncha
bo‘lib, ma’lum bir jamiyatdagi umumiy turmush darajasiga bog‘liq bo‘ladi. Fikrimizcha, u
mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasidan kelib chiqib, kishilarning iste’moli va
daromadidan kelib chiqib alohida belgilanadi[1]. Kambag‘allik bugungi kunda dunyodagi eng
keskin ijtimoiy muammolardan biriga aylandi. Turli mamlakatlardagi siyosiy partiyalar, hukumatlar
va jamiyatning barcha qatlamlari kambag‘allik masalasiga doimo katta ahamiyat berib kelgan[2].
Xalqaro tashkilotlar — Jahon banki, Xalqaro valyuta jamg‘armasi, BMT Taraqqiyot Dasturi
— kambag‘allikni aniqlashda asosan kunlik daromad mezonlari (1,90 dollar, 3,20 dollar va
boshqalar) hamda ijtimoiy infratuzilma (ta’lim, sog‘liqni saqlash, sanitariya) ko‘rsatkichlariga
2025
JULY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 7
51
e’tibor qaratishadi. O‘zbekistonda esa tarixan “kam ta’minlanganlik” me’yori ijtimoiy nafaqa
oluvchi aholini farqlashda qo‘llanilib, “kambag‘allik” atamasi rasmiy hujjatlarda kamdan-kam
uchragan. Biroq 2020-yildan boshlab rasmiy siyosat darajasida “kambag‘allikni qisqartirish”
ustuvor vazifa sifatida e’lon qilinishi, 2023-yilda xalqaro ekspertlar hamkorligida “ko‘p o‘lchovli
kambag‘allik indeksi” elementlarini joriy qilish bo‘yicha ishlar boshlanganligi ushbu masalada
yangicha metodik yondashuv shakllanayotganidan dalolat beradi[3].
Jahon bankining 2000-2001-yillardagi Jahon taraqqiyoti hisobotida kambag‘allik
tushunchasiga keng yondashilgan. Hisobotda aytilishicha, moddiy mahrumlik, ta’lim va sog‘liqni
saqlashning salbiy darajasiga qo‘shimcha ravishda, kambag‘allik xavf-xatarlar, shu bilan birga, o‘z
ehtiyojlarini ifoda eta olmaslik va ta’sirning yetishmasligini ham o‘z ichiga oladi. Kambag‘allikning
sabablariga ko‘ra uni umumiy kambag‘allik, institutsional kambag‘allik, mintaqaviy kambag‘allik
ва sinfiy kambag‘allikka bo‘lish mumkin.
Umumiy kambag‘allik - iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishning past darajasidan kelib
chiqadigan kambag‘allik. Masalan, ibtidoiy jamiyatda mahsuldorlikning past darajada
rivojlanganligi, ishlab chiqarish faoliyati to‘liq rivojlanmaganligi, oziqovqat juda kam bo‘lganligi
sababli ibtidoiy odamlar haqiqatda keng kambag‘allik sharoitida yashagan.
Institutsional kambag‘allik- ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy tizimlar tomonidan
belgilanadigan turli jamoalar, mintaqalar, ijtimoiy guruhlar va shaxslar o‘rtasida turmush
resurslarining teng bo‘lmagan taqsimlanishi bilan bog‘liq bo‘lib, muayyan jamoalar, mintaqalar,
ijtimoiy guruhlar va shaxslarning kambag‘allik holatida bo‘lishiga olib keladi.
Mintaqaviy kambag‘allik – og‘ir tabiiy sharoit va ijtimoiy rivojlanishning past darajasi
tufayli yuzaga keladigan kambag‘allik hodisasi. Mamlakatimning qishloq aholisining kambag‘al
taqsimlanishi aniq mintaqaviy xususiyatlarga ega va ular tabiiy sharoiti nisbatan og'ir bo‘lgan bir
qator hududlarda to‘plangan.
Sinfiy kambag‘allik deganda ayrim shaxslar, oilalar yoki ijtimoiy guruhlarning jismoniy
tayyorgarligi, ma’lumot darajasi pastligi, oiladagi mehnat resurslarining kamligi, ishlab chiqarish
vositalari va ijtimoiy munosabatlarning etishmasligi tufayli yuzaga kelgan kambag‘allik tushuniladi.
Kambag‘allik — bu insonlarning asosiy hayotiy ehtiyojlarini (ovqat, kiyim-kechak, turar joy,
ta’lim va tibbiyot) qondirishga yetarli resurslarga ega bo‘lmaslik holatidir. Jahon miqyosida
kambag‘allikni o‘rganish muhim ijtimoiy-iqtisodiy masalalardan biri hisoblanadi.
1-jadval
Kambag‘allikning asosiy sabablari
T/r
Kambag‘allikning
sabablari
Ularning tavsifi
1
Iqtisodiy omillar
Ish o‘rinlari yetishmasligi, iqtisodiy beqarorlik, past
mehnat haqi, ishlab chiqarishning sustligi
2
Ta’lim va malaka
yetishmovchiligi
Savodsizlik, kasbiy malakaning pastligi, yuqori daromadli
ishga joylasha olmaslik
3
Sog‘liqni saqlashdagi
muammolar
Sog‘liq bilan bog‘liq muammolar sababli ishga
layoqatsizlik yoki ishdan chetda qolish
4
Institutsional va siyosiy
omillar
Korrupsiya, tengsizlik, resurslar adolatsiz taqsimoti,
hukumat siyosatidagi nomuvofiqlik
2025
JULY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 7
52
5
Mintaqaviy farqlar
Qishloq joylarda infratuzilmaning pastligi, xizmatlardan
foydalanish imkoniyatining cheklanganligi
Yuqoridagi sabablardan kambag‘allikning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari kelib chiqadi va uni
quyidagicha tavsiflaymiz:
Kambag‘allik jamiyatning barcha qatlamlariga bevosita yoki bilvosita ta’sir qiluvchi
murakkab ijtimoiy-iqtisodiy hodisadir. U nafaqat ayrim shaxslar yoki oilalar darajasida, balki butun
jamiyat va davlat iqtisodiyoti miqyosida jiddiy oqibatlarga olib keladi.
Birinchidan, kambag‘allik aholining katta qismini hayot uchun zarur bo‘lgan asosiy
xizmatlar – ta’lim, sog‘liqni saqlash, turar joy, oziq-ovqat xavfsizligi va toza ichimlik suvi bilan
ta’minlash imkoniyatidan mahrum qiladi. Bu esa inson kapitalining rivojlanishini cheklaydi.
Rivojlanmagan inson kapitali esa iqtisodiy samaradorlikning pasayishiga olib keladi, chunki
malakali va salomat ishchi kuchi yetishmaydi.
Ikkinchidan, kambag‘allik ijtimoiy tengsizlikni chuqurlashtiradi. Kambag‘allikda yashovchi
aholining imkoniyatlari cheklangan bo‘lgani sababli ular jamiyatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy
hayotida faol ishtirok eta olmaydi. Bu esa ijtimoiy ajralish, qatlamlar o‘rtasidagi ziddiyatlar va
beqarorlik xavfini oshiradi. Kambag‘allik darajasi yuqori bo‘lgan jamiyatlarda jinoyatchilik,
norozilik namoyishlari va ekstremistik kayfiyatlarning kuchayishi kuzatiladi.
Uchinchidan, kambag‘allik migratsiyani kuchaytiradi. Ish va yaxshiroq yashash sharoitlarini
izlab, kambag‘al hududlardagi aholining katta qismi shaharlarga yoki boshqa mamlakatlarga
ko‘chishga majbur bo‘ladi. Bu esa demografik muvozanatning buzilishi, mehnat bozorida keskin
raqobat va shaharlarda ijtimoiy infratuzilmalarga ortiqcha yuk tushishiga olib keladi.
To‘rtinchidan, kambag‘allik davlat byudjetiga bosimni kuchaytiradi. Ijtimoiy himoya
tizimini kengaytirish, nafaqalar, subsidiya va yordam dasturlariga ajratiladigan mablag‘lar
ko‘payadi. Shu bilan birga, past daromadli qatlamlardan tushadigan soliq hajmi kamayadi, bu esa
umumiy byudjet tushumlarining kamayishiga olib keladi.
Beshinchidan, kambag‘allik iqtisodiy o‘sishni sekinlashtiradi. Iste’molchilar soni ko‘p
bo‘lishiga qaramay, ularning to‘lovga layoqatliligi past bo‘ladi. Bu esa ichki bozorning
faollashuviga to‘sqinlik qiladi, tadbirkorlik va investitsiyalar uchun noqulay muhit yuzaga keladi[4].
Kambag‘allikni qisqartirish masalasi xalqaro hamda mahalliy iqtisodiy siyosatning muhim
yo‘nalishlaridan biri sifatida turli yondashuvlar bilan o‘rganilib kelinmoqda. Kambag‘allikni
kamaytirishga qaratilgan tadqiqotlar iqtisodiy rivojlanish, ijtimoiy himoya, inson kapitali va
barqaror rivojlanish konsepsiyalari doirasida olib boriladi. O‘zbekiston sharoitida kambag‘allikni
qisqartirish masalasi bir necha mahalliy tadqiqotchilar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Xolbekov
M.B. (2019) - "O‘zbekiston iqtisodiyoti va kambag‘allik darajasini qisqartirish". Xolbekov o‘z
tadqiqotida O‘zbekistonda kambag‘allikni kamaytirishga qaratilgan strategik dasturlar va ularning
samaradorligini tahlil qiladi. U kambag‘allikni qisqartirishda inson kapitalini rivojlantirish va
ijtimoiy himoya tizimlarini kuchaytirish muhim ekanligini ta'kidlaydi. Tadqiqotda iqtisodiy
islohotlar va ular natijasida ijtimoiy-iqtisodiy ko‘rsatkichlarning yaxshilanishi o‘rganilgan.
Rustamov A.X. (2020) - "O‘zbekiston hududiy kambag‘allik tahlili". Rustamov hududiy
kambag‘allik farqlarini aniqlashda ko‘p o‘lchovli yondashuvlardan foydalanadi. Tadqiqotda qishloq
va shahar kambag‘allik darajalari qiyoslanib, iqtisodiy o‘sish sur’atlari va ijtimoiy himoya
dasturlarining o‘zaro bog‘liqligi tahlil qilinadi.
2025
JULY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 7
53
Tursunov B.R. (2021) - "Kambag‘allikni qisqartirishda ijtimoiy himoya tizimining roli".
Muallif ijtimoiy himoya tizimining kambag‘allikni qisqartirishdagi ahamiyatini tadqiq etadi va
davlat dasturlarining samaradorligini oshirish uchun innovatsion yondashuvlarni taklif etadi.
Ravallion Martin (2016) - "The Economics of Poverty: History, Measurement, and Policy".
Ravallion kambag‘allikni qisqartirishda iqtisodiy siyosatning roli va unga ta’sir qiluvchi omillarni
chuqur tahlil qiladi. Muallif kambag‘allikni qisqartirish bo‘yicha dunyo tajribasini umumlashtirgan
va kambag‘allikni kamaytirishga qaratilgan samarali strategiyalarni taklif etgan. Deaton Angus
(2013) - "The Great Escape: Health, Wealth, and the Origins of Inequality". Deaton kambag‘allik
va notenglikni qisqartirishda sog‘liqni saqlash va ta’lim tizimlarining rivojlanishi muhimligini
ta'kidlaydi. U iqtisodiy rivojlanish bilan birga hayot sifati ko‘rsatkichlarini ham hisobga olish
zarurligini asoslaydi. Yuqoridagi adabiyotlardan kelib chiqib, kambag‘allikni qisqartirishda nazariy
qarashlar va zamonaviy yondashuvlarning muhimligi oydinlashadi. Mahalliy olimlar asosan
O‘zbekiston sharoitiga mos yondashuvlarni taklif etishsa, xorijiy olimlar kambag‘allikning ko‘p
qirrali tabiatini chuqur tahlil qilgan. Xalqaro miqyosdagi tadqiqotlar kambag‘allikni nafaqat
iqtisodiy ko‘rsatkichlar asosida, balki inson kapitali va imkoniyatlar nuqtai nazaridan ham baholash
lozimligini ko‘rsatadi[5].
Shunday qilib, kambag‘allikni qisqartirish masalasi zamonaviy iqtisodiy va ijtimoiy
rivojlanishning asosiy vazifalaridan biri bo‘lib qolmoqda. Kambag‘allikning turli nazariy qarashlari
va zamonaviy yondashuvlari kambag‘allikning murakkab tabiatini to‘liq yoritib berishga yordam
beradi. Mamlakatmizda kambag‘allikni qisqartirish yo‘nalishi davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan
bo‘lib, uning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarining olidini olish uchun uni qisqartirishning ta’sirchan
vositalarini amaliyotga joriy etish, uni hisoblashning mezon va usullarini hamda uzoq muddatga
mo‘ljallangan strategiyasini ishlab chiqish kabi qator vazifalar belgilab berilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Academic research in modern science. International scientific-online conference
2.
“Yangi O‘zbekiston huquqiy, dunyoviy va ijtimoiy davlat sifatida rivojlanishining ijtimoiy,
falsafiy, iqtisodiy va siyosiy masalalari” (E)ISSN: 2181-1784 4(21), May, 2024
3.
Ilm-fan va innovatsiya ilmiy-amaliy konferensiyasi in-academy.uz/index.php/s
4.
Xurramov I.X. (2021). Kambag‘allik: nazariy asoslari va uni qisqartirish omillari. Toshkent:
Iqtisodiyot.
5.
"Iqtisodiyot va turizm" xalqaro ilmiy va innovatsion jurnali №1(21) 2025
