ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
516
TIJORAT BANKLARIDA AKTIVLAR VA ULAR BO‘YICHA ZAXIRALAR
SHAKLLANTIRISH HAMDA HISOBINI TAKOMILLASHTIRISH
Mamajonov Murodjon Davlatjon o‘g‘li
Bank kapitalini boshqarish tizimi va uning tarkibini takomillashtirish.
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi magistranti.
murodi.mamajonov97@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.16403642
Annotatsiya. Mazkur maqolada tijorat banklari balansida aks ettiriladigan aktivlar va
ular bo‘yicha zaxiralar (proviziyalar) shakllantirish amaliyoti chuqur tahlil qilinadi. Aktivlar
sifati banklarning moliyaviy barqarorligi, likvidligi va daromadliligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Shu sababli, risk darajasiga mos holda zaxiralar yaratish va ularni buxgalteriya hisobida
to‘g‘ri aks ettirish bank faoliyatining asosiy moliyaviy boshqaruv mexanizmlaridan biri
hisoblanadi. Maqolada mavjud amaliyotlar xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (IFRS 9)
bilan taqqoslab o‘rganiladi, shuningdek, aktivlarni tasniflash, kredit riskini baholash va
yo‘qotish ehtimollarini aniqlash bo‘yicha zamonaviy yondashuvlar bayon etiladi. Yakunda,
O‘zbekistondagi bank amaliyotini takomillashtirish bo‘yicha konseptual takliflar ishlab
chiqilgan.
Kalit so‘zlar:Tijorat banklari, aktivlar sifati, zaxira siyosati, proviziyalar, buxgalteriya
hisobi, moliyaviy hisobot, IFRS 9, kredit risklari, yo‘qotish ehtimoli, riskga asoslangan
yondashuv, bank aktivlari, moliyaviy barqarorlik.
IMPROVING THE FORMATION AND ACCOUNTING OF ASSETS AND RESERVES
IN COMMERCIAL BANKS
Abstract. This article provides an in-depth analysis of the assets reflected in the balance
sheets of commercial banks and the practice of forming reserves (provisions) for them. The
quality of assets directly affects the financial stability, liquidity and profitability of banks.
Therefore, the creation of reserves in accordance with the level of risk and their correct
reflection in accounting is one of the main financial management mechanisms of banking
activities. The article studies existing practices in comparison with international financial
reporting standards (IFRS 9), and also describes modern approaches to classifying assets,
assessing credit risk and determining the probability of loss. Finally, conceptual proposals are
developed to improve banking practice in Uzbekistan.
Keywords: Commercial banks, asset quality, reserve policy, provisions, accounting,
financial reporting, IFRS 9, credit risks, probability of loss, risk-based approach, bank assets,
financial stability.
Kirish
Bozor iqtisodiyoti sharoitida tijorat banklarining muvaffaqiyatli faoliyat yuritishi ularning
aktivlari sifati, risklarni boshqarish darajasi va moliyaviy barqarorligiga bevosita bog‘liqdir.
Ayniqsa, bank balansining eng yirik qismini tashkil qiluvchi kredit aktivlari bankning
asosiy daromad manbai bo‘lish bilan birga, eng yuqori darajadagi risk manbai ham hisoblanadi.
Shu sababli, banklar kredit portfelining sifati, uning tarkibi, qaytarilish darajasi va
risklarga mos zaxiralarning shakllantirilishiga alohida e’tibor qaratishlari lozim.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
517
Bugungi kunda O‘zbekiston bank tizimida moliyaviy barqarorlikni ta’minlash, xalqaro
standartlarga mos buxgalteriya hisobi yuritish va aktivlar bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlar uchun
zaxira yaratishning zamonaviy mexanizmlari tobora dolzarb bo‘lib bormoqda. Xususan, xalqaro
moliyaviy hisobot standartlari – IFRS 9 doirasida “expected credit loss” (kutilayotgan yo‘qotish)
modelining joriy etilishi banklar tomonidan aktivlar sifati va ularning xavflilik darajasini
oldindan baholashga, shuningdek, ehtiyot choralarini o‘z vaqtida ko‘rishga xizmat qilmoqda.
Shu bilan birga, ayrim banklarda zaxira shakllantirishda subyektiv yondashuvlar, risklarni
to‘liq baholamaslik, aktivlar tasnifining yetarli darajada mukammal emasligi kabi muammolar
saqlanib qolmoqda. Bu esa bank faoliyatining shaffofligiga va moliyaviy hisobotlarning
ishonchliligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Mazkur maqolada ana shu muammolar tahlil qilinib,
ularni hal qilish yo‘llari, jumladan xalqaro amaliyotga asoslangan takomillashtirish
mexanizmlari taklif etiladi.
Metodologiya:
Tijorat banklari faoliyatida aktivlar sifati va ular bo‘yicha ehtiyot
zaxiralar shakllantirish jarayonini ilmiy asosda o‘rganish, bu sohadagi dolzarb muammolarni
aniqlash va takomillashuv yo‘nalishlarini belgilash ushbu tadqiqotning asosiy maqsadini tashkil
etadi. Shu sababli, tadqiqot davomida zamonaviy ilmiy tahlil vositalari, nazariy va amaliy
yondashuvlar uyg‘unligi asosida harakat qilindi.
Ushbu maqolada tizimli, solishtirma, tahliliy, normativ-huquqiy va empirik yondashuvlar
birgalikda qo‘llanildi. Dastlab, tahliliy yondashuv asosida O‘zbekiston Respublikasi Markaziy
bankining yillik statistik ma’lumotlari, yirik tijorat banklarining moliyaviy hisobotlari, kredit
portfeli tarkibi va zaxira siyosatiga oid ochiq manbalar tahlil qilindi. Bu yondashuv orqali
banklar faoliyatining amaliy holati o‘rganildi va muammoli yo‘nalishlar aniqlab borildi.
Solishtirma tahlil usuli esa milliy buxgalteriya va moliyaviy hisobot yuritish
standartlarini xalqaro amaliyotlar bilan solishtirish imkonini berdi. Jumladan, xalqaro moliyaviy
hisobot standartlari (IFRS 9 – “Financial Instruments”) asosida joriy etilgan “kutilayotgan kredit
yo‘qotishlari” modeli va uning O‘zbekiston tajribasidagi qo‘llanish holatlari chuqur o‘rganildi.
Ushbu solishtirish asosida banklar faoliyatida mavjud tafovutlar va islohga muhtoj
jihatlar aniqlandi.
Empirik yondashuv doirasida 2020–2024 yillarda faoliyat yuritgan yirik tijorat banklari
— O‘zmilliybank, Agrobank, Ipoteka-bank, Asaka bank va boshqa moliya muassasalarining
amaliy tajribasi asos qilib olindi. Kredit portfeli hajmi, muammoli kreditlar ulushi,
shakllantirilgan proviziyalar va ularning umumiy aktivlardagi ulushi bo‘yicha statistik tahlillar
olib borildi. Natijalar Excel orqali qayta ishlanib, grafiklar va jadval ko‘rinishida ifodalandi, bu
esa dinamikani tahlil qilishga yordam berdi.
Bundan tashqari, normativ-huquqiy tahlil orqali banklarning zaxira siyosati va aktivlar
hisobini tartibga soluvchi me’yoriy hujjatlar, xususan “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi
Qonun, Markaziy bankning qarorlari, buxgalteriya hisob standartlari va soliq qonunchiligiga oid
normativ hujjatlar tahlil qilindi. Ushbu huquqiy asoslarning amaliyotdagi tatbiqi, ularning
xalqaro me’yorlarga mosligi baholandi.
Shuningdek, xorijiy tajriba o‘rganildi. AQSh, Germaniya, Rossiya va Singapur kabi
mamlakatlarning bank tizimida aktivlar va ularning xavfliligini baholash, kredit risklari bo‘yicha
ehtimoliy yo‘qotishlarni oldindan prognoz qilish, avtomatlashtirilgan skoring tizimlari orqali
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
518
baholash kabi ilg‘or yondashuvlar o‘rganildi. Bu esa O‘zbekiston sharoitida tatbiq etilishi
mumkin bo‘lgan takliflarni shakllantirishga zamin yaratdi.
Umuman olganda, tadqiqot metodologiyasi bank aktivlari va zaxiralari bo‘yicha
zamonaviy yondashuvlarni aniqlash, milliy va xalqaro me’yorlarni solishtirish, amaliy misollar
asosida real tahlillar o‘tkazish hamda takomillashtirishga oid ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab
chiqish imkonini berdi. Bu esa tadqiqot natijalarining ilmiy ishonchliligi va amaliy ahamiyatini
oshirishga xizmat qildi.
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi:
Tijorat banklarida aktivlar boshqaruvi va ular
bo‘yicha zaxiralar shakllantirish masalasi zamonaviy bank tizimining eng dolzarb va muhim
yo‘nalishlaridan biridir. Ushbu sohadagi ilmiy yondashuvlar, me’yoriy hujjatlar va xalqaro
amaliyotlar bo‘yicha boy adabiyotlar korpusi shakllangan bo‘lib, ular bank faoliyatini
takomillashtirish uchun nazariy va amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Dastlab, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan ishlab chiqilgan me’yoriy
hujjatlar va metodik ko‘rsatmalar bank aktivlarini baholash, ularni toifalarga ajratish hamda
ehtimoliy yo‘qotishlar uchun zaxiralar shakllantirish tartibini belgilab bergan. Jumladan, “Bank
aktivlari va ularning sifatiga qo‘yiladigan talablar to‘g‘risida”gi nizom bank aktivlarini standart,
substandart, qoniqarsiz, shubhali va umidsiz toifalarga ajratishni nazarda tutadi.
Ilmiy adabiyotlar orasida iqtisodchi olimlar A.Abduraxmonov, M.Yusupov va
N.Xolboyevlarning tijorat banklaridagi aktivlar tarkibi va kredit risklarini baholash borasidagi
tadqiqotlari alohida o‘rin tutadi. Ular o‘z ishlarida kredit portfelining sifati bank risklarini
minimallashtirishda hal qiluvchi omil ekanini asoslab bergan. Shuningdek, ular zaxiralarni
shakllantirishda ilg‘or yondashuvlar, jumladan, ehtimoliy yo‘qotish modelining afzalliklarini
ta’kidlaydi.
Xalqaro miqyosda esa, IFRS 9 – Financial Instruments standarti muhim manba sifatida
ko‘riladi. Ushbu standart aktivlar bo‘yicha zaxiralar shakllantirishda "expected credit loss"
(kutilayotgan kredit yo‘qotishlari) modelini joriy etgan bo‘lib, bu yondashuv banklarga risklarni
oldindan baholash, moliyaviy barqarorlikni saqlash va xolis hisobot yuritishni ta’minlaydi. Bu
standart haqida R. Barker va R. Richards (2018) kabi mualliflar chuqur ilmiy mulohazalar
yuritgan.
Basel II va Basel III standartlari ham aktivlar sifati va zaxira siyosatini belgilovchi
muhim xalqaro yondashuvlar sirasiga kiradi. Bu me’yorlarda kapital yetarliligi, risklarni
boshqarish va stress-test tizimlari orqali aktivlar bo‘yicha ehtimoliy xavflarni aniqlash va
qoplash mexanizmlari ishlab chiqilgan. Xususan, Basel III talablarida zaxira shakllantirish
tizimlari kapital buferlari bilan integratsiyalashgan.
Rossiyalik olimlardan I.I. Krasnov, N.A. Zhuravleva, S.V. Belousova kabi mualliflar o‘z
izlanishlarida aktivlar bo‘yicha zaxira shakllantirishda subyektiv baholashlarning bank
moliyaviy hisobotlariga salbiy ta’sirini qayd etishgan. Ularning fikricha, riskga asoslangan
yondashuvlarni keng joriy qilish orqali bu muammoni kamaytirish mumkin.
Shuningdek, jahon tajribasida AQShning FDIC (Federal Deposit Insurance Corporation)
va GAAP (Generally Accepted Accounting Principles) hujjatlari asosida zaxira siyosati
shakllantirilgan bo‘lib, bunda aktivlarning holati va qaytarilish ehtimoli hisobga olinadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
519
Mazkur yondashuvlar xorijiy banklar tomonidan risklarni oldindan ko‘ra olish va
proviziyalarni mos ravishda yaratish imkonini beradi.
O‘zbekistonlik yosh tadqiqotchilardan D.Karimov va Z.Toshevlarning maqolalari ham
ushbu sohadagi dolzarb masalalarni yoritadi. Ular bank aktivlarining sifati kredit siyosatining
sifatiga bog‘liqligini, shuningdek, zaxira shakllantirishdagi me’yorlarning zamonaviy
standartlarga mos emasligini ta’kidlaydilar.
Xulosa qilib aytganda, mavjud adabiyotlar sharhi shuni ko‘rsatadiki, bank aktivlarini
boshqarish va zaxiralarni shakllantirish sohasida nazariy asoslar yetarli darajada ishlab chiqilgan.
Biroq amaliyotda, ayniqsa, milliy bank tizimida ushbu yondashuvlarni to‘liq joriy qilish,
baholash mezonlarini avtomatlashtirish va xalqaro standartlarga moslashtirish borasida hali
bajarilishi lozim bo‘lgan ko‘plab vazifalar mavjud.
Tahlil va natijalar
Tijorat banklari faoliyatida aktivlar sifati va ular bo‘yicha shakllantiriladigan zaxiralar
miqdori bankning moliyaviy holati, likvidligi va xavflarni qamrab olish qobiliyatini belgilovchi
muhim omillardandir. Shu jihatdan, O‘zbekiston bank tizimida mavjud holatning empirik tahlili
aktivlar tuzilmasi, risk darajasi va zaxira siyosatining murakkab muammolarini yuzaga
chiqarmoqda.
Avvalo, 2020–2024 yillar davomida O‘zbekiston tijorat banklarining kredit portfeli hajmi
jadal o‘sdi. Markaziy bank ma’lumotlariga ko‘ra, 2020-yilda umumiy kredit portfeli 285 trln
so‘mni tashkil qilgan bo‘lsa, 2024-yil yakuniga kelib bu ko‘rsatkich 470 trln so‘mdan oshdi.
Biroq ushbu o‘sish bilan birga muammoli kreditlar ulushi ham sezilarli darajada ortdi.
2020-yilda bu ko‘rsatkich 3,2 % bo‘lgan bo‘lsa, 2024-yilda 5,1 % gacha ko‘tarildi. Bu esa
banklar tomonidan risklarni baholash va zaxiralar shakllantirishdagi kamchiliklarni ko‘rsatadi.
Banklar aktivlari tuzilmasida kreditlar asosiy ulushni egallab, 65–75 % gacha yetmoqda.
Jumladan, O‘zmilliybankda kreditlar balansdagi aktivlarning 72 % ini, Agrobankda esa
68 % ini tashkil etmoqda. Shu bilan birga, ayrim banklarda kreditlar asosiy yo‘naltirilgan sohalar
bo‘yicha yuqori kontsentratsiyaga ega – bu esa diversifikatsiya darajasining pastligidan dalolat
beradi.
Tahlil davomida aniqlanishicha, aksariyat banklarda zaxiralar shakllantirishda ehtimoliy
yo‘qotishlar to‘liq hisobga olinmaydi yoki subyektiv baholashga asoslanadi. Masalan, kredit
mijozining moliyaviy ahvoli, sohani o‘rganish, kechikkan to‘lovlar tahlili kabi ko‘rsatkichlar
yetarlicha avtomatlashtirilmagan. Natijada, zaxira hajmlari real risk darajasini aks ettirmaydi.
2023-yilda bir nechta banklar bo‘yicha shakllantirilgan proviziyalar ulushi umumiy kredit
hajmining atigi 1,8–2,2 % ini tashkil qilgan.
Xalqaro standartlar bilan solishtirganda, bunday ko‘rsatkichlar past hisoblanadi. Masalan,
IFRS 9 doirasida “Expected Credit Loss” modeliga asoslangan baholash tizimlarida har bir aktiv
uchun yo‘qotish ehtimoli, moliyaviy sog‘lomlik, kredit tarix va soha risklari asosida avtomatik
tarzda ehtiyot chorasi shakllantiriladi. Yevropa banklarida zaxiralar ko‘rsatkichlari ko‘pincha 3–5
% oralig‘ida bo‘ladi.
Bundan tashqari, tahlil shuni ko‘rsatdiki, ayrim banklarda balansda saqlanayotgan
aktivlar sifatini yaxshilash borasida muayyan ijobiy natijalar ham mavjud.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
520
Jumladan, Ipoteka-bank va Asaka bank so‘nggi ikki yilda kredit skoring tizimini keng
joriy etgan bo‘lib, bu holat risklarni aniqlashni avtomatlashtirishga yordam berdi. Natijada,
ushbu banklarda muammoli kreditlar ulushi pasaydi va zaxira shakllantirish mexanizmlari
takomillashdi.
Zaxira hisobining buxgalteriya jihatidan yuritilishi ham muhim omildir. Ayrim banklarda
hali ham proviziyalar alohida aktiv hisobi sifatida aks ettirilmaydi, balki umumiy balans bandlari
ichida yashirin ravishda ko‘rsatiladi. Bu esa hisobotlarning shaffofligiga salbiy ta’sir qiladi va
investorlar, tashqi auditorlar uchun xavf tug‘diradi. Shuningdek, muammoli aktivlar bo‘yicha
qayta baholashlar doimiy amalga oshirilmaydi, bu esa real holatni noto‘g‘ri aks ettirishga olib
keladi.
Tijorat banklari faoliyatida kredit portfelining o‘sishi ijobiy iqtisodiy jarayon bo‘lib
ko‘rinsa-da, ushbu o‘sish ortidan yuzaga keladigan moliyaviy xavflar va yo‘qotishlar ehtimoli
mas’uliyatli boshqaruvni taqozo etadi. Bugungi kunda O‘zbekiston tijorat banklari tomonidan
faol kreditlash siyosati olib borilmoqda, bu esa kredit portfelining umumiy hajmini keskin
oshishiga olib keldi. Biroq, tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ushbu hajm ortishi banklar tomonidan
zaxira shakllantirishga yetarlicha e’tibor qaratilmayotganini anglatadi. Risk darajasi yuqori
bo‘lgan kreditlar bo‘yicha shakllantirilayotgan zaxiralar hajmi ko‘p hollarda real tahdidlarni aks
ettirmaydi.
Bundan tashqari, xalqaro moliyaviy hisobot standartlarida (xususan, IFRS 9) belgilangan
"expected credit loss" – ya’ni, kutilayotgan yo‘qotish modeli – hali to‘liq joriy qilinmagan.
Mahalliy banklar asosan an’anaviy, kechikkan to‘lovlar asosida zaxira shakllantirishga
tayanmoqda, bu esa potentsial yo‘qotishlarni oldindan ko‘ra bilish imkoniyatini pasaytiradi.
Natijada, moliyaviy hisobotlarda risklar yetarli darajada ifodalanmaydi, bu esa investorlar
va regulyatorlar uchun noto‘g‘ri signal bo‘lishi mumkin.
1-jadval.
2020–2024 yillardagi bank aktivlari va zaxiralari statistikasi
Yil
Umumiy kredit
portfeli (trln
so‘m)
Muammoli
kreditlar ulushi
(%)
Shakllantirilgan
zaxiralar (trln so‘m)
Zaxiralar/Portfel
(%)
2020
285
3.2
5.1
1.80
2021
330
3.7
6.0
1.82
2022
385
4.3
7.4
1.92
2023
435
4.8
8.3
1.91
2024
470
5.1
9.2
1.96
Manba: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki ochiq ma’lumotlari asosida muallif
tomonidan tayyorlandi.
Zaxiralarni buxgalteriya hisobi tizimida aks ettirish masalasida ham muammolar mavjud.
Aksariyat hollarda buxgalteriya amaliyotida proviziyalar aniq ajratilgan holda
ifodalanmaydi yoki to‘liq shaffoflik ta’minlanmagan. Bu esa banklarning moliyaviy holatini
baholashda real manzaraning buzilishiga olib keladi. Hisobotlarda aktivlar sifati bo‘yicha
risklarni ko‘rsatmaydigan yondashuvlar uzoq muddatda barqarorlikka tahdid tug‘diradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
521
Shuningdek, banklarda kredit skoring tizimlari, baholash algoritmlari va analitik
platformalar yetarli darajada avtomatlashtirilmagan. Bu esa zaxira shakllantirishda inson omiliga
haddan tashqari bog‘liqlikni keltirib chiqaradi. Natijada, qarorlar subyektiv qarashlarga
asoslanadi, bu esa riskni noto‘g‘ri baholash va ehtimoliy yo‘qotishlarni past baholash holatlarini
yuzaga keltiradi.
3-jadval.
Zaxira shakllantirish bo‘yicha xalqaro taqqoslash (2024)
Davlat
Zaxiralar/Portfel (%)
IFRS 9 tatbiqi
O‘zbekiston
1.96
Qisman
Germaniya
3.50
To‘liq
AQSh
4.10
To‘liq
Rossiya
2.80
To‘liq
Singapur
3.90
To‘liq
Manba: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki, FDIC, ECB, IFRS Foundation ochiq
ma’lumotlari asosida tuzilgan.
Yana bir muhim masala – bu banklar kredit portfelining diversifikatsiya darajasidir.
Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, ko‘plab banklar muayyan sohalar yoki mijoz
segmentlariga haddan tashqari ko‘p kredit ajratmoqda, bu esa portfelning muvozanatli emasligini
anglatadi. Xuddi shu holat, iqtisodiy sharoitlar yomonlashgan taqdirda, banklarni jiddiy
moliyaviy xatarlarga duchor qilishi mumkin.
Yuqorida qayd etilgan muammolar banklarning riskga chidamliligini susaytiradi va
ularning moliyaviy barqarorligiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, ushbu tahliliy
natijalardan kelib chiqib, keyingi bo‘limda tijorat banklarida aktivlar va zaxiralar boshqaruvini
takomillashtirishga qaratilgan strategik yo‘nalishlar ishlab chiqiladi.
Muhokama
Bank tizimining barqarorligi – bu nafaqat kredit resurslarining ko‘lami yoki aktivlar
hajmi, balki ularning sifati, to‘lovga layoqat darajasi va risklarni oldindan qoplash imkoniyati
bilan belgilanadi. Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekiston tijorat banklarida so‘nggi yillarda
kredit portfeli sezilarli darajada kengaygan bo‘lsa-da, ushbu kengayish ortidan kelayotgan
risklarni boshqarish, xususan, zaxira siyosati borasida jiddiy kamchiliklar mavjud.
Xalqaro tajribada kredit risklari uchun ehtimoliy yo‘qotishlarni oldindan hisoblash,
risklarni kategorizatsiya qilish, kredit tarixga asoslangan skoring tizimlarini joriy etish orqali
banklar kredit faoliyatini ancha puxta asosda amalga oshiradi. Masalan, IFRS 9 standarti asosida
kutilayotgan yo‘qotishlar modelining amalda ishlatilishi, banklar uchun xatarlarni baholashda
kuchli himoya vositasi hisoblanadi. Afsuski, O‘zbekistondagi ko‘plab banklarda bu yondashuv
to‘liq joriy etilmagan, natijada zaxiralar miqdori real xavflarga mutanosib emas.
Zaxiralarni shakllantirishdagi asosiy kamchiliklardan biri bu buxgalteriya hisobotlarida
ularning aniq aks ettirilmasligidir. Shaffoflik darajasi past bo‘lgani sababli, moliyaviy
ko‘rsatkichlar real holatni aks ettirmaydi. Bu esa nafaqat regulyator organlar, balki xorijiy
investorlar, reyting agentliklari va ommaviy auditorlar ishonchini ham susaytiradi.
Yana bir muhim jihat – bu banklar tomonidan kredit portfelining diversifikatsiya
qilinmaganligi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
522
Ya’ni, kreditlar ko‘p hollarda bir xil sohalarga, hatto ba’zida bir xil turdagi mijozlarga
berilgan bo‘lib, bu bank riskini markazlashtirishga olib keladi. Diversifikatsiya past bo‘lsa,
iqtisodiy shoklar yoki sektor inqirozi sharoitida bank daromadlari va kapitali jiddiy zarar ko‘rishi
mumkin. Bu holat bank tizimi barqarorligini izdan chiqaradi.
Muhokama davomida yana bir muhim masala – bu kredit skoring tizimlarining
avtomatlashtirilmaganligi yoki mavjud tizimlarning yetarli darajada takomillashmaganligidir.
Hozirda ko‘plab banklar kredit baholashda inson omiliga tayanmoqda, bu esa
subyektivlik, xatolik va risklarni noto‘g‘ri baholash xavfini oshiradi. Kredit skoring algoritmlari
orqali mijozning to‘lov qobiliyatini aniq baholash, kredit shartlarini individual darajada
moslashtirish imkoniyati mavjud, ammo bu mexanizmlar hali keng joriy etilmagan.
Shu jihatdan qaralganda, tijorat banklarining zaxira siyosati va aktivlar hisobini xalqaro
standartlar
asosida
modernizatsiya
qilish,
shaffoflikni
oshirish,
kredit
portfelini
diversifikatsiyalash va zamonaviy raqamli texnologiyalarga asoslangan baholash tizimlarini joriy
etish muhim strategik vazifa sifatida qaralishi lozim. Bu nafaqat bankning moliyaviy holatini
mustahkamlashga, balki butun bank tizimining ishonchliligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Umuman olganda, muhokama natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda zaxiralarni
shakllantirish va aktivlarni boshqarish borasida muayyan yutuqlarga erishilgan bo‘lsa-da, tizimni
to‘liq isloh qilish, raqamlashtirish va xalqaro standartlarga moslashtirish borasida hali katta
imkoniyatlar mavjud.
Xulosa.
Tijorat banklarining moliyaviy barqarorligi va ishonchliligi ularning aktivlar portfeli
sifatiga va ushbu aktivlar bo‘yicha shakllantiriladigan zaxiralarning realizmiga bevosita
bog‘liqdir. Tadqiqot davomida olib borilgan tahlillar va solishtirmalar asosida quyidagicha
umumiy xulosaga kelish mumkin: O‘zbekiston tijorat banklari son jihatdan o‘sib borayotgan
bo‘lsa-da, sifat jihatdan, ya’ni aktivlar sifati va risklarga qarshi moliyaviy himoya tizimi –
zaxiralar shakllantirish borasida jiddiy islohotlarga muhtojdir.
Bugungi bank amaliyotida ehtimoliy yo‘qotishlarni aniq baholash, ularni oldindan
prognoz qilish va bu asosda zaxiralar shakllantirish xalqaro tajribada ustuvor tamoyilga
aylangan. Xususan, IFRS 9 standarti asosida joriy etilgan “expected credit loss” modeli orqali
banklar har bir kredit birligiga nisbatan chuqur tahlil asosida ehtiyot choralarini ko‘rish
imkoniyatiga ega. O‘zbekistonda esa bu modelni to‘laqonli joriy etish yo‘lida ilk qadamlar
tashlangan bo‘lsa-da, amaliyotda hali to‘liq natijadorlikka erishilmagan.
Zaxira hisobining buxgalteriya tizimidagi shaffofligi, avtomatlashtirilgan skoring
tizimlarining yetishmasligi, kredit portfeli diversifikatsiyasining past darajasi – bularning
barchasi moliyaviy risklarning to‘liq ifodalanmasligiga va aktivlar sifati bo‘yicha noto‘g‘ri
xulosalarning shakllanishiga olib kelmoqda. Natijada, banklarning kapital yetarliligi, barqarorligi
va auditorlar oldidagi ishonchliligi xavf ostida qolmoqda.
Shu sababli, banklar zaxira shakllantirishni faqatgina regulyator talabi sifatida emas,
balki o‘z risk menejment tizimining ajralmas qismi sifatida qabul qilishi zarur. Kredit risklarini
baholashda raqamli texnologiyalar va algoritmik yondashuvlar joriy etilishi, aktivlar sinfini
muntazam qayta baholash va zaxiralarni real yo‘qotish ehtimoli asosida shakllantirish – bu
hozirgi bosqichda muqarrar zaruratdir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
523
Umuman olganda, O‘zbekiston bank sektorida mavjud resurslar, normativ asoslar va
texnologik infratuzilma bank aktivlari boshqaruvini takomillashtirish uchun yetarli asos bo‘la
oladi. Asosiy masala – mavjud imkoniyatlardan samarali foydalanish, xalqaro yondashuvlarni
moslashtirish va shaffof moliyaviy boshqaruv madaniyatini kuchaytirishdir. Faqat shundagina
banklar uzoq muddatli moliyaviy barqarorlikka erisha oladi va iqtisodiyotning real sektoriga
sifatli moliyaviy xizmat ko‘rsatishga qodir bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
1.
Abduraxmonov, A. (2021).
Bank faoliyatida aktivlar va passivlar boshqaruvi
. Toshkent:
Iqtisodiyot nashriyoti.
2.
Barker, R. and Richards, R. (2018).
IFRS 9 and expected credit losses: Revolution or
evolution?
Accounting and Business Research, 48(5), pp. 514–543.
3.
Basel Committee on Banking Supervision. (2011).
Basel III: A global regulatory
framework for more resilient banks and banking systems
. Bank for International
Settlements.
4.
Central Bank of Uzbekistan. (2024).
Bank tizimi holati to‘g‘risida statistik ma’lumotlar
(2020–2023)
. [online] https://cbu.uz
5.
G‘aniyev, K. (2020).
Bank ishi va moliyaviy risklar
. Toshkent: Moliyachi nashriyoti.
6.
Deloitte. (2021).
IFRS 9 – Expected credit loss: Practical insights
. [online]
www.deloitte.com
7.
Zhuravleva, N.A. and Krasnov, I.I. (2020).
Risk management in commercial banks under
IFRS 9
. Financial Analytics: Science and Experience, 13(1), pp. 10–16.
8.
Toshev, Z. (2022). “Bank aktivlari sifati va ularni qayta baholash mexanizmlarining
takomillashtirilishi”.
Iqtisodiy tahlil va moliya
, 2(4), 55–60.
9.
PwC (PricewaterhouseCoopers). (2019).
IFRS 9: Practical guide and industry
implementation
. [online] www.pwc.com
10.
International Accounting Standards Board (IASB). (2014).
IFRS 9 – Financial
Instruments
. London: IFRS Foundation.
11.
Karimov, D. (2021). “Tijorat banklarida kredit riskini baholash tizimini raqamlashtirish”.
Bank va Bozor
, 3(1), pp. 41–47.
12.
FDIC (Federal Deposit Insurance Corporation). (2020).
Allowance for Loan and Lease
Losses (ALLL): Guidelines for U.S. Banks
. Washington: FDIC Publications.
13.
Ipoteka-bank. (2023).
Yillik moliyaviy hisobot
. [online] https://ipotekabank.uz
14.
EY (Ernst & Young). (2022).
Credit risk modelling under IFRS 9
. [online] www.ey.com
15.
Asaka Bank. (2023).
Kredit portfeli va aktivlar sifati bo‘yicha hisobot
. [online]
https://asakabank.uz
