ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
549
TANQIDIY TALQIN VA MA’RIFIY TAFAKKUR UYG‘UNLIGI: BEHBUDIYNING
“BIZNI KEMIRUVCHI ILLATLAR” MAQOLASI TAHLILI
Raximjonova Safarmo Akbarali qizi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16495204
Annotatsiya
.
Mazkur maqolada Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Bizni kemiruvchi illatlar”
asaridagi tanqidiy ruh, islohotparvarlik g‘oyalari hamda ma’rifat targ‘iboti badiiy va ijtimoiy
tahlil asosida yoritiladi. Muallif tomonidan ilgari surilgan illatlar
–
jaholat, e’tiqodsizlik,
tarbiya va ta’limdagi zaiflik, xalqning ijti theoiy sustligi chuqur tahlil qilinib, ular bugungi kun
bilan qiyosiy asosda tahlil etiladi. Behbudiyning tanqidi o‘tkir, xalqning ruhiy uyg‘onishiga
xizmat qiluvchi vosita sifatida ko‘rsatiladi.
Asardagi badiiy ifoda, stilistik vositalar va
publitsistik ohang maqolada tahlil markazida turadi. Maqola adabiy-tarixiy yondashuv asosida
yozilgan bo‘lib, jadid adabiy merosini chuqur o‘rganishga xizmat qiladi.
Tayanch so'z va iboralar:
Mahmudxo‘ja Behbudiy, “Bizni kemiruvchi illatlar”, jadid
adabiyoti, ijtimoiy tanqid, islohotparvarlik, publitsistika, ma’rifat, badiiy tahlil, jamiyat, tanqidiy
fikr, milliy uyg‘onish.
THE HARMONY OF CRITICAL INTERPRETATION AND ENLIGHTENMENT
THOUGHT: AN ANALYSIS OF BEHBUDI'S ARTICLE "THE EVILS THAT ARE
EATING US.
Abstract.
This article examines the analysis of Mahmudkhoja Behbudi’s article “The Ills
That Corrode Us” within the context of the Jadid literature and the national awakening
ideology. The article highlights the unity of critical interpretation and educational thought in
Behbudi’s approach, emphasizing the relevance of the issues he raised to both his time and
today’s society. His call for reform and enlightenment is evaluated through a literary and
philosophical lens.
Keywords:
Behbudi, critical interpretation, enlightenment thought, national awakening,
Jadid literature, publicism, reform, literary analysis.
Аннотация.
В данной статье рассматривается анализ статьи Махмудходжи
Бехбуди «Болезни, разъедающие нас» в контексте джадидской литературы и идеологии
национального пробуждения. Внимание уделяется единству критической интерпретации
и просветительской мысли в подходе Бехбуди, подчеркивается актуальность
затронутых им проблем как для его времени, так и для современного общества. Призыв
автора к реформам и просвещению рассматривается с литературной и философской
точек зрения.
Ключевые слова:
Бехбуди, критическая интерпретация, просветительская мысль,
национальное пробуждение, джадидская литература, публицистика, реформы,
литературный анализ.
KIRISH
Mahmudxo
‘
ja Behbudiy
–
jadidchilik harakatining yetakchi vakillaridan biri bo
‘
lib,
o
‘
zining ibratli asarlari, publitsistik maqolalari va sahnalashtirilgan dramalari orqali millatni
uyg
‘
otish, ilm-ma
’
rifat targ
‘
iboti bilan mashg
‘
ul bo
‘
lgan yurtparvar ziyoli edi. Uning
“
Bizni
kemiruvchi illatlar
”
nomli maqolasi 1915-yilda
“
Oyna
”
jurnalining 13-sonida chop etilgan
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
550
bo
‘
lib, unda millatning eng muhim muammolari
–
johillik, isrofgarchilik, g
‘
ayriilmiy urf-odatlar
va ularning oqibatlari keskin tanqid qilinadi.
Mazkur maqolani adabiy-tahliliy asosda o
‘
rganish jadid adabiy tafakkurining mohiyatini
anglash, Behbudiy ijodining estetik va g
‘
oyaviy asoslarini yoritish, shuningdek, bugungi
zamonaviy o
‘
zbek adabiyoti uchun zarur bo
‘
lgan tanqidiy tafakkur ildizlarini izohlash nuqtayi
nazaridan ham dolzarb hisoblanadi. Ushbu maqolada Behbudiyning tanqidiy va ma
’
rifiy uslubi,
til va uslub xususiyatlari, jamiyatga bo
‘
lgan munosabati va adabiyot orqali isloh qilish g
‘
oyasi
tizimli ravishda tahlil etiladi. Bu maqola badiiy publitsistika janrida yozilgan bo
‘
lib, unda adib
ijtimoiy illatlarni ifodalashda obrazli ifodalar, jonli xalqona til, satirik uslub va falsafiy
mulohazalardan mohirona foydalanadi. Behbudiy asari faqat adabiy emas, balki ijtimoiy-
ma
’
naviy uyg
‘
onish chaqirig
‘
i sifatida ham ahamiyatlidir. Maqola milliy tafakkur va
ma
’
rifatparvarlik ruhini aks ettiradi.
ASOSIY QISM
1. Maqolaning janr xususiyati va uslubiyati
“Bizni kemiruvchi illatlar” maqolasi o‘zbek publitsistikasining ilg‘or namunalari sirasiga
kiradi.
Behbudiy o‘z fikrlarini dadil, ochiq va tanqidiy ruhda bayon etadi. Maqola xalq tiliga
yaqin, sodda va o‘tkir ifodalar bilan
yozilgan. Unda satira, kinoya va sarkazm vositalari keng
qo‘llanilgan.
Masalan, adib to‘y va taʼziya isroflarini tanqid qilarkan, odamlar o‘zini o‘ldirmay turib
ham azobda yashashlarini, bor mol-
dunyo to‘yga sarflanib, farzandlar ilm
-fandan, maktabdan
mosuvo qolayotganini achchiq kinoya bilan ifodalaydi. Bunday uslub Behbudiyning ijtimoiy
muammolarga befarq bo‘lmaganini va jamiyatdagi illatlarni ildizi bilan yo‘q qilish istagini
ko‘rsatadi.
2. Asosiy g‘oyaviy yo‘nalishlari
Maqolada bir nechta asosiy g‘oyaviy yo‘nalish mavjud:
Isrofgarchilikka qarshi kurash
: Behbudiy millat boyliklarining to‘y va taʼziya kabi
marosimlarga sovurilishini “kemiruvchi illat” deb hisoblaydi. U o‘zining misollarida odamlar o‘z
farzandining nikohi yoki yaqinining vafoti tufayli ne-ne qarzga botishini, hatto yer-mulkini sotib
yuborishini achchiq ohangda yozadi.
Ilmsizlik va johillik tanqidi
: Adibning fikricha, xalqning illatlari johillikdan kelib
chiqmoqda.
U ilm, hunar va ma’rifatning yo‘qligi sababli odamlar hayotda faqat urf
-odatlarga
ergashib, o‘zlarini ijtimoiy
-iqtisodiy jihatdan halokatga olib bormoqda.
Diniy ekstremizmga qarshi pozitsiya
: Behbudiy Qur’on oyatlarini keltirgan holda, to‘y va
taʼziyani diniy majburiyat deb biluvchilarni tanqid qiladi. U dinni isrofgarchilikni oqlash uchun
emas, balki halollik va mehnat asosida yashash uchun yo‘naltirilgan haqiqat deb ko‘rsatadi.
Millatparvar
lik va uyg‘onish chaqirig‘i
: Maqola butunlay uyg‘onish chaqirig‘i ruhi bilan
sug‘orilgan. Behbudiy xalqni uyg‘onishga, ma’rifat yo‘liga o‘tishga, farzandlarni ilmli qilib
tarbiyalashga undaydi. Uning millatparvarligi maqoladagi har bir satrda sezilib turadi. Masalan,
u: “Mana, endi shu xil ilan yana yigirma
-
o‘ttuz yil o‘tarsak, xalqimizni yarmidan ziyodasi
vatansiz, yersiz, darbadar bo‘lturgoni ma’lum va oshkor” deyishi xalqini kelajakdagi halokatdan
ogohlantirishdir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
551
3. Obrazlilik va badiiy vositalar
Maqolaning adabiy jihatlari ham yuksak. Behbudiy satirik uslubni, kinoyani, obrazli tilni
mohirona ishlatgan. Maqolada publitsistik uslub bilan bir qatorda obrazli ifodalar keng o‘rin
olgan.
Masalan, “Bizni kemiruvchi illatlar” iborasi o‘z
-
o‘zidan bir metaforadir. Bu yerda muallif
to‘y va taʼziya isrofgarchiligini kemiruvchi qurtlarga qiyoslaydi. Bundan tashqari, “sho‘re
-i
azam”, “badbaxtona” kabi so‘zlar tilning hissiy boyligini ko‘rsatadi.Behbudiy xalq turmushidan
real misollar keltiradi: bir hovlida ikki o‘g‘il, ikki qiz bo‘lsa, to‘rt marta to‘y va taʼziya
o‘tkazilishi kerak, deyilgan.
Bu hol xalq orasida keng tarqalgan urf-odatlarning qanday iqtisodiy halokatga olib
borishini ko‘rsatadi.
4. Tarixiy va ijtimoiy kontekstda tahlil
Maqola 1915-yilda yozilgan b
o‘lishiga qaramay, undagi muammolar bugungi kunda ham
dolzarb. O‘sha davrda O‘zbekiston Rossiya imperiyasi tarkibida bo‘lib, iqtisodiy va madaniy
bosim ostida edi. Behbudiy o‘z maqolasi orqali xalqning ichki kuchini uyg‘otmoqchi bo‘ladi.
Milliy uyg‘onish davri vakili sifatida u xalqni mustaqil fikrlashga, diniy e’tiqodni to‘g‘ri
tushunishga va milliy manfaatlarga xizmat qilishga da’vat etadi. Maqola o‘sha davrdagi jadidlar
maqsadi
—
milliy madaniyatni tiklash, xalqni ma’rifat bilan qurollantirish —
g‘oyasining yorqin
namunasidir.
5. Maqolaning dolzarbligi va hozirgi davr bilan bog‘liqligi
“Bizni kemiruvchi illatlar” bugungi kun uchun ham saboq bo‘la oladigan durdona
asarlardan biridir. Hozirgi kunda ham to‘y va marosimlardagi isrofgarchilik, ijtimoiy
adolatsizlik, ilmga yetarli e’tibor berilmayotgani kabi masalalar saqlanib qolgan. Shuningdek, bu
maqola bizga milliy o‘zlikni anglash, ijtimoiy islohotlar olib borish, yosh avlodni zamonaviy
bilimlar bilan qurollantirish zaruratini eslatadi. Behbudiy xalqini shunchaki tanqid qilmaydi,
ularni hurmat qiladi va islohotga chaqiradi.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘zining “Bizni kemiruvchi illatlar”
nomli maqolasida ijtimoiy, diniy va madaniy muammolarni dadil ochib bergan. U to‘y va taʼziya
kabi illatlarni tanqid qilish orqali xalqni iqtisodiy jihatdan o‘ziga kelishga, ilmsizlikdan xalos
bo‘lishga, ma’rifat va madaniyat yo‘liga o‘tishga chaqiradi. Uning har bir gapi zamonaviy
davrda ham dolzarbdir. Bugun ham xalqimiz orasida to‘y va marosim isrofgarchiligi, ilmga
yetarli e’tibor berilmayotgani, yoshlarning hunar va kasbga yo‘naltirilmasligi singari
muammolar mavjud. Behbudiy faqat tanqid qilmaydi
–
u yechim taklif qiladi. U ilm, hunar,
mehnat, maktab, madaniyat yo‘lini ko‘rsatadi.
Ushbu maqola biz uchun saboq, ogohlantirish va
chaqiriqdir. Unda aks etgan g‘oyalar nafaqat adabiyotshunoslik, balki jamiyatshunoslik, falsafa,
tarix va siyosat uchun ham dolzarb ahamiyatga ega. Biz, bugungi yoshlar, Behbudiy merosini
chuqur o‘rganmog‘imiz, undan ibrat olishimiz va o‘z jamiyatimizni isloh etish yo‘lida fidoyilik
bilan harakat qilmog‘imiz zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Behbudiy M. Bizni kemiruvchi illatlar.
–
“Oyna” jurnali, 1915, 13
-son.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
552
2.
G‘afurov N. Jadidlar va ularning ijtimoiy
-
ma’rifiy qarashlari. –
Toshkent: Fan, 2012.
3.
Rajabov A. Jadid adabiyoti.
–
Toshkent: Akademnashr, 2016.
4.
Sultonov A. O‘zbek adabiyoti tarixi. –
Toshkent: O‘qituvchi, 2000.
5.
2. Qosimov, Sh. Jadidchilik harakati va Mahmudxo‘ja Behbudiy merosi. –
Toshkent: Fan
va texnologiya, 2019.
6.
Mirvaliyev, B. XX asr boshlaridagi o‘zbek matbuoti va ma’rifiy g‘oyalar. –
Samarqand:
Samarqand universiteti nashriyoti, 2020.
7.
Saidov, S. Milliy uyg‘onish g‘oyalari va jadid adabiyoti. –
Toshkent: O‘zbekiston, 2015.
8.
G‘afurov, N. O‘zbek adabiy
tanqidchiligi tarixidan.
–
Toshkent: Fan, 2006.
9.
Qodirova, Z. Mahmudxo‘ja Behbudiy va ma’rifiy faoliyati. // “O‘zbek tili va adabiyoti”
jurnali.
–
2022, №4. –
B. 45
–
52.
