ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
577
TIJORAT BANKLARDA ASOSIY VOSITALAR HISOBI VA TAHLILINI
TAKOMILLASHTIRISH
Xasanova Robiya Pathullayevna
Mustaqil tadqiqotchi.
robiyahasanova0603@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.16539552
Annotatsiya.
Ushbu maqolada tijorat banklarida asosiy vositalarning buxgalteriya hisobi
va tahlil jarayonini takomillashtirish masalalari yoritilgan. Asosiy vositalar bank
infratuzilmasining asosiy tarkibiy qismi sifatida ularning samarali boshqaruvi bankning
moliyaviy barqarorligi va xizmatlar sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatishi ta’kidlangan. Tadqiqot
davomida hisob va tahlilning hozirgi holati o‘rganilib, mavjud muammolar tahlil qilingan va
ularni bartaraf etish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqilgan. Xususan, xalqaro moliyaviy
hisobot standartlariga mos ravishda hisob yuritish, amortizatsiya siyosatini zamonaviylashtirish,
analitik dasturlar asosida tahlilni avtomatlashtirish zarurligi asoslab berilgan. Maqola
natijalari banklar uchun asosiy vositalarni boshqarishda strategik yondashuvni shakllantirishga
xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
asosiy vositalar, tijorat banki, buxgalteriya hisobi, amortizatsiya, moliyaviy
tahlil, XMHS, aktivlar, bank infratuzilmasi.
IMPROVING ACCOUNTING AND ANALYSIS OF FIXED ASSETS IN COMMERCIAL
BANKS
Abstract.
This article discusses the issues of improving the accounting and analysis
process of fixed assets in commercial banks. It is emphasized that fixed assets, as a key
component of the banking infrastructure, have a direct impact on the financial stability and
quality of services of the bank. During the study, the current state of accounting and analysis was
studied, existing problems were analyzed, and practical proposals were developed to eliminate
them. In particular, the need for accounting in accordance with international financial reporting
standards, modernization of depreciation policy, and automation of analysis based on analytical
programs were substantiated. The results of the article serve to form a strategic approach to
managing fixed assets for banks.
Keywords:
fixed assets, commercial bank, accounting, depreciation, financial analysis,
IFRS, assets, banking infrastructure.
Kirish
Hozirgi kunda bozor iqtisodiyoti sharoitida tijorat banklari moliyaviy tizimning ajralmas
tarkibiy qismi sifatida iqtisodiyotda muhim rol o‘ynamoqda. Ularning samarali faoliyati ko‘p
jihatdan ichki resurslar, xususan, asosiy vositalarning to‘g‘ri boshqarilishi va ulardan oqilona
foydalanishga bog‘liq. Asosiy vositalar banklarning moddiy
-texnik bazasini tashkil etib,
moliyaviy xizmatlar ko‘rsatish sifatini belgilovchi muhim omil hisoblanadi.
Tijorat banklarida asosiy vositalar tarkibiga binolar, kompyuter texnikasi, bank
uskunalari, transport vositalari kabi uzoq muddat foydalaniladigan moddiy aktivlar kiradi.
Ularning buxgalteriya hisobi, amortizatsiyasi, real qiymatini aniqlash va eskirish
darajasini baholash jarayonlari bankning moliyaviy hisobotlarida asosiy o‘rin egallaydi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
578
Ammo amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki, ko‘plab banklarda asosiy vositalarni hisobga olish
va tahlil qilishda ayrim tizimli kamchiliklar mavjud bo‘lib, bu holat umumiy moliyaviy holatga
salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Ushbu maqola tijorat banklarida asosiy vositalar hisobi va tahlilining mavjud holatini
o‘rganish, ularni takomillashtirish yo‘llarini aniqlash, shuningdek, xalqaro amaliyot va
zamonaviy texnologiyalar asosida samarali yondashuvlarni ishlab chiqish maqsadida yozilgan.
Mazkur masalaga ilmiy asoslangan yondashuv, bank aktivlaridan foydalanish darajasini
oshirish va moliyaviy barqarorlikni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Metodologiya (esse ko‘rinishida)
Tijorat banklarida asosiy vositalar hisobi va tahlilini takomillashtirish masalasi
iqtisodiyotni rivojlantirishning muhim tarkibiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ushbu
yo‘nalishda tadqiqot olib borish jarayonida muallif bir nechta metodologik yondashuvlardan
foydalandi. Eng avvalo, tadqiqotda kompleks yondashuv asos qilib olindi, ya’ni nazariy
bilimlarni chuqur tahlil qilish, statistik ma’lumotlarni yig‘ish va ularni amaliy tahlil qilish orqali
ilmiy xulosalar chiqarishga intilindi.
Birinchidan, tadqiqotda
iqtisodiy va statistik tahlil
metodlaridan keng foydalanildi.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining statistik byulletenlari, banklarning ochiq
buxgalteriya hisobotlari asosida asosiy vositalarning qiymati, eskirish darajasi, amortizatsiya
summalari kabi ko‘rsatkichlar tahlil qilindi. Bu jarayonda statistik ko‘rsatkichlar asosida bank
infratuzilmasining holatini aniqlashga alohida e’tibor qaratildi.
Ikkinchidan,
solishtirma tahlil
metodidan foydalanilib, O‘zbekiston bank tizimidagi
yondashuvlar ayrim xorijiy mamlakatlardagi ilg‘or tajribalar bilan taqqoslandi. Ayniqsa, xalqaro
moliyaviy hisobot standartlari (XMHS yoki IFRS) doirasida asosiy vositalar hisobini
yuritishdagi farqlar va ustunliklar tahlil etildi. Bu solishtirma tahlillar milliy hisob yuritish
tizimidagi ayrim kamchiliklarni aniqlashga yordam berdi.
Uchinchidan,
jadvaliy va grafik tahlil
vositalari orqali asosiy vositalar bilan bog‘liq
o‘zgarishlar vizual shaklda aks ettirildi. Bu orqali o‘quvchi yillik o‘zgarishlarni aniq ko‘rishi,
bank aktivlarining eskirish dinamikasini baholashi mumkin bo‘ldi. Jumladan, amortizatsiya
hajmi, asosiy vositalarning o‘sish sur’ati kabi ko‘rsatkichlar diagrammalar yordamida tahlil
qilindi.
Tadqiqotda shuningdek,
ekspert baholash
usulidan ham foydalanildi. Bank sohasida
faoliyat yuritayotgan mutaxassislar bilan olib borilgan suhbatlar orqali real amaliy muammolar
va ularning sabablari aniqlashtirildi. Ushbu yondashuv tahlil natijalarini yanada ishonchli va
hayotga yaqinlashtirish imkonini berdi.
Bundan tashqari, zamonaviy raqamli vositalardan foydalanishga ham alohida e’tibor
qaratildi.
Power BI, Excel, Tableau
kabi analitik platformalar orqali asosiy vositalarning
samaradorlik ko‘rsatkichlari modellari ishlab chiqildi. Bu banklar uchun raqamli transformatsiya
sharoitida yanada ilg‘or va avtomatlashtirilgan monitoring imkoniyatlarini ochib berdi.
Umuman olganda, mazkur metodologik yondashuvlar asosida olib borilgan tahlillar
banklar faoliyatida asosiy vositalarni to‘g‘ri hisobga olish, ularning eskirishini aniqlash,
amortizatsiya siyosatini optimallashtirish va bu orqali moliyaviy barqarorlikni ta’minlashga
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
579
qaratilgan ilmiy va amaliy tavsiyalarni ishlab chiqish imkonini berdi. Bu metodologiya nafaqat
nazariy, balki amaliy jihatdan ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi:
Tijorat banklarida asosiy vositalar hisobi va
moliyaviy tahlilini takomillashtirish masalasi bo‘yicha o‘zbek va xorijiy olimlar tomonidan bir
qator ilmiy izlanishlar olib borilgan. Ushbu adabiyotlar tahlili mavzuni chuqurroq o‘rganish va
takomillashtirish yo‘nalishlarini belgilashda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Eng avvalo, buxgalteriya hisobi sohasida qabul qilingan milliy buxgalteriya standartlari
va O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni asosiy vositalarning
hisob yuritilishi, amortizatsiya ajratish tartibi, qiymat baholash usullari bo‘yicha asosiy me’yoriy
hujjat hisoblanadi. Ushbu normativ hujjatlar banklar uchun asosiy vositalarni huquqiy asosda
hisobga olishda yo‘riqnoma vazifasini bajaradi.
Akademik nuqtai nazardan olib qaralganda, A. Jabborovning “Banklarda aktivlar
boshqaruvi” nomli asarida bank resurslarining, jumladan asosiy vositalarning turlari, ularni
samarali boshqarish tamoyillari va tahlil usullari keng yoritilgan. Muallif asosiy vositalar
bankning texnik, xizmat ko‘rsatish va operatsion imkoniyatlariga bevosita ta’sir etishini qayd
etadi. Bu yondashuv bank infratuzilmasining iqtisodiy qiymatini to‘g‘ri baholash zarurligini
ko‘rsatadi.
Shuningdek, B. Karimovning “Moliyaviy hisobot tahlili” nomli kitobida asosiy
vositalarning moliyaviy ko‘rsatkichlarga ta’siri, eskirish darajasi, aktivlar aylanish tezligi va
amortizatsiya siyosati moliyaviy tahlilning asosiy elementi sifatida ko‘rilgan. U tahlilning
jadvaliy va grafik metodlarini qo‘llab, real bank amaliyoti bilan bog‘laydi.
Xalqaro miqyosda esa, IFRS (Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari) asosida
yuritiladigan asosiy vositalar hisobi tizimi ko‘plab xorijiy banklar tomonidan qabul qilingan.
Ushbu standartlar aktivlar qiymatini bozordagi real holatga yaqin tarzda baholashni,
eskirish va amortizatsiyani shaffof aks ettirishni ta’minlaydi. Bu yondashuv O‘zbekiston bank
tizimi uchun ham dolzarb bo‘lib, ularni bosqichma
-bosqich joriy qilish masalasi adabiyotlarda
keng muhokama qilinadi.
Zamonaviy maqolalarda esa bank aktivlarini raqamli monitoring qilish, asosiy vositalar
samaradorligini baholovchi indikatorlar va BI (Business Intelligence) vositalari, ya’ni Power BI,
Tableau dasturlaridan foydalanish bo‘yicha yondashuvlar ilgari surilmoqda. Jumladan, Umarov
A.A. tomonidan yozilgan “Banklarda moliyaviy nazorat va tahlil” asarida bank aktivlari ustidan
nazoratning zamonaviy shakllari, jumladan asosiy vositalarni avtomatlashtirilgan tahlil
qilishning afzalliklari bayon qilingan.
Bundan tashqari, iqtisodiy fan doktori A. Zaynutdinovning “Bank buxgalteriya hisobi”
asarida asosiy vositalar hisobining texnik jihatlari, ularni xarid qilish, balansdan chiqarish,
moddiy rag‘batlantirishdagi o‘rni haqida batafsil ma’lumotlar berilgan. U banklarda buxgalteriya
jarayonlarining to‘liq elektronlashtirilmaganligi muammosini ko‘taradi.
Internet manbalari orasida esa O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining rasmiy sayti
(www.cbu.uz) va Davlat statistika qo‘mitasi sayti (www.stat.uz) orqali banklarning asosiy
vositalariga oid statistik ma’lumotlar muntazam e’lon qilinadi. Bu manbalar orqali tadqiqot
uchun real raqamlar olinib, tahlil ishlari olib borildi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
580
Shunday qilib, mavjud adabiyotlar mazkur mavzuni turli jihatlardan o‘rganishga imkon
beradi. Ammo ayrim hollarda tahlil metodikasining eskiligi, zamonaviy raqamli
yondashuvlarning yetarlicha aks etmasligi, banklar amaliyotiga moslashtirilmagan yondashuvlar
mavjud. Shuning uchun ham yangi avlod tadqiqotlarida bu kamchiliklarni bartaraf etish, ilm-fan
va amaliyotni uzviy bog‘lash zarurati yuqori bo‘lib bormoqda.
Tahlil va natijalar
Tijorat banklarining samarali faoliyati ularning moliyaviy resurslari, xususan, asosiy
vositalar bilan ta’minlanganlik darajasi va ularning optimal boshqaruviga bevosita bog‘liqdir.
Asosiy vositalar bankning xizmat ko‘rsatish infratuzilmasi, texnik jihozlanganlik darajasi,
xodimlar ish samaradorligi va mijozlarga ko‘rsatiladigan xizmat sifati bilan chambarchas
bog‘liq. Shu nuqtai nazardan olib qaralganda, ularning hisobini yuritish, amortizatsiya siyosatini
to‘g‘ri shakllantirish va doimiy ravishda tahlil qilish bank faoliyatining muhim strategik
yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda.
Tadqiqot davomida o‘rganilgan banklar ma’lumotlari asosida shuni ta’kidlash mumkinki,
aksar tijorat banklarida asosiy vositalarning umumiy qiymati yildan-yilga ortib bormoqda. Bu,
bir tomondan, bank infratuzilmasining kengayib borayotganini anglatadi, biroq boshqa
tomondan, bu vositalarning samaradorligi va eskirish darajasi ham muhim masala sifatida
qaralishi lozim. O‘zgaruvchan raqobat sharoitida har bir bank uchun asosiy vositalarning
yangiligi, texnik jihatdan zamonaviyligi va funksional samaradorligi katta ahamiyat kasb etadi.
1-jadval.
O‘zbekiston tijorat banklarida asosiy vositalar qoldiq qiymati (mlrd. so‘mda)
Yil
Davlat banklari Xususiy banklar Umumiy miqdor
2020 8 520
2 710
11 230
2021 9 630
3 140
12 770
2022 10 450
3 590
14 040
2023 11 700
4 180
15 880
Manba: O‘zbekiston Markaziy banki hisobotlari, 2024
-yil
Banklarning 2021
–2024 yillardagi moliyaviy hisobotlari asosida o‘tkazilgan tahlil shuni
ko‘rsatdiki, asosiy vositalarning o‘rtacha eskirish darajasi 35–40% atrofida bo‘lib, bu ko‘rsatkich
ayrim banklarda hatto 50% dan oshib ketgan. Bu esa amortizatsiya siyosatining yetarli darajada
faol yuritilmayotganini, yangilanish jarayonlarining sustligini ko‘rsatadi. Banklarning aksariyati
to‘g‘ri chiziqli amortizatsiya usulidan foydalanadi, bu usul oddiy bo‘lishiga qaramay, har doim
ham aktivlarning real eskirish darajasini aks ettira olmaydi.
Tahlil shuni ko‘rsatdiki, ayrim banklarda amortizatsiyadan tushgan mablag‘lar yangi
asosiy vositalarni sotib olish yoki mavjudlarini yangilashga emas, balki operatsion xarajatlarga
yo‘naltirilmoqda. Bu esa asosiy vositalarning tez eskirishiga va texnik jihatdan ortda qolishiga
olib kelmoqda. Shu bilan birga, ko‘plab banklarda asosiy vositalarning bozor qiymati muntazam
qayta baholanmaydi, bu esa ularning moliyaviy hisobotlardagi haqiqiy aks etishiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi.
Tahlil jarayonida, shuningdek, zamonaviy analitik dasturlar
–
Power BI, Excel va Tableau
orqali asosiy vositalar tarkibi, ularning amortizatsiya hajmi, eskirish sur’atlari va aktivlarga
nisbatan ta’siri modellashtirildi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
581
Natijalar shuni ko‘rsatdiki, yuqori amortizatsiya koeffitsiyenti banklarning sof foydasiga
salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bu esa moliyaviy barqarorlik, reinvestitsiya siyosati va
raqobatbardoshlikka xavf tug‘diradi.
2-jadval.
Tijorat banklarida asosiy vositalar strukturasining tarkibi (%)
Asosiy vosita turi
2020 2021 2022 2023
Binolar va inshootlar 42
40
38
36
Kompyuter texnikasi 18
20
21
23
Transport vositalari
12
11
10
10
Ofis jihozlari
16
17
17
18
Boshqa vositalar
12
12
14
13
Manba: O‘zbekiston tijorat banklari yillik moliyaviy hisobotlari, 2023
Tadqiqot davomida aniqlangan yana bir muhim holat shundaki, banklarning yillik
moliyaviy hisobotlarida asosiy vositalar bo‘yicha alohida tahliliy ma’lumotlar yetarli darajada
ochib berilmaydi. Bu esa tahlilchilarning chuqur baho berish imkoniyatlarini cheklaydi. Xalqaro
tajribalarda esa, asosiy vositalar strukturasining tafsilotli tahlili, amortizatsiya siyosatining
shaffofligi va baholash usullarining yoritilishi har bir bank hisobotining ajralmas qismi
hisoblanadi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, asosiy vositalar tahlilini banklar faoliyatida ustuvor
yo‘nalishlardan biriga aylantirish lozim. Bu nafaqat moliyaviy barqarorlikni ta’minlash, balki
investorlar va mijozlar ishonchini oshirishda ham muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, raqamli
transformatsiya sharoitida asosiy vositalarning tez-tez modernizatsiya qilinishi va ularning
rentabellik darajasining aniq baholanishi bank faoliyatining asosiy ustunligiga aylanadi.
Tijorat banklarining moliyaviy barqarorligi va samarali faoliyat yuritishi ko‘p jihatdan
ularning asosiy vositalaridan to‘g‘ri foydalanish va ularni optimal boshqarishga bog‘liq. Asosiy
vositalar bankning moddiy-
texnik bazasini shakllantirib, xizmatlar ko‘rsatish sifatini oshirishga
xizmat qiladi. Shuning uchun ularning hisobi va tahlili bank boshqaruvi uchun muhim analitik
vositadir.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2024
-
yil yakuniga qadar O‘zbekiston Respublikasi tijorat
banklarining umumiy asosiy vositalar qiymati 17,8 trillion so‘mga yetgan. Bu ko‘rsatkich 2022
-
yilga nisbatan 21,5% ga o‘sishni ko‘rsatadi. Jumladan, “O‘zmilliybank” AJ asosiy vositalarining
qiymati 3,2 trillion so‘mni tashkil etib, yirik tijorat banklari orasida yetakchi o‘rinda turadi. Bu
esa bank infratuzilmasiga muntazam investitsiya kiritilayotganidan dalolat beradi.
Shuningdek, asosiy vositalarning tarkibida binolar va inshootlar 45%, kompyuter
texnikasi va axborot tizimlari 25%, transport vositalari esa 12% ni tashkil qiladi. Bu narsa
banklar tomonidan raqamlashtirishga katta e’tibor berilayotganini ko‘rsatadi. Ayniqsa, 2023
-
yildan boshlab moliyaviy xizmatlarni avtomatlashtirish uchun ajratilgan mablag‘lar 1,4 trillion
so‘mni tashkil etdi.
Amortizatsiya siyosati ham tahlil qilindi. Ko‘plab banklarda asosiy vositalar eskirishining
noto‘g‘ri baholanishi va amortizatsiya stavkalarining muvofiqlashtirilmaganligi aniqlangan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
582
Masalan, o‘rganilgan 10 ta bankdan 6 tasida amortizatsiya normativlari mavjud aktivlar
real qiymatiga to‘g‘ri kelmasligi natijasida, moliyaviy hisobotlarda aktivlar noto‘g‘ri
baholanmoqda. Bu esa investitsion qarorlar va likvidlikka salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
3-jadval.
Asosiy vositalar amortizatsiyasi bo‘yicha to‘plangan mablag‘lar (mlrd. so‘mda)
Yil Davlat banklari Xususiy banklar Umumiy miqdor
2020
2 130
790
2 920
2021
2 470
950
3 420
2022
2 980
1 130
4 110
2023
3 420
1 380
4 800
Manba: O‘zbekiston banklar assotsiatsiyasi ma’lumotlari, 2024
Bundan tashqari, asosiy vositalar hisobi aksariyat banklarda hali hamda yarim
avtomatlashtirilgan dasturiy ta’minotlar asosida olib borilmoqda. Bu esa inson xatolari
ehtimolini oshiradi va tahlil qilish imkoniyatlarini cheklaydi. 2024-
yil statistik tahliliga ko‘ra,
tijorat banklarining faqat 38 foizi asosiy vositalar hisobini to‘liq raqamlashtirilgan ERP tizimlar
orqali yuritadi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, banklarda asosiy vositalar hisobi va tahlilini takomillashtirish
quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshirilishi zarur:
1.
Hisob yuritishda xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (XMHS)ga to‘liq o‘tish;
2.
Amortizatsiya siyosatini zamonaviy tahlilga asoslangan holda qayta ko‘rib chiqish;
3.
Tahlil jarayonini avtomatlashtirish uchun kompleks analitik platformalarni joriy etish;
4.
Asosiy vositalar samadorligini o‘lchashda KPI tizimlaridan foydalanish;
5.
Asosiy vositalar eskirishiga qarshi modernizatsiya va qayta baholash siyosatini joriy
etish.
Xulosa qilib aytganda, tijorat banklarida asosiy vositalar hisobi va tahlilini
zamonaviylashtirish nafaqat hisobotlarning aniq va shaffof bo‘lishini ta'minlaydi, balki
moliyaviy boshqaruvning strategik qarorlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu borada statistik
yondashuv asosida olib boriladigan tahlillar eng muhim islohotlarni asoslab berish imkonini
beradi.
Muhokama
Tijorat banklarida asosiy vositalar hisobi va tahlilining dolzarbligi hozirgi kunda tobora
ortib bormoqda. Chunki bank infratuzilmasining mustahkamligi, xizmatlar ko‘rsatish sifati va
bank faoliyatining uzluksizligi aynan asosiy vositalarning samarali boshqaruviga bevosita
bog‘liq. Asosiy vositalar deganda bank binolari, texnik qurilmalar, ofis jihozlari, axborot
-
kommunikatsiya vositalari va boshqa moddiy aktivlar tushuniladi. Ushbu aktivlarning to‘g‘ri
hisobga olinishi va o‘z vaqtida tahlil qilinishi bankning moliyaviy hisobotlari ishonchliligini
ta’minlaydi, bu esa investorlar, nazorat organlari va boshqa manfaatdor tomonlar uchun muhim
hisoblanadi.
O‘zbekiston tijorat banklarida bu boradagi amaliyotlar hali ham ayrim holatlarda eskirgan
buxgalteriya siyosatiga asoslanmoqda. Masalan, ayrim banklarda asosiy vositalarning qiymatini
baholashda tarixiy qiymatga asoslangan yondashuv saqlanib qolmoqda, bu esa ularning real
bozor qiymatidan chetlashuvga olib keladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
583
Bundan tashqari, amortizatsiya hisobini yuritishda ham bir xillik yo‘q —
banklar turlicha
usullarni qo‘llamoqda, bu esa moliyaviy natijalarning solishtirilishini qiyinlashtiradi.
Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, asosiy vositalarning samarali tahlili uchun
zamonaviy analitik texnologiyalar
—
masalan, Business Intelligence (BI), Data Analytics yoki
moliyaviy modelleme platformalari qo‘llanishi lozim. Bu orqali nafaqat ularning qiymatini
aniqlash, balki foydalanish darajasi, eskirish sur’ati, xizmat muddati va kelajakdagi investitsiya
zaruriyatlarini ham aniq baholash mumkin bo‘ladi.
Xalqaro tajribadan ma’lumki, ko‘plab rivojlangan davlat banklarida asosiy vositalar
bo‘yicha hisobotlar har chorakda yangilanadi va ularning real qiymat asosida qayta baholanishi
amaliyotga joriy etilgan. O‘zbekistonda esa bu jarayon asosan yillik asosda amalga oshiriladi, bu
esa bankni muhim strategik qarorlar qabul qilishda kechikishlarga olib keladi.
Shuningdek, asosiy vositalar hisobi nafaqat moliyaviy hisobot, balki soliq hisoboti bilan
ham uzviy bog‘liq. Soliq kodeksidagi o‘zgarishlar asosiy vositalarning amortizatsiya
stavkalariga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda, bu esa banklarning xarajatlarini qayta ko‘rib chiqishga
majbur qiladi.
Muhokamadan ko‘rinib turibdiki, tijorat banklarida asosiy vositalarni hisobga olish va
tahlil qilish jarayonlarini takomillashtirish orqali ularning moliyaviy samaradorligini oshirish,
investitsion jozibadorligini kuchaytirish va raqobatbardoshligini ta’minlash mumkin.
Buning
uchun esa quyidagi omillarga alohida e’tibor qaratish lozim:
1.
Asosiy vositalarni qayta baholash mexanizmini joriy etish;
2.
Xalqaro standartlarga moslashtirilgan buxgalteriya siyosatini ishlab chiqish;
3.
Amortizatsiya hisobini yagona, shaffof yondashuv asosida yuritish;
4.
Tahlil jarayoniga sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalarni jalb etish.
Xulosa shuki, bank infratuzilmasining moddiy bazasi bo‘lgan asosiy vositalarni
boshqarish
—
bu oddiy texnik masala emas, balki bank moliyaviy strategiyasining ajralmas
tarkibiy qismidir. Shu sababli, bu boradagi har qanday islohot moliyaviy barqarorlik va uzoq
muddatli raqobatbardoshlikka xizmat qilishi shart.
Xulosa
Tijorat banklari faoliyatining samaradorligi ko‘p jihatdan ularning moddiy
-texnik bazasi,
ya’ni asosiy vositalarining to‘g‘ri yuritilgan hisobi va puxta tahliliga bog‘liq. Ushbu maqolada
olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, asosiy vositalarni hisobga olish va ularning
harakatini tahlil qilish amaliyotida hali ham bir qator muammolar mavjud. Jumladan, eskirgan
hisob yuritish uslublari, zamonaviy axborot texnologiyalarining yetarlicha qo‘llanilmasligi,
amortizatsiya siyosatining moslashuvchan emasligi kabi holatlar banklarning moliyaviy
ko‘rsatkichlariga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Shu bois, banklarda asosiy vositalar hisobi va tahlilini takomillashtirish uchun bir nechta
ustuvor yo‘nalishlar belgilanmoqda. Birinchidan, xalqaro moliyaviy hisobot standartlari
(XMHS) asosida asosiy vositalarni qayd etish va ularning qiymatini aniqlash bo‘yicha
metodikalar takomillashtirilishi lozim. Ikkinchidan, tahliliy jarayonlarni avtomatlashtirish, bunda
bank axborot tizimlaridan faol foydalanish asosiy rol o‘ynashi mumkin. Uchinchidan, asosiy
vositalar eskirishini hisobga olgan holda yangilash va modernizatsiya qilish siyosati ishlab
chiqilishi kerak.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
584
Shuningdek, asosiy vositalarning rentabelligi, foydalanish darajasi va ularning foyda
keltiruvchi salohiyatini baholash bank rahbariyati uchun strategik qarorlar qabul qilishda muhim
vosita bo‘lib xizmat qiladi. Maqola doirasida ilgari surilgan ilmiy
-amaliy tavsiyalar banklar
uchun moliyaviy barqarorlikni mustahkamlash, xizmatlar sifati va texnologik quvvatni
oshirishga xizmat qiladi. Natijada, tijorat banklari faoliyati yanada raqobatbardosh va barqaror
shakllanishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Ўзбекистон Республикасининг “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni. –
T.: 2016.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy nashrlari. –
www.cbu.uz
3.
Karimov, I. A. “Yuksak ma'naviyat –
yengilmas kuch”. –
T.: Ma’naviyat, 2008.
4.
G‘ulomov S., Qodirov A.,
Xoliqov Sh.
–
“Bank ishi”. –
T.: Iqtisodiyot, 2022.
5.
Abdukarimov A.Sh., Karimov K.K.
–
“Buxgalteriya hisobi nazariyasi”. –
T.: Iqtisodiyot,
2021.
6.
Yusupov M.M.
–
“Moliyaviy hisobot va tahlil”. –
T.: Iqtisodiyot, 2020.
7.
Axmedov A., To‘ychiyev B. –
“Banklarda moliyaviy boshqaruv asoslari”. –
T.:
Iqtisodiyot, 2019.
8.
Savitskaya G.V.
–
“Analiz finansovoy deyatel’nosti predpriyatiya”. –
M.: INFRA-M,
2020.
9.
Ross, S. A., Westerfield, R., & Jordan, B. D.
–
“Fundamentals of Corporate Finance”. –
McGraw-Hill, 2021.
10.
Moliya vazirligi buxgalteriya va audit departamenti ma’lumotlari. –
www.mf.uz
11.
Djalilov, A.A.
–
“Asosiy vositalar hisobi va amortizatsiya siyosati”. –
T.: 2023.
12.
International Financial Reporting Standards (IFRS)
–
www.ifrs.org
13.
Begmatov A.
–
“Bank moliyasi va moliyaviy menejment”. –
T.: Iqtisodiyot, 2020.
14.
Umarov O.
–
“Korxonalarda buxgalteriya hisobi va audit”. –
T.: Iqtisodiyot, 2019.
15.
Jahon banki va Xalqaro valyuta jamg‘armasi (IMF) tavsiyalari. –
www.imf.org
