Iyul, 2025-Yil
80
AHMAD YUGNAKIYNING “HIBBAT UL-HAQOYYIQ” ASARIDA
CHAHARYORLARNING VASFI
G’affurov Ruxsor
O‘qituvchi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16626906
Annotatsiya. Mazkur maqolada Ahmad Yugnakiyning XII asrga oid “Hibbat ul-haqoyiq”
nomli tasavvufiy-didaktik asarida to‘rt xalifa – Hazrati Abu Bakr, Hazrati Umar, Hazrati Usmon
va Hazrati Ali (r.a.) – obrazining ifodasi, ularning fazilatlari va ular orqali targ‘ib etilgan axloqiy-
estetik qadriyatlar tahlil qilinadi. Shuningdek, asarda chahoryorlarning islomiy-ma’naviy ramz
sifatida tutgan o‘rni va tasavvufiy tafakkur bilan aloqador jihatlari ochib beriladi.
Kirish:
Ahmad Yugnakiy — XII asrning yirik mutasavvif shoirlaridan biri bo‘lib, o‘zining “Hibbat
ul-haqoyiq” (“Haqiqatlar tuhfasi”) nomli asari orqali O‘rta Osiyo adabiy tafakkurida chuqur iz
qoldirgan. Ushbu asar o‘z mazmuni va shakli jihatidan
diniy-tasavvufiy pandnoma
bo‘lib, unda
Qur’on oyatlari, hadislar, sahobalar hayoti, va ayniqsa chahoryorlar (to‘rt xalifa) haqida chuqur
tafsir va yuksak e’tirof mavjud.
1. Chahoryorlar obrazining diniy-ma’naviy kontekstdagi o‘rni
Ahmad Yugnakiy “Hibbat ul-haqoyiq” asarida Muhammad alayhissalomdan keyin ummatni
boshqargan to‘rt xalifaning har birini alohida fazilatlari bilan ta’riflaydi. Ular:
•
Hazrati Abu Bakr Siddiq (r.a.)
– rostgo‘ylik va sadoqat timsoli;
•
Hazrati Umar ibn Xattob (r.a.)
– adolat va qat’iyat namoyandasi;
•
Hazrati Usmon ibn Affon (r.a.)
– hayoli, saxovatli va Qur’onni ko‘chirish xizmatini
bajargan zot;
•
Hazrati Ali ibn Abu Tolib (r.a.)
– ilm va hikmat ramzi sifatida ta’riflanadi.
Bu to‘rt sahoba haqida Ahmad Yugnakiy nafaqat tarixiy tafsilotlarni, balki ularning
tasavvufiy timsollarini ham ilgari suradi. Har bir chahoryor orqali muallif o‘quvchiga axloqiy va
ma’naviy yo‘l ko‘rsatadi.
2. She’riy vositalar bilan yuksaltirilgan obrazlar
Ahmad Yugnakiy chahoryorlar haqida yozarkan, ularga nisbatan quyidagi poetik vositalarni
ishlatadi:
•
Tashbeh va isti’oralar
– Masalan, Abu Bakrni “to‘g‘rilik quyoshi”, Umarni “adil qilich”,
Usmonni “hayo chashmasi”, Aliyni esa “ilm dengizi” deb ta’riflaydi.
•
Parallel tuzilmalar
– Har bir xalifa uchun alohida baytlar ajratiladi, ular o‘z fazilatlari bilan
boshqa sahobalardan ajratib ko‘rsatiladi.
•
Risolaviy uslub
– Shoir o‘z o‘quvchisini kamtarlik, rostgo‘ylik, adolat va ilmlilik sari
undaydi.
3. Chahoryorlar obrazining tasavvufiy talqini
Tasavvufda chahoryorlar inson kamolotining turli darajalarini ifodalovchi timsollar sifatida
qaraladi. “Hibbat ul-haqoyiq”da bu yondashuv quyidagicha ifodalanadi:
•
Abu Bakr – nafsni inkor qilish (zuhd)
;
•
Umar – shahvatni yengish (riyozat)
;
Iyul, 2025-Yil
81
•
Usmon – qalb pokligi (hayo)
;
•
Ali – ilohiy sirga erishish (ma’rifat)
.
Bu tasnif Yugnakiy asarida bilvosita ifodalanadi va bu orqali to‘rt xalifa shaxsiyatidagi
sifatlardan xulosa chiqariladi: ya’ni komil inson ularga ergashib kamolga erishadi.
4. Ijtimoiy-ma’naviy qadriyatlar targ‘ibi
“Hibbat ul-haqoyiq”da chahoryorlar haqida aytilgan so‘zlar faqat diniy tafsir bo‘lib qolmay,
balki o‘sha davr jamiyatida muhim bo‘lgan qadriyatlarni targ‘ib qilishga xizmat qiladi. Shoir:
•
Adolat (Hazrati Umar orqali)
– boshqaruvda halollik;
•
Rostgo‘ylik (Hazrati Abu Bakr orqali)
– ijtimoiy ishonch;
•
Hayolik va saxovat (Hazrati Usmon orqali)
– jamiyatda mehr-shafqat;
•
Ilm va hikmat (Hazrati Ali orqali)
– aql va tafakkurga asoslangan yo‘lni targ‘ib etadi.
Xulosa:
Ahmad Yugnakiy “Hibbat ul-haqoyiq” asarida chahoryorlar obrazini diniy, axloqiy, poetik
va tasavvufiy jihatdan chuqur yoritadi. Ularning har biri orqali inson kamolotining alohida
bosqichlari ifodalanadi. Asar o‘z davrida musulmon jamiyatini ma’naviy yetuklik sari undovchi
risola bo‘lib xizmat qilgan. Bugungi kunda bu asarni o‘rganish islomiy estetik tafakkur, turkiy
she’riyat va qadriyatlar asosidagi adabiy yondashuvlarni tahlil qilishda muhim manba hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ahmad Yugnakiy.
Hibbat ul-haqoyiq
. O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi nashri.
2.
G‘afurov, A. (2020).
O‘rta asr tasavvuf adabiyoti va ulamolarining merosi
. Toshkent.
3.
Alpomishov A. (2016). “Ahmad Yugnakiy asarlarida diniy-ma’naviy qadriyatlar”,
Til va
adabiyot
, №2.
