444
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
RAVISHLARNING YASALISHI VA ULARNING O‘ZBEK TILIDAGI QO‘LLANILISH
XUSUSIYATLARI
Bobokulova Ozoda Baxriddin qizi
Qarshi davlat universiteti Filologiya fakulteti 4-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16628420
Annotatsiya. Ushbu maqolada o‘zbek tilida ravish tushunchasi, uning yasalish yo‘llari
va tasnifi tahlil qilinadi. Ravishlarning morfologik shakllanishi, qo‘shimchalar yordamida hosil
bo‘lish usullari, qo‘shma va birikma ravishlarning tuzilishi misollar bilan izohlanadi.
Ravishlarning gapdagi vazifasi, nutq boyligini oshirishdagi o‘rni ham yoritiladi. Maqola
filologiya yo‘nalishidagi talabalar, o‘qituvchilar va tilshunoslar uchun ilmiy-amaliy manba
bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: ravish, ravishlarning yasalishi, qo‘shimcha, morfologiya, o‘zbek tili, so‘z
yasash, qo‘shma ravish, birikma ravish, hol bo‘lagi, tilshunoslik.
Absract. This article examines the concept of adverbs in the Uzbek language, their
formation methods, and classification. It analyzes the morphological structure of adverbs, the
ways they are derived through affixes, and explains compound and phrase adverbs with
examples. The article also highlights the syntactic functions of adverbs in sentences and their
role in enriching the vocabulary. This study serves as a scientific and practical source for
students, teachers, and linguists specializing in Uzbek philology.
Keywords: adverb, adverb formation, affix, morphology, Uzbek language, word
formation, compound adverb, phrase adverb, adverbial modifier, linguistics.
Аннотация. В данной статье рассматривается понятие наречия в узбекском
языке, пути его образования и классификация. Анализируется морфологическая
структура наречий, способы их образования с помощью аффиксов, а также приводятся
примеры сложных и словосочетательных наречий. Отдельное внимание уделяется
синтаксической роли наречий в предложении и их значению для обогащения словарного
запаса. Статья может служить научно-практическим пособием для студентов,
преподавателей и лингвистов, занимающихся изучением узбекского языка.
Ключевые слова: наречие, образование наречий, аффикс, морфология, узбекский
язык, словообразование, сложное наречие, словосочетательное наречие, обстоятельство,
лингвистика.
Kirish
Ravish- o‘zbek tilida mustaqil so‘z turkumlari orasida o‘ziga xos o‘rin tutadi. Ravishlar
asosan gapda hol bo‘lagi sifatida ishtirok etib, fe’l, sifat, boshqa ravish yoki butun gapning
ma’nosini aniqlashtiradi, harakatning qanday amalga oshirilishi, uning vaqti, joyi, darajasi,
sababi kabi ko‘plab qo‘shimcha ma’lumotlarni bildiradi. Shu tufayli ravishlar gap mazmunini
boyitadi, uning ifoda imkoniyatlarini kengaytiradi va tildagi aniqlik va obrazlilikni ta’minlaydi.
O‘zbek tili boy va qadimiy til sifatida ravishlarning yasalishida katta imkoniyatlarga ega.
Ravishlar yasalishi jihatidan ikki asosiy turga bo‘linadi: sodda ravishlar va yasalma
ravishlar. Sodda ravishlar ko‘pincha qadimdan mustaqil shaklda qo‘llanib kelgan so‘zlardir
(masalan: kecha, bugun, endi, yaxshi, tez va h.k.). Yasalma ravishlar esa boshqa so‘z
turkumlaridan — asosan sifat va otlardan morfologik qo‘shimchalar yordamida hosil qilinadi
(masalan: o‘zbekcha, asta-sekin, yillab, o‘z-o‘zidan, o‘zbekona va h.k.).
445
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Ravishlarni yasashda eng faol ishtirok etadigan qo‘shimchalar orasida -cha, -lab, -ona, -
siz, -lik kabi affikslar alohida o‘rin egallaydi. Bundan tashqari, ikki yoki undan ortiq so‘zning
qo‘shilishi, takrorlanishi yoki birikishidan ham yangi ravish shakllari hosil bo‘lishi mumkin.
Masalan, “tez-tez”, “ertalabdan kechgacha”, “birin-ketin”, “birvarakayiga” kabi shakllar
qo‘shma va birikma ravishlarga misol bo‘la oladi.Ravishlarning yasalishi va ularning gapdagi
vazifalarini o‘rganish tilshunoslikda morfologiya va sintaksis bo‘limlariga bevosita bog‘liq
bo‘lib, bu sohada tadqiqotlar olib borish ona tilini mukammal o‘rganish, til boyligini
kengaytirish, zamonaviy adabiy tilni rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu sababli
ravishlarning yasalishini o‘rganish nafaqat nazariy tilshunoslik uchun, balki maktab va oliy
ta’lim tizimidagi o‘quv jarayonlari uchun ham dolzarb masala hisoblanadi. Mazkur maqolada
o‘zbek tilidagi ravishlarning yasalish yo‘llari, ularni hosil qiluvchi affikslar, qo‘shma va birikma
ravishlarning shakllanishi hamda ularning gap tarkibidagi vazifalari batafsil yoritiladi va adabiy
hamda amaliy misollar orqali tahlil qilinadi.
Asosiy qism
O‘zbek tilida ravishlarning o‘rganilishi tilshunoslikda muhim yo‘nalishlardan biri
hisoblanadi. Ravishlarning shakllanishi va qo‘llanilishi ko‘p jihatdan tilning boyligi va ifoda
imkoniyatlarini belgilaydi. Ular gapda harakatning aniqligi va ifoda tiniqligini ta’minlab,
gapning ma’no ko‘lamini kengaytiradi. Asosan ravishlar ikki asosiy guruhga — sodda ravishlar
va yasalma ravishlarga bo‘linadi.Sodda ravishlar tarixan mustaqil so‘z sifatida shakllanib, hech
qanday qo‘shimcha yoki boshqa so‘z bilan birikmasdan qo‘llaniladigan shakllardir. Masalan,
bugun, kecha, yaxshi, tez, ko‘p, kam, erta, kech kabi so‘zlar sodda ravishlarga misol bo‘la oladi.
Ular ko‘pincha qadimiy ildizlarga ega bo‘lib, xalq og‘zaki ijodi va yozma manbalarda
keng uchraydi.Yasalma ravishlar esa boshqa so‘z turkumlaridan — ko‘pincha sifat va otlardan
— maxsus qo‘shimchalar yordamida hosil qilinadi. Bu jarayonda morfologik yasalish asosiy
o‘rin tutadi. O‘zbek tilida ravish yasovchi eng faol affikslar qatoriga -cha, -lab, -ona, -siz, -lik, -
dan, -gacha, -da, -dan beri va boshqa ko‘plab qo‘shimchalar kiradi. Masalan, o‘zbekcha (o‘zbek
+ -cha), yillab (yil + -lab), asta-sekin (takrorlovchi shakl), o‘zbekona (o‘zbek + -ona) kabi
shakllar yasalma ravishlarga misol bo‘la oladi.Ravishlarning yasalishida qo‘shimchalar
yordamida so‘zga qo‘shimcha ma’no yuklanadi. Masalan, -cha qo‘shimchasi ko‘pincha qiyoslov
ma’nosini bildiradi: bolalarcha, oddiycha, shoirona, otaona (o‘zbekona) va h.k. -lab
qo‘shimchasi esa ko‘proq harakatning davomiyligini yoki ko‘pligini ifodalaydi: o‘ylab, yillab,
oylab, qadam-baqadam. Shuningdek, o‘zbek tilida qo‘shma ravishlar va birikma ravishlar ham
keng qo‘llaniladi. Qo‘shma ravishlar ikki yoki undan ortiq so‘zning takrorlanishi yoki birikishi
orqali yuzaga keladi: tez-tez, birin-ketin, ertalabdan kechgacha, kundan-kunga, birvarakayiga
kabi. Bunday ravishlar harakatning davomiyligi, ketma-ketligi, chegarasi yoki miqdoriy
belgilarini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, ayrim bog‘lovchi qo‘shimchalar va yordamchi so‘zlar
orqali ham birikma ravishlar hosil qilinadi. Masalan, o‘z vaqtida, har kuni, bir vaqtning o‘zida,
o‘z-o‘zidan, bir zumda kabi shakllar so‘z birikmasi shaklidagi ravishlarga kiradi va ular gapda
bir butun ma’no beradi.Ravishlarning gapdagi vazifasi ularning yasalish shakliga qarab turli
ko‘rinishda namoyon bo‘ladi. Ular ko‘pincha hol bo‘lagi vazifasini bajaradi, ba’zida esa gapning
boshqa bo‘laklari bilan murakkab sintaktik bog‘lanishlarda ishtirok etadi. Masalan, U tez gapirdi,
U astalik bilan yurdi, Ular birdan chiqib ketishdi kabi gaplarda ravishlar harakatning qanday
amalga oshganini ko‘rsatadi va gapning mazmunini boyitadi. Yana bir muhim jihat shundaki,
ravishlar gapda boshqa so‘z turkumlari bilan erkin bog‘lanadi va bu bog‘lanish ularning o‘zaro
turlanishi va boyib borishini ta’minlaydi.
446
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Shu boisdan, ravishlarning yasalishi, ularni hosil qiluvchi affikslar tizimi va ular orqali
yuzaga keladigan semantik nozikliklar tilshunoslikda o‘zining doimiy dolzarbligini saqlab
kelmoqda.
Xulosa
O‘zbek tili leksikasi va grammatikasida ravishlarning o‘rni beqiyosdir. Ular gap
mazmunini aniqlashtiradi, harakatning qanday, qayerda, qachon yoki qanchalik amalga
oshganini ifodalab, nutqqa aniqlik va ifoda boyligini beradi. Ravishlarning yasalishi esa
morfologiya bo‘limida eng serqirra sohalardan biri bo‘lib, bu jarayonning o‘rganilishi o‘zbek
tilining tuzilishi va boy ifoda imkoniyatlarini yanada chuqurroq anglashga xizmat qiladi. Ushbu
maqolada ravishlarning sodda va yasalma turlari, ular qanday qo‘shimchalar yordamida hosil
bo‘lishi, qo‘shma va birikma ravishlarning tuzilishi hamda ularning gapdagi vazifalari keng
yoritib berildi. O‘rganilgan misollar tilning boyligini, uning doimiy ravishda rivojlanayotganini
va ifoda imkoniyatlarining kengligini tasdiqlaydi. Mazkur mavzuni yanada chuqur tadqiq etish
ona tili va adabiyot o‘qituvchilari, filologiya yo‘nalishidagi talabalarga, tilshunoslik izlanishlari
bilan shug‘ullanuvchi tadqiqotchilar uchun zarur ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Ravishlarning
yasalishini o‘rganish jarayonida o‘zbek tili grammatikasidagi boshqa bo‘limlar bilan ham uzviy
bog‘liqlik yoritilib borilishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
A. Hojiyev, O‘zbek tili so‘z yasalishi tizimi, o‘quv qo‘llanma, Toshkent, O‘qituvchi
nashriyoti 2007.
2.
Sayfullayeva va b. Hozirgi o‘zbek adabiy tili 2010
3.
Jalolov M. O‘zbek tili grammatikasi kursi. Toshkent: O‘qituvchi, 1980.
4.
Jo‘rayev N. O‘zbek tilining hozirgi zamon grammatikasi. Qarshi: Nasaf, 2015.
5.
Qayumov A. O‘zbek tilining morfologiyasi. Toshkent: O‘zbekiston, 1990.
