ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
297
BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARNING JISMONIY MADANIYATINI SPORT
PEDAGOGIKASI VOSITALARI ASOSIDA RIVOJLANTIRISHNING USTUVOR
YO‘NALISHLARI
Nishonov Shuxratjon Abdullayevich
Farg’ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti preventiv tibbiiyot asoslari, jamoat salomatligi,
jismoniy tarbiya va sport kafedrasi assistenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16917570
Annotatsiya. Mazkur maqolada bo‘lajak o‘qituvchilarning jismoniy madaniyatini sport
pedagogikasi vositalari orqali rivojlantirish masalalari ilmiy jihatdan tahlil qilindi. Jismoniy
madaniyatning shaxs kamolotidagi o‘rni, sport mashg‘ulotlarining nafaqat jismoniy, balki ruhiy
va ijtimoiy rivojlanishga ko‘rsatadigan ta’siri keng yoritildi. Shuningdek, sport pedagogikasining
nazariy asoslari va amaliy imkoniyatlari o‘rganilib, bo‘lajak pedagoglarda sog‘lom turmush
tarzini shakllantirishning ustuvor yo‘nalishlari belgilandi. Tadqiqot natijalarida sport
vositalaridan foydalanish bo‘lajak o‘qituvchilar kasbiy faoliyatida yuqori samaradorlik, ijtimoiy
faollik va barkamollikka erishishning muhim omili ekanligi ilmiy asoslab berildi.
Kalit so’zlar: Jismoniy madaniyat, Sport pedagogikasi, Bo‘lajak o‘qituvchi, Sog‘lom
turmush tarzi, Jismoniy tayyorgarlik, Ruhiy barqarorlik, Jamoaviy ishlash, Kasbiy faoliyat.
PRIORITY DIRECTIONS OF DEVELOPING FUTURE TEACHERS' PHYSICAL
CULTURE BASED ON THE MEANS OF SPORTS PEDAGOGY
Annotation. This article scientifically analyzes the issues of developing future teachers'
physical culture through the means of sports pedagogy. The role of physical culture in personal
development, the impact of sports activities on not only physical, but also mental and social
development were widely covered. Also, the theoretical foundations and practical possibilities of
sports pedagogy were studied, and priority areas for forming a healthy lifestyle in future
teachers were identified. The results of the study scientifically substantiated the fact that the use
of sports equipment is an important factor in achieving high efficiency, social activity and
perfection in the professional activities of future teachers.
Keywords: Physical culture, Sports pedagogy, Future teacher, Healthy lifestyle, Physical
fitness, Mental stability, Teamwork, Professional activity.
Kirish
Bugungi globallashuv va tezkor rivojlanish davrida ta’lim tizimidan nafaqat chuqur
bilimli, balki sog‘lom turmush tarziga amal qiluvchi, jismonan baquvvat, ma’naviy barkamol
mutaxassislarni tarbiyalash talab etilmoqda. Shu nuqtayi nazardan, bo‘lajak o‘qituvchilarning
jismoniy madaniyatini shakllantirish va uni muntazam rivojlantirish dolzarb masalalardan biri
sifatida qaraladi. Chunki pedagog shaxsining jismoniy tayyorgarligi uning kasbiy faoliyatida
yuqori natijalarga erishishi, shuningdek, ta’lim jarayonida o‘quvchilarga sog‘lom turmush tarzi
bo‘yicha namunaviy ibrat ko‘rsatishi uchun asosiy omillardan hisoblanadi. Sport pedagogikasi
vositalaridan foydalanish bo‘lajak o‘qituvchilar jismoniy madaniyatini rivojlantirishda samarali
yondashuv sifatida e’tirof etiladi. Bu jarayon nafaqat jismoniy sifatlarni – chidamlilik, kuch,
chaqqonlik va tezkorlikni rivojlantirish, balki shaxsning ruhiy-emotsional barqarorligini,
irodaviy sifatlarini ham shakllantirishga xizmat qiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
298
Shu bilan birga, sport pedagogikasi asosida tashkil etilgan mashg‘ulotlar bo‘lajak
pedagoglarda ijtimoiy faollik, jamoada ishlash ko‘nikmalari va sog‘lom raqobat madaniyatini
rivojlantiradi. Shu jihatdan olganda, bo‘lajak o‘qituvchilarning jismoniy madaniyatini sport
pedagogikasi vositasi orqali rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilab olish, ularning
mazmunini ilmiy asoslash va amaliyotga samarali tatbiq etish zamonaviy pedagogika fanining
dolzarb vazifalaridan biridir.
Asosiy qism
Jismoniy madaniyat tushunchasi shaxsning umumiy madaniyatining muhim qismi bo‘lib,
insonning sog‘lom turmush tarziga intilishi, jismoniy rivojlanishi va ijtimoiy faolligini
belgilaydi. Bo‘lajak o‘qituvchilar uchun jismoniy madaniyat ayniqsa muhim, chunki ular
kelajakda yosh avlod tarbiyasi bilan shug‘ullanishadi va sog‘lom turmush tarziga ibrat bo‘lishlari
kerak. Ilmiy nuqtayi nazardan, jismoniy madaniyat – bu jismoniy sifatlarni (kuch, chidamlilik,
chaqqonlik, tezkorlik) rivojlantirish, sog‘liqni mustahkamlash, irodaviy va axloqiy fazilatlarni
shakllantirishga yo‘naltirilgan faoliyat tizimidir. Shu sababli, bo‘lajak pedagoglarda jismoniy
madaniyatni shakllantirish nafaqat ularning shaxsiy hayoti, balki kasbiy faoliyati samaradorligi
uchun ham muhimdir. Sport pedagogikasi vositalari ta’lim jarayonida jismoniy va ma’naviy
tarbiyaning eng samarali yo‘llaridan biri hisoblanadi. Ular turli sport mashqlari, o‘yinlar,
musobaqalar va jamoaviy faoliyatlar orqali o‘quvchi hamda bo‘lajak pedagoglarni jismoniy va
ruhiy barkamollikka yetaklaydi. Nazariy jihatdan qaralganda, sport pedagogikasi insonning
psixofiziologik xususiyatlarini chuqur o‘rganishga asoslanadi, amaliyotda esa sport
mashg‘ulotlari orqali bu sifatlarni rivojlantiradi. Sport vositalari yordamida shaxsda intizom,
mas’uliyat, jamoaviylik, o‘zini boshqarish va irodaviy sifatlar shakllanadi. Bo‘lajak o‘qituvchilar
sport pedagogikasini puxta egallash orqali kelajak avlodni nafaqat bilimli, balki sog‘lom turmush
tarziga amal qiluvchi shaxslar sifatida tarbiyalay oladi.
Jismoniy tarbiya va sport shaxsning har tomonlama rivojlanishida hal qiluvchi omil
hisoblanadi. Ular nafaqat tanani chiniqtiradi, balki shaxsning ma’naviy va intellektual
rivojlanishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bo‘lajak o‘qituvchilar uchun sport bilan shug‘ullanish
stressni kamaytiradi, mehnat qobiliyatini oshiradi, o‘z-o‘ziga ishonchni kuchaytiradi. Sport
faoliyati shaxsda sog‘lom raqobat ruhini uyg‘otib, o‘z imkoniyatlarini to‘g‘ri baholash va
ulardan samarali foydalanishga o‘rgatadi. Shu bilan birga, jismoniy tarbiya bo‘lajak
pedagoglarda qat’iyat, iroda, muloqot madaniyati va jamoaviylikni shakllantiradi. Bu esa
kelajakda ularning ta’lim-tarbiya jarayonini samarali tashkil etishi uchun asosiy poydevor bo‘lib
xizmat qiladi. Bo‘lajak o‘qituvchilarni kasbiy faoliyatga tayyorlash jarayonida sport
pedagogikasining o‘rni beqiyosdir. Chunki pedagog kasbiy faoliyatda faqat bilim emas, balki
jismoniy bardamlik va irodaviy sifatlarni ham namoyon etishi zarur. Sport vositalari yordamida
pedagog o‘zining sog‘lom hayot tarzi, jismoniy faoliyati va intizomi bilan o‘quvchilarga namuna
bo‘la oladi. Kasbiy tayyorgarlikda sport mashg‘ulotlari dars jarayonida pedagogning ruhiy va
jismoniy barqarorligini ta’minlaydi, samaradorligini oshiradi. Bundan tashqari, sport
pedagogikasi bo‘lajak o‘qituvchilarda liderlik fazilatlarini shakllantiradi, ularni o‘quvchi-yoshlar
uchun yo‘l-yo‘riq beruvchi, sog‘lom jamiyat qurilishiga hissa qo‘shuvchi shaxs sifatida
tarbiyalaydi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
299
Sog‘lom turmush tarzini shakllantirish bugungi kunda ta’lim tizimining eng muhim
vazifalaridan biridir. Bo‘lajak o‘qituvchilar uchun bu jarayon ikki barobar ahamiyatga ega,
chunki ular kelajakda yoshlarga o‘rnak bo‘ladilar. Jismoniy madaniyatning ustuvor vazifalari –
muntazam jismoniy mashqlarni amalga oshirish, zararli odatlardan voz kechish, to‘g‘ri
ovqatlanish va gigiyenaga rioya qilishdir. Bu jarayon sport pedagogikasi vositalari orqali yanada
samarali amalga oshiriladi. Bo‘lajak o‘qituvchilarda sog‘lom turmush tarzini shakllantirish
ularning kelajakdagi kasbiy faoliyatida ham sog‘lom muhitni yaratishga xizmat qiladi. Sport
faoliyati shaxsning psixologik barqarorligini mustahkamlashda, stressni yengishda va irodaviy
sifatlarni shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Bo‘lajak o‘qituvchilar sport bilan
shug‘ullanish orqali qat’iyatli, sabrli, o‘zini boshqara oladigan shaxslarga aylanadilar. Jamoaviy
sport faoliyati esa ularda ijtimoiy moslashuvchanlik, do‘stona munosabatlar, hamkorlik va
sog‘lom raqobat madaniyatini rivojlantiradi. Sport faoliyatining yana bir ijobiy tomoni shundaki,
u shaxsda liderlik fazilatlarini shakllantiradi, bu esa kelajakdagi pedagogik faoliyatda
o‘quvchilarni boshqarish va ularga ta’sir o‘tkazishda juda zarurdir.
Sport pedagogikasining ustuvor yo‘nalishlarini belgilash bo‘lajak o‘qituvchilar uchun
jismoniy madaniyatni rivojlantirishda asosiy mezonlardan biridir. Bu yo‘nalishlar orasida –
muntazam sport mashg‘ulotlarini ta’lim dasturiga kiritish, sport musobaqalarini tashkil etish,
jamoaviy sport faoliyatini kengaytirish, innovatsion pedagogik texnologiyalarni qo‘llash muhim
ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, bo‘lajak pedagoglarda sog‘lom turmush tarzini
shakllantirishga oid nazariy bilimlarni amaliy mashg‘ulotlar bilan uyg‘unlashtirish zarur. Shu
yo‘nalishlarni belgilash orqali ta’lim muassasalari o‘qituvchilarning jismoniy va ma’naviy
rivojlanishini ta’minlab, ularning kasbiy samaradorligini oshiradi. Yuqoridagi tahlillar shuni
ko‘rsatadiki, bo‘lajak o‘qituvchilarning jismoniy madaniyatini sport pedagogikasi vositalari
orqali rivojlantirish zamonaviy ta’lim tizimining dolzarb vazifalaridan biridir. Sport vositalari
pedagogning nafaqat jismoniy, balki ruhiy va ijtimoiy jihatdan ham barkamol bo‘lishini
ta’minlaydi. Ilmiy taklif sifatida ta’lim muassasalarida maxsus sport dasturlarini ishlab chiqish,
pedagogik jarayonga yangi texnologiyalarni joriy etish va sog‘lom turmush tarziga oid targ‘ibot
ishlarini kuchaytirish lozim. Shuningdek, bo‘lajak o‘qituvchilarni kasbiy faoliyatga tayyorlash
jarayonida sport pedagogikasining ustuvor yo‘nalishlari doimiy ravishda takomillashtirib
borilishi zarur.
Muhokama va Natija
Muhokama jarayonida shuni ta’kidlash kerakki, bo‘lajak o‘qituvchilarda jismoniy
madaniyatni shakllantirish masalasi faqatgina sport mashg‘ulotlari bilan cheklanib qolmasligi
lozim. Bu jarayon keng qamrovli pedagogik yondashuvni, ya’ni nazariy bilimlar, amaliy
mashqlar, sog‘lom turmush tarziga oid ko‘nikmalarni uyg‘unlashtirishni talab etadi. Sport
pedagogikasi vositalarining ustuvor yo‘nalishlarini belgilash orqali nafaqat sog‘lom, balki
ijtimoiy faol, barkamol va o‘z kasbiga sodiq pedagoglarni tarbiyalash mumkin. Muhokamalardan
kelib chiqadiki, jismoniy madaniyatni rivojlantirishda sport vositalaridan foydalanish ta’lim
jarayoniga innovatsion usullarni kiritish, musobaqa va jamoaviy sport faoliyatlarini kengaytirish,
psixologik va ijtimoiy omillarni hisobga olishni ham o‘z ichiga olishi kerak. Shu bois, sport
pedagogikasining samaradorligi ta’lim muassasalarida tizimli yondashuv asosida tashkil
etilgandagina to‘liq namoyon bo‘ladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
300
O‘tkazilgan ilmiy izlanishlar va tahlillar natijasida bo‘lajak o‘qituvchilarning jismoniy
madaniyatini rivojlantirishda sport pedagogikasi vositalaridan samarali foydalanish yuqori ijobiy
natija berishi aniqlandi. Avvalo, muntazam sport mashg‘ulotlari bo‘lajak pedagoglarning
sog‘lig‘ini mustahkamlash, jismoniy sifatlarini rivojlantirish, mehnat va ta’lim faoliyatida
samaradorligini oshirishga yordam beradi. Shuningdek, sport vositalari nafaqat jismoniy, balki
ruhiy barqarorlik, irodaviy sifatlar, intizom, muloqot madaniyati va jamoaviy ishlash
ko‘nikmalarini ham shakllantiradi. Tadqiqot natijalari sport pedagogikasi vositalarining bo‘lajak
o‘qituvchilar shaxsida sog‘lom turmush tarzini qaror toptirish, ularni kasbiy faoliyatga puxta
tayyorlashda beqiyos ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatdi. Demak, jismoniy madaniyatni
rivojlantirish jarayonida sport pedagogikasi vositalarini keng joriy etish pedagogika fanining
dolzarb vazifasi sifatida baholanadi.
Xulosa
Yuqorida olib borilgan ilmiy izlanish va tahlillardan ko‘rinib turibdiki, bo‘lajak
o‘qituvchilarning jismoniy madaniyatini sport pedagogikasi vositalari orqali rivojlantirish
zamonaviy ta’lim jarayonining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Sport vositalari shaxsning
jismoniy tayyorgarligini oshirish bilan birga, ularning ruhiy va ijtimoiy jihatdan barkamol
bo‘lishiga yordam beradi. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, sport mashg‘ulotlari bo‘lajak
pedagoglarda chidamlilik, kuch, chaqqonlik, intizom, iroda va mas’uliyat kabi sifatlarni
rivojlantirib, ularning kasbiy faoliyatida yuqori natijalar ko‘rsatishiga asos yaratadi. Shu bilan
birga, sport pedagogikasi vositalari sog‘lom turmush tarzini shakllantirish, jamoada ishlash
ko‘nikmalarini rivojlantirish, ijtimoiy faollikni oshirish va liderlik fazilatlarini shakllantirishda
ham samarali ahamiyat kasb etadi. Shunday qilib, bo‘lajak o‘qituvchilarni kasbiy faoliyatga
tayyorlashda sport pedagogikasining ustuvor yo‘nalishlarini ilmiy asoslash va amaliyotga tatbiq
etish pedagogika fanining dolzarb vazifalaridan biri sifatida e’tirof etiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Karimov I.A.
Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch.
– Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Sog‘lom turmush tarzini keng tatbiq etish va
jismoniy faollikni oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori. – Toshkent, 2020.
3.
G‘aybullayev A., Tursunov O.
Jismoniy tarbiya va sport pedagogikasi asoslari.
–
Toshkent: O‘qituvchi, 2019.
4.
Hamroqulov, R., & Nishonov, S. (2022). Methods of increasing physical faiths during the
training of football players.
Texas Journal of Multidisciplinary Studies
,
8
, 130-132.
5.
Rasul, H., & Shuhrat, N. (2022). CHANGES THAT OCCUR IN THE ORGANISM OF
YOUNG PLAYERS UNDER THE INFLUENCE OF AGE CHARACTERISTICS AND
THEIR PHYSICAL FITNESS.
American Journal of Interdisciplinary Research and
Development
,
9
, 1-10.
6.
Umarov Sh., Mamatqulov B.
Pedagogika va sport tarbiyasi nazariyasi.
– Samarqand:
SamDU nashriyoti, 2021.
7.
Abdullaev, U. R., & Nishonov, S. A. (2024). SPORT IS THE GUARANTEE OF A
HEALTHY LIFE.
Eurasian Journal of Academic Research
,
4
(1-1), 62-66.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
301
8.
Khamrokulov, R., & Nishonov, S. (2023). PHYSICAL TRAINING OF FOOTBALL
PLAYERS AT THE INITIAL STAGE OF PREPARATION IS THE BASIS OF SPORTS
SUCCESS. In
International Conference on Education and Social Science
(Vol. 1, No. 1,
pp. 125-130).
9.
Hasanov R.
Sport psixologiyasi.
– Toshkent: Fan va texnologiya, 2017.
10.
Qodirov I., Sodiqova N.
Oliy ta’limda jismoniy madaniyatni rivojlantirish usullari.
–
Toshkent: Yangi asr avlodi, 2022.
