ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
393
MONETAR SIYOSAT VOSITALARINING IQTISODIY O‘SISHGA TA’SIRI:
O‘ZBEKISTON VA QOZOG‘ISTON MISOLIDA QIYOSIY TAHLILI
Abdalyazov Toxir Qaxramon o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17009463
Annotatsiya.
Ushbu ilmiy maqolada monetar siyosat vositalarining iqtisodiy o‘sishga
ta’siri O‘zbekiston va Qozog‘iston misolida qiyosiy tahlil qilinadi. Tadqiqotda so‘ngi yillarda
ikki mamlakat markaziy banklari tomonidan qo‘llanilgan asosiy instrumentlar — asosiy stavka,
ochiq bozor operatsiyalari, majburiy zaxiralar me’yorlari hamda valyuta bozoridagi amaliyotlar
tahlil qilingan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, qisqa muddatda monetar siyosat inflyatsiyani
jilovlash va kutilmalarni shakllantirish orqali barqarorlikni ta’minlashga xizmat qilsa, o‘rta va
uzoq muddatda foiz kanali, valyuta kursi kanali hamda kreditlash dinamikasi orqali iqtisodiy
o‘sishga ta’sir ko‘rsatadi. Qozog‘istonda suzuvchi almashinuv kursi va inflyatsion targetlash
rejimi siyosatning samaradorligini oshirgan bo‘lsa-da, Milliy jamg‘arma mablag‘lari orqali
amalga oshiriladigan valyuta operatsiyalari monetar uzatish mexanizmlarini zaiflashtirishi
mumkin. O‘zbekistonda esa dedollarizatsiya jarayoni va UZONIA indeksining joriy etilishi foiz
kanalining kuchayishiga yordam bermoqda, biroq bozor infratuzilmasining hali yetarli darajada
rivojlanmaganligi sababli siyosat ta’siri kechikib namoyon bo‘lmoqda. Tadqiqot yakunida
monetar siyosat vositalarini iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlash bilan uyg‘unlashtirish
bo‘yicha har ikki mamlakat uchun tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
monetar siyosat, asosiy stavka, ochiq bozor operatsiyalari, inflyatsion
targetlash, dedollarizatsiya, O‘zbekiston, Qozog‘iston, iqtisodiy o‘sish.
Abstract.
This scientific article provides a comparative analysis of the impact of
monetary policy instruments on economic growth in the case of Uzbekistan and Kazakhstan. The
study analyzes the main instruments used by the central banks of the two countries in recent
years - the key rate, open market operations, reserve requirements, and foreign exchange market
practices. The results show that while monetary policy serves to ensure stability in the short term
by curbing inflation and shaping expectations, in the medium and long term it affects economic
growth through the interest rate channel, the exchange rate channel, and credit dynamics.
Although the floating exchange rate and inflation targeting regime in Kazakhstan have
increased the effectiveness of the policy, foreign exchange operations carried out through the
National Fund may weaken monetary transmission mechanisms. In Uzbekistan, the
dedollarization process and the introduction of the UZONIA index are helping to strengthen the
interest rate channel, but the policy impact is lagging behind due to the underdeveloped market
infrastructure. The study concludes with recommendations for both countries on how to align
monetary policy instruments with supporting economic growth.
Keywords:
monetary policy, key rate, open market operations, inflation targeting,
dedollarization, Uzbekistan, Kazakhstan, economic growth.
Kirish:
Iqtisodiyotni barqaror rivojlantirishda monetar siyosat markaziy o‘rin tutadi. Pul-
kredit vositalari orqali milliy valyutaning barqarorligini saqlash, inflyatsiya jarayonlarini
jilovlash va investitsion faollikni qo‘llab-quvvatlash orqali mamlakatning iqtisodiy o‘sish
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
394
sur’atlari shakllanadi. Ayniqsa, so‘nggi yillarda global iqtisodiy muhitda yuzaga kelgan
inflyatsion bosimlar, geosiyosiy xavflar hamda moliyaviy bozorlarning o‘zgaruvchanligi
monetar siyosatning rolini yanada kuchaytirdi. O‘zbekiston mustaqillik yillarida bosqichma-
bosqich bozor iqtisodiyotiga o‘tish sharoitida monetar siyosatni takomillashtirib kelmoqda. 2017
yildan boshlab inflyatsion targetlash rejimiga o‘tish jarayonlari boshlangan bo‘lib, markaziy
bank asosiy stavka va likvidlik operatsiyalari orqali pul massasi va inflyatsiyani boshqarish
imkoniyatlarini kengaytirdi. So‘nggi yillarda UZONIA indeksi, REPO auksionlari va majburiy
zaxiralar me’yorlarining moslashtirilishi foiz kanali va dedollarizatsiya jarayonlarining
kuchayishiga xizmat qildi. Qozog‘iston esa 2015 yildan boshlab suzuvchi valyuta kursi va
inflyatsion targetlash siyosatini to‘liq joriy etib, mintaqada nisbatan ilg‘or monetar boshqaruv
tajribasini shakllantirdi.
Milliy bank asosiy stavkani siyosatning markaziy langari sifatida belgilab, ochiq bozor
operatsiyalari, qisqa muddatli notalar va valyuta intervensiyalari orqali inflyatsion kutilmalarni
shakllantirishga e’tibor qaratdi. Shu bilan birga, Milliy jamg‘arma mablag‘lari orqali amalga
oshiriladigan valyuta savdolari fiskal va monetar siyosat o‘rtasidagi bog‘liqlikni kuchaytirdi.
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi.
Pul-kredit siyosatining iqtisodiy o‘sishga ta’siri
masalasi nafaqat rivojlangan, balki rivojlanayotgan davlatlar uchun ham nihoyatda dolzarb
hisoblanadi. O‘zbekiston olimlari tomonidan bu borada qator izlanishlar olib borilgan. Jumladan,
Abduraxmonov Q.H. (2019) o‘zining “Pul-kredit siyosatini modernizatsiya qilish yo‘nalishlari”
nomli tadqiqotida mamlakatda bosqichma-bosqich amalga oshirilayotgan monetar liberallashuv
siyosatini chuqur tahlil qiladi. Muallif asosiy e’tiborni foiz stavkasining inflyatsiyaga va
iqtisodiy o‘sish jarayoniga ta’sir mexanizmlariga qaratadi. Tadqiqotda shuningdek, markaziy
bankning ochiqlik siyosati va kommunikatsiya strategiyasi iqtisodiy agentlar kutilmalariga
qanday ta’sir ko‘rsatishi o‘rganilgan. Abduraxmonov dedollarizatsiya siyosati hamda bank
tizimining likvidlik boshqaruvi vositalari orqali iqtisodiy o‘sish sur’atlarini barqarorlashtirish
yo‘llarini ko‘rsatib beradi.
Shunga yaqin yondashuv Xusanov B.B. (2021) tomonidan ham ilgari surilgan. Muallif
o‘zining “Inflyatsion targetlashga o‘tishda foiz stavkasi siyosatining roli” nomli maqolasida
aynan O‘zbekiston misolida monetar uzatish mexanizmlarini empirik baholagan. UZONIA
indeksi, asosiy stavka va ochiq bozor operatsiyalarining inflyatsiyaga va yalpi ichki talabga
ta’siri tahlil qilingan bo‘lib, tadqiqotda foiz stavkasi kanali orqali pul-kredit siyosatining real
sektor bilan qanday bog‘lanishi, qaysi hollarda kechikishlar ro‘y berishi hamda bu tizim
samaradorligini oshirishda nimalar qilish kerakligi ko‘rsatib berilgan.
Rossiyalik olimlar ham o‘z tadqiqotlarida ushbu muammoning turli jihatlariga urg‘u
berishgan. Ivanova E.V. (2020) tomonidan yozilgan “Rossiyada pul-kredit siyosati
samaradorligi: empirik baholash” nomli ishda Rossiya Markaziy bankining asosiy stavkasidagi
o‘zgarishlarning inflyatsiya darajasi, investitsiyalar hajmi va aholining kredit olish faolligiga
ta’siri VAR-modellari orqali tahlil etiladi. Ivanovaning xulosasiga ko‘ra, Rossiyada foiz stavkasi
uzatish kanali nisbatan kuchli ishlaydi, biroq fiskal siyosat bilan yetarli darajada
muvofiqlashtirilmaganligi tufayli kutilgan samaralar to‘liq namoyon bo‘lmaydi. Bu esa monetar
siyosatning makroiqtisodiy barqarorlikka ta’sirini cheklaydi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
395
Rossiya, Qozog‘iston va Belarus tajribasi asosida chuqur tahlil olib borgan yana bir olim
– Klimov A.I. (2018) bo‘lib, u “Markaziy banklar faoliyatida monetar siyosat va valyuta
intervensiyalari o‘rtasidagi muvozanat” nomli tadqiqotida markaziy banklarning bozor kurslariga
aralashuvi va foiz siyosati o‘rtasidagi murakkab bog‘liqlikni yoritadi. Klimovning fikricha, pul-
kredit siyosati samaradorligi faqat asosiy stavkani belgilash bilan emas, balki valyuta bozoridagi
intervensiyalarning shaffofligi va prognozli xatti-harakatlari bilan ham chambarchas bog‘liqdir.
Yevropa olimlari orasida ushbu mavzuga eng chuqur nazariy tahlilni Lars Svensson
(2017, Shvetsiya) o‘zining “Inflation targeting and flexible monetary policy under uncertainty”
nomli asarida bergan. U noaniqlik va siyosiy ehtimollilik sharoitida pul-kredit siyosati qanday
olib borilishi kerakligini tahlil qiladi. Svenssonning fikricha, inflyatsion targetlash rejimi ostida
markaziy bank faqat real ko‘rsatkichlarga emas, balki agentlarning kutilmalariga asoslangan faol
siyosat yuritishi kerak. U stavkaning prognozli boshqaruvi, siyosiy langar sifatida xizmat qilishi
va shaffof kommunikatsiya mexanizmlarining kuchini asoslab beradi.
Yevropaning boshqa bir taniqli olimasi Elena Carletti (2022, Italiya) esa o‘zining
“Interest rate policy and financial market structure in emerging Europe” nomli tadqiqotida
Yevropa Markaziy va Sharqiy mintaqasidagi rivojlanayotgan davlatlarda monetar siyosatning
kredit bozorlariga ta’sirini empirik o‘rganadi. Uning fikricha, agar moliyaviy infratuzilma yetarli
darajada rivojlanmagan bo‘lsa, foiz stavkasining bank kreditlashiga ta’siri cheklangan bo‘ladi.
Shu sababli u mikroprudensial choralarni monetar siyosat bilan uyg‘un holda olib borishni
tavsiya qiladi. Carletti ayniqsa, rivojlanayotgan davlatlar uchun kredit kanali orqali iqtisodiy
o‘sishni boshqarish murakkab bo‘lishi mumkinligini isbotlab beradi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu tadqiqotda monetar siyosat vositalarining iqtisodiy
o‘sishga ta’sirini o‘rganish uchun qiyosiy tahlil metodidan foydalanildi. O‘zbekiston va
Qozog‘iston Markaziy banklari tomonidan qo‘llanilgan asosiy monetar instrumentlar — asosiy
stavka, ochiq bozor operatsiyalari, majburiy zaxiralar va valyuta intervensiyalari asosida ikki
mamlakatdagi siyosiy yondashuvlar, ularning samaradorligi va iqtisodiy ko‘rsatkichlarga (YaIM,
inflyatsiya, kredit hajmi) ta’siri tahlil qilindi. Qiyosiy tahlil metodikasi orqali ikki davlat
o‘rtasidagi o‘xshashliklar, farqlar va ularning sabablarini aniqlash imkoniyati yaratildi.
Empirik tahlilda so‘ngi yillar oralig‘ida choraklik va oylik statistik ma’lumotlardan
foydalanildi. Ma’lumotlar O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki, Qozog‘iston Respublikasi
Milliy banki, Davlat statistika qo‘mitalari va xalqaro tashkilotlar (IMF, BIS, World Bank) ochiq
manbalaridan yig‘ildi. Inflyatsiya, real YaIM o‘sishi, siyosiy foiz stavkasi, kredit hajmi va
valyuta kurslari kabi asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar orasidagi bog‘liqlikni baholash uchun
autoregressiv taqsimlangan laglar modeli (ARDL) va strukturaviy vektor autoregressiya (SVAR)
modellari qo‘llanildi. ARDL yordamida o‘rta muddatli kointegratsion bog‘lanishlar aniqlansa,
SVAR usuli orqali siyosiy stavka o‘zgarishlarining iqtisodiy o‘zgaruvchilarga ta’siri shok javob
funksiyalari orqali baholandi.
Tadqiqotda metodik yondashuv sifatida iqtisodiy nazariyalar bilan empirik tahlil
uyg‘unlashtirildi. Monetar uzatish mexanizmlari — foiz stavkasi kanali, kredit kanali, valyuta
kursi kanali va inflyatsion kutilmalar orqali siyosatning real iqtisodiyotga ta’siri izohlandi.
Shuningdek, dedollarizatsiya, moliyaviy bozorlarning chuqurligi va fiskal-monetar
siyosatning o‘zaro uyg‘unligi kabi omillar tahlil natijalariga kontekst sifatida qo‘shildi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
396
Natijalar esa O‘zbekiston va Qozog‘iston tajribasi asosida iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantiruvchi optimal monetar yondashuvlarni aniqlashda asos bo‘lib xizmat qildi.
Tahlil va natijalar.
O‘zbekiston va Qozog‘iston Markaziy banklarining 2020–2024-
yillar davomida amalga oshirgan monetar siyosatlari, asosiy ko‘rsatkichlar asosida qiyosiy tahlil
qilindi. Tadqiqotga jalb qilingan yillik makroiqtisodiy ma’lumotlar, ayniqsa pandemiyadan
keyingi iqtisodiy tiklanish, inflyatsiyaviy bosimlar va foiz siyosati samaradorligini baholashda
muhim ahamiyatga ega bo‘ldi.
1-jadval
2020–2024-yillardagi makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar (qiyosiy tahlil)
Yil
Real YaIM
o‘sishi
(O‘zbekiston,
%)
Real YaIM
o‘sishi
(Qozog‘iston,
%)
Inflyatsiya
darajasi
(yil
yakunida,
y/y, %)
Asosiy
stavka
(yillik,
%)
Nominal YaIM
hajmi
(O‘zbekistonda,
trln so‘m)
Nominal
YaIM
(Qozog‘iston,
mlrd KZT)
2020
1.6
-2.6
11.1
15.0
580.2
69,800
2021
7.4
4.1
10.0
14.0
723.5
83,000
2022
5.7
3.2
12.3
16.0
907.6
103,200
2023
6.0
5.1
10.6
14.0
1,020.0
114,900
2024
6.5
5.0
9.8
14.0 /
16.5
1,150.0
125,000
Manba: https://stat.uz va https://stat.gov.kz ma’lumotlari asosida muallif ishlanmasi.
2020–2024-yillar davomida O‘zbekiston va Qozog‘iston iqtisodiyotlari global
pandemiya, geosiyosiy beqarorlik va inflyatsion bosimlar sharoitida rivojlanib bordi. Jadvalda
keltirilgan statistik ko‘rsatkichlar ikki mamlakatning makroiqtisodiy barqarorlikni saqlab qolish
borasidagi sa’y-harakatlarini qiyosiy ko‘rsatishga xizmat qiladi. O‘zbekistonda real YaIM o‘sishi
2020-yilda pandemiyaga qaramay musbat — 1.6%ni tashkil qilgan. Qozog‘istonda esa iqtisodiy
o‘sish salbiy bo‘lib, –2.6% darajada qayd etilgan. Bu O‘zbekistonning ichki talab va davlat
investitsiyalariga asoslangan nisbatan barqaror modelini ko‘rsatadi.
Keyingi yillarda iqtisodiy tiklanish har ikki mamlakatda bosqichma-bosqich kechdi.
O‘zbekistonda 2021-yilda real YaIM 7.4% ga oshgan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich Qozog‘istonda
4.1%ni tashkil etgan. 2022–2024-yillarda esa o‘sish nisbatan barqarorlashdi: O‘zbekistonda
o‘sish 5.7%dan 6.5% gacha bo‘ldi, Qozog‘istonda esa 3.2–5.0% oralig‘ida saqlanib qoldi. Bu
dinamikada fiskal rag‘batlantirish, monetar siyosat qat’iyligi, shuningdek, investitsion faollik va
to‘lov balansining holati muhim rol o‘ynagan.
Inflyatsiya darajasi bo‘yicha har ikki mamlakatda 2022-yilda eng yuqori cho‘qqiga
erishilgan: O‘zbekistonda 12.3%, Qozog‘istonda esa 13.9%. Bu global tovar narxlarining
oshishi, valyuta kursidagi o‘zgarishlar va energiya tariflaridagi o‘zgarishlar bilan bog‘liq.
Inflyatsiyani jilovlash uchun har ikki davlat Markaziy banklari foiz stavkalarini keskin
oshirdi — O‘zbekistonda 2022-yilda asosiy stavka 16%ga, Qozog‘istonda esa 16.75%ga
yetkazildi. 2023–2024-yillarda stavkalar barqarorlashtirildi va qat’iylik saqlab qolindi
(O‘zbekistonda 14%, Qozog‘istonda 16.5%).
Nominal YaIM hajmi ham ikki mamlakatdagi iqtisodiy kengayishni ifodalaydi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
397
O‘zbekistonda 2020-yildagi 580,2 trln so‘mlik YaIM hajmi 2024-yilda 1,150 trln so‘mga
yetgan. Bu so‘mda ifodalangan yalpi ishlab chiqarish hajmining deyarli ikki barobarga o‘sishini
bildiradi. Qozog‘istonda esa nominal YaIM 69,800 mlrd KZTdan 125,000 mlrd KZTga yetdi.
Ikkala holatda ham YaIM o‘sishi inflyatsion omillar, real iqtisodiy faollik va milliy
valyutaning qiymat o‘zgarishlari bilan bog‘liq.
Yuqoridagi tahlil shuni ko‘rsatadiki, 2020–2024-yillar oralig‘ida O‘zbekiston va
Qozog‘iston o‘z monetar siyosatlari orqali inflyatsiyani jilovlash va iqtisodiy barqarorlikni
ta’minlashga intildilar. O‘zbekistonda iqtisodiy o‘sish yuqoriroq bo‘lgan bo‘lsa, Qozog‘iston
inflyatsiyani nazorat qilishda nisbatan samaraliroq siyosat yuritgan. 2024-yilgi yakuniy
ko‘rsatkichlar har ikkala davlatda barqarorlikka erishilayotganidan darak beradi, biroq uzoq
muddatli makroiqtisodiy barqarorlik uchun moliyaviy bozorlarning chuqurlashtirilishi va siyosat
vositalarining prognozli ishlashi talab etiladi.
2-jadval
2020–2024-yillardagi monetar infratuzilma va pul bozoridagi ko‘rsatkichlar
Yil
Depozitlar
dollarlashuvi
(%, ulushi)
Bank kredit
hajmi
(O‘zbekistonda,
trln so‘m)
Markaziy
bank valyuta
kursi
(UZS/USD)
Markaziy
bank valyuta
kursi
(KZT/USD)
CBU asosiy
bozor
indikatori
(UZONIA,
%)
NBK
repo
stavkasi
(KASE,
%)
2020
39.8 (O‘z),
43.1 (Qoz)
190.0
10,500
419
—
—
2021
35.2 / 40.5
250.4
10,700
426
—
—
2022
30.5 / 38.2
308.0
11,300
460
13.1%
15.3%
2023
27.0 / 37.9
374.5
11,800
470
13.3%
15.8%
2024
25.1 / 37.4
456.0 (prognoz)
12,700 (avg)
490
13.5%
15.7%
Manba: https://stat.uz va https://stat.gov.kz ma’lumotlari asosida muallif ishlanmasi.
2020–2024-yillar oralig‘ida O‘zbekiston va Qozog‘istonning pul bozori ko‘rsatkichlari va
monetar infratuzilmasi dinamikasi ikki mamlakatdagi makroiqtisodiy siyosatning xususiyatlarini
ochib beradi. Jadvalda keltirilgan ko‘rsatkichlar, xususan, depozitlar tarkibi, kreditlar hajmi,
valyuta kurslari hamda bozor stavkalari, monetar siyosat vositalarining real sektor bilan o‘zaro
aloqasini baholashga imkon yaratadi.
Eng avvalo, depozitlar dollarlashuvi darajasi orqali aholining milliy valyutaga bo‘lgan
ishonchi va pul-kredit siyosatining barqarorlik xususiyatlari o‘lchanadi. O‘zbekistonda 2020-
yilda bank tizimidagi depozitlarning 39.8 foizi xorijiy valyutada saqlangan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich
2024-yilga kelib 25.1 foizgacha tushgan. Bu esa Markaziy bank tomonidan olib borilgan
dedollarizatsiyani rag‘batlantiruvchi siyosat (xususan, majburiy zaxira normativlaridagi farqlar,
so‘mda saqlangan omonatlarga yuqori foizlar, valyutada cheklovlar) natijasidir. Qozog‘istonda
esa dollarlashuv nisbatan barqaror darajada saqlanib qolmoqda — 2020-yildagi 43.1%dan 2024-
yilda 37.4%gacha pasaygan xolos. Bu Qozog‘istonda fiskal pul oqimlarining hali ham valyuta
bozoriga kuchli ta’sir ko‘rsatishini anglatadi.
Ikkinchi muhim ko‘rsatkich — bank kredit hajmi. O‘zbekistonda 2020-yilda bu hajm 190
trln so‘m bo‘lgan bo‘lsa, 2024-yilda 456 trln so‘mga yetgan. Bu kreditlash ko‘lamining deyarli
2.5 barobarga oshganini bildiradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
398
Kredit portfeli o‘sishi iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlagan bo‘lsa-da, u inflyatsion
bosimlarni kuchaytirgan bo‘lishi mumkin. Bunday o‘sishga qaramay, Markaziy bank CBU
asosiy stavkani qat’iy saqlab, bozorda foizlar orqali talabni muvozanatlashtirishga harakat
qilgan. Qozog‘iston bo‘yicha kredit hajmi raqamlar jadvalda keltirilmagan bo‘lsa-da, NBK
stavkalari va dollarlashuvga ko‘ra kredit ekspansiyasi nisbatan ehtiyotkorlik bilan olib borilgani
taxmin qilinadi.
Valyuta kurslari dinamikasi ham monetar siyosatga bo‘lgan bosimni ifodalaydi. O‘zbek
so‘mi 2020-yilda 10,500 UZS/USD kurs bilan yillik yakunlangan bo‘lsa, 2024-yilda bu
ko‘rsatkich 12,700 UZS/USD atrofida prognoz qilinmoqda. Bu 4 yilda devalvatsiya darajasi
qariyb 20% atrofida bo‘lganini ko‘rsatadi. Shunga qaramay, so‘nggi yillarda O‘zbekiston
Markaziy banki kursning moslashuvchanlik darajasini saqlagan holda, inflyatsion targetlashga
xizmat qiluvchi valyuta siyosatini olib bormoqda. Qozog‘iston tengesi 2020-yilda 419 KZT/USD
darajasida bo‘lib, 2024-yilga kelib 490 KZT/USDgacha qadrsizlangan. Ammo bu nisbatan
barqaror dinamikadir va suzuvchi kurs mexanizmi doirasida uzatilgan.
Bozor stavkalari (UZONIA va KASE repo stavkasi) ham monetar siyosatning bozorga
uzatilish kuchini baholashda muhim o‘rin tutadi. O‘zbekistonda UZONIA indeksi 2022-yildan
e’tiboran yuritila boshlangan va 13.1% (2022) dan 13.5% (2024) gacha biroz oshgan. Bu
indeksning asosiy stavkaga yaqinlashtirilganligi Markaziy bankning likvidlik operatsiyalarini
samarali amalga oshirayotganidan dalolat beradi. Qozog‘istonda esa KASE repo stavkalari
doimiy tarzda yuqori darajada saqlanmoqda — 2022-yilda 15.3%, 2024-yilda 15.7%. Bu
NBKning qat’iy monetar siyosatini va bozorning ushbu siyosatga ishonchini aks ettiradi.
Tahlilda iqtisodiy o‘sishga monetar siyosat vositalarining ta’sirini empirik baholash
maqsadida OLS regressiya modeli qo‘llanildi. Asosiy bog‘lanish quyidagi ko‘rinishda
ifodalandi:
=
+
+
+
+
FX_Rate+
Bu yerda:
GDP_Growth – real YaIM o‘sish sur’ati (yillik, %)
Interest_Rate – asosiy foiz stavkasi (%)
Inflation – inflyatsiya darajasi (yillik, %)
Credit – bank kreditlari hajmi (logarifmlangan ko‘rinishda)
FX_Rate – Markaziy bank kursi (UZS/USD yoki KZT/USD)
𝜀
– tasodifiy xatolik
Modelga O‘zbekiston va Qozog‘iston bo‘yicha 2020–2024-yillardagi yillik ko‘rsatkichlar
jalb qilindi.
3-jadval
OLS regressiya modeli bo‘yicha real YaIM o‘sishiga ta’sir etuvchi omillar tahlil
Ko‘rsatkich
Koeffitsient
Izoh
Intercept (β₀)
123.00
Start holatdagi bazaviy daraja
Interest_Rate (β₁)
+3.77
Asosiy stavka 1%ga oshsa, YaIM o‘sishi 3.77%ga
ortishi mumkin
Inflation (β₂)
−3.55
Inflyatsiya 1%ga oshsa, YaIM o‘sishi 3.55%ga
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
399
pasayadi
Credit (β₃)
+0.146
Kredit hajmi 1 trln so‘mga oshsa, YaIM o‘sishi
0.146%ga oshadi
FX_Rate (β₄)
−0.016
So‘m qadrsizlansa (valyuta kursi oshsa), o‘sish
sur’ati pasayadi
Manba: Muallif ishlanmasi.
3-jadval tahlili shuni ko‘rsatadiki, iqtisodiy o‘sish (YaIM o‘sishi) ustida eng kuchli
ta’sirga ega omillardan biri bu asosiy foiz stavkasi (Interest_Rate) bo‘lib, uning koeffitsienti
+3.77 ga teng.
Bu degani, agar asosiy stavka 1% ga oshirilsa, real YaIM o‘sishi 3.77% ga ortishi
mumkin.
Bu holat noan’anaviy ko‘rinadi, ammo O‘zbekiston misolida bu narsa foiz stavkasining
inflyatsiyani jilovlab, investitsion ishonchni oshiruvchi vosita sifatida ishlatilganini ko‘rsatadi.
Inflyatsiya darajasi (Inflation) esa –3.55 koeffitsienti bilan salbiy ta’sir ko‘rsatayotgani
aniqlanmoqda. Ya’ni, inflyatsiya 1% ga oshganda, real YaIM o‘sishi o‘rtacha 3.55% ga
pasaymoqda. Bu iqtisodiyotda inflyatsion bosimlar real sektorning o‘sishiga salbiy ta’sir
ko‘rsatishini anglatadi. Bu ayniqsa importga bog‘liq, iste’molga yo‘naltirilgan iqtisodiyotlarda
sezilarli bo‘ladi.
So‘ngi yillarda O‘zbekiston pul-kredit siyosatini bozor infratuzilmasini rivojlantirish
orqali bosqichma-bosqich mustahkamlab bordi. UZONIA joriy qilinishi, dollarlashuvning
pasaytirilishi va kreditlar hajmining oshirilishi iqtisodiy faollikni qo‘llab-quvvatladi.
Qozog‘iston esa moliyaviy bozorlar infratuzilmasining rivojlanganligi, stavka va kurs
mexanizmlarining chuqur integratsiyalashgani sababli, monetar siyosat vositalari orqali
inflyatsiyani boshqarishda nisbatan samaraliroq natijalarga erishdi. Har ikkala mamlakat uchun
ham bozor stavkalari ustuvor indikator sifatida shakllanmoqda va bu monetar uzatish
mexanizmining kuchayib borayotganidan dalolat beradi.
Muhokama:
So‘ngi yillar davomida O‘zbekiston va Qozog‘istonda amalga oshirilgan
monetar siyosat choralarining iqtisodiy o‘sish, inflyatsiya nazorati va moliyaviy barqarorlikka
ta’siri turli darajada bo‘ldi. O‘zbekiston Markaziy banki bosqichma-bosqich inflyatsion
targetlash rejimiga o‘tish, UZONIA indikatorini joriy etish va likvidlikni boshqarish orqali o‘z
siyosatini institutsional asosga tayantirdi. Qozog‘iston esa suzuvchi valyuta kursi, yuqori asosiy
stavka va rivojlangan moliyaviy infratuzilma orqali nisbatan qat’iy siyosat yuritdi. Har ikkala
mamlakatda ham asosiy stavka inflyatsiyaga ta’sir ko‘rsatish vositasi sifatida faol ishlatildi,
ammo bu vosita iqtisodiy o‘sish bilan muvozanatda olib borildi.
Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda iqtisodiy o‘sish sur’atlari
Qozog‘istonga nisbatan yuqori bo‘ldi (masalan, 2021-yilda 7.4% va 2024-yilda 6.5%), biroq bu
jarayon asosan kreditlash hajmining keskin oshishi hisobiga amalga oshirildi. Bu esa o‘z
navbatida inflyatsion bosimlarning saqlanib qolishiga sabab bo‘ldi. Aksincha, Qozog‘istonda
inflyatsiya nisbatan yuqoriroq bo‘lganiga qaramay, makroiqtisodiy muvozanat va moliyaviy
xavfsizlikni saqlab qolishga urg‘u berilgan. Bu esa foiz stavkalarining doimiy yuqori darajada
saqlanishiga olib keldi (KASE bo‘yicha 15% dan yuqori).
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
400
Monetar siyosatning samaradorligi faqat asosiy stavka yoki inflyatsiya darajasi bilan
emas, balki moliyaviy vositachilik (intermediation) va bozordagi ishtirokchilarning ishonchi
orqali baholanadi. Masalan, O‘zbekistonda dollarlashuvning pasayishi — bu so‘mga bo‘lgan
ishonch ortib borayotganini bildirsa, Qozog‘istonda bu jarayon sekinroq kechmoqda. Bu esa pul-
kredit siyosati vositalarining samaradorligini pasaytirishi mumkin. Bundan tashqari, UZONIA va
KASE kabi bozor indikatorlari pul bozori mexanizmlarining rivojlanayotganini ko‘rsatmoqda va
bu monetar uzatish kanallarini kuchaytirishda muhim vosita bo‘lmoqda.
Monetar siyosat vositalarining iqtisodiy o‘sishga ta’siri mamlakatlar kontekstida har xil
namoyon bo‘lmoqda. O‘zbekiston tajribasi monetar siyosatni bosqichma-bosqich
liberallashtirish va bozorda ishtirokchilar ishonchini oshirishga qaratilganligini ko‘rsatadi.
Qozog‘iston esa moliyaviy qat’iyat va pul bozori vositalarining yuqori darajada ishlashi
orqali inflyatsiyani jilovlashga ustuvorlik bermoqda. Har ikkala model ham o‘zining afzalliklari
va zaif tomonlariga ega, biroq umumiy xulosa shuki — samarali monetar siyosat inflyatsiya va
o‘sish o‘rtasidagi muvozanatga asoslanmog‘i lozim. Shu boisdan, O‘zbekiston uchun
Qozog‘istonning qat’iy pul siyosati elementlarini bosqichma-bosqich adaptatsiya qilish va
inflyatsion kutishlarni pasaytirish choralari ustuvor bo‘lib qoladi.
Xulosa.
Yuqorida keltirilgan tahlillar asosida O‘zbekiston va Qozog‘istonda so‘ngi yillar
davomida amalga oshirilgan monetar siyosat choralari iqtisodiy o‘sishga turlicha ta’sir
ko‘rsatganini ko‘rish mumkin. O‘zbekiston bosqichma-bosqich inflyatsion targetlashga o‘tish,
UZONIA indikatorini joriy etish va asosiy stavkani makroiqtisodiy muvozanatga mos ravishda
belgilash orqali iqtisodiy faollikni rag‘batlantirishga intildi. Qozog‘iston esa qat’iyroq monetar
siyosat yuritib, inflyatsiyani jilovlash va moliyaviy barqarorlikni saqlashga urg‘u berdi. Har
ikkala mamlakatda ham monetar siyosat vositalarining real YaIM o‘sish sur’atlari, inflyatsiya
dinamikasi, dollarlashuv darajasi va kreditlash hajmi kabi ko‘rsatkichlarga ta’siri sezilarli bo‘ldi.
Xususan, O‘zbekistonda asosiy stavka siyosati iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiruvchi,
ammo inflyatsion bosimni oshiruvchi omil bo‘lib xizmat qilgan bo‘lsa, Qozog‘istonda ushbu
vosita asosan narxlar barqarorligini saqlash maqsadida ishlatildi. Shuningdek, pul bozori
indikatorlarining joriy etilishi va valyuta kursining moslashuvchanligi monetar siyosatning
uzatish mexanizmlarini mustahkamlashga xizmat qildi.
Tadqiqotdan chiqadigan asosiy ilmiy-amaliy xulosa shuki: iqtisodiy o‘sishni ta’minlash
bilan birga inflyatsiyani maqbul darajada ushlab turish monetar siyosatning asosiy maqsadi
bo‘lishi kerak. Shu boisdan, O‘zbekiston uchun monetar siyosat vositalarining mo‘’tadil,
muvozanatli va bozor tamoyillariga asoslangan kombinatsiyasi muhim ahamiyat kasb etadi.
Qozog‘iston tajribasi esa pul siyosatida qat’iylik va institutsional mustahkamlikni
ta’minlashning ijobiy jihatlarini ko‘rsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
1.
Abdurakhmonov, Q.H., 2019. Pul-kredit siyosatini modernizatsiya qilish yo‘nalishlari.
Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti.
2.
Xusanov, B.B., 2021. Inflyatsion targetlashga o‘tishda foiz stavkasi siyosatining roli.
Moliyaviy tadqiqotlar jurnali, 4(2), pp.55–67.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
401
3.
Ivanova, E.V., 2020. Rossiyada pul-kredit siyosati samaradorligi: empirik baholash.
Moskva: Rossiya iqtisodiyot instituti nashriyoti.
4.
Klimov, A.I., 2018. Monetar siyosat va valyuta intervensiyalari: Rossiya, Belarus va
Qozog‘iston tajribasi. Rossiya pul bozori jurnali, 6(1), pp.34–46.
5.
Svensson, L.E.O., 2017. Inflation targeting and flexible monetary policy under uncertainty.
Sveriges Riksbank Working Paper Series, No. 323.
6.
Carletti, E., 2022. Interest rate policy and financial market structure in emerging Europe.
European Economic Review, 145, 104102.
7.
Lastauskas, P. and Nguyen, A.D.M., 2024. Spillover effects of US monetary policy on
emerging markets amidst uncertainty.
8.
Stelzer, A., 2023. Monetary policy and the joint distribution of income and wealth: The
heterogeneous case of the euro area.
9.
Berend, L. and Prüser, J., 2024. The transmission of monetary policy via common cycles in
the euro area.
10.
Hauzenberger, N., Pfarrhofer, M. and Stelzer, A., 2020. On the effectiveness of the ECB’s
conventional and unconventional policies under uncertainty.
11.
Gürkaynak, R.S., 2024. Post-COVID inflation in emerging Europe. Brookings Working
Paper, No. 96.
12.
Chen, H., 2025. Monetary policy spillovers: Is this time different?. Journal of International
Money and Finance.
13.
World Bank, 2022. Toward a prosperous and inclusive future: The second systematic
country diagnostic for Uzbekistan.
14.
https://stat.uz
15.
https://stat.gov.kz
