Sentabr, 2025-Yil
6
BIRINCHI SINF O'QUVCHILARI OG'ZAKI NUTQ MALAKALARINI O'QUV
TOPSHIRIQLARI ORQALI SHAKLLANTIRISH METODIKASI
Abdalieva P.I.
NMPI, katta o`qituvchi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17051931
Kichik yoshli o'quvchilarda og'zaki nutqni rivojlantirish zamonaviy ta'limning muhim
vazifalaridan biridir. Og'zaki nutq bola rivojlanishida muhim ahamiyatga ega bo'lib, kelajakda
yozma va kognitiv rivojlanishning asosini tashkil etadi, shuningdek, bolalar o'rtasidagi ijtimoiy
o'zaro ta'sir vositasi sifatida ham ishlatiladi.
Ammo pedagogik amaliyotda ko'pincha kichik yoshli bolalar uchun og'zaki nutqni
o'rgatishda tizimli yondashuvlarning yetishmasligi kuzatiladi. Shu bois, og'zaki nutqni
rivojlantiruvchi samarali metodikalar va topshiriqlarni ishlab chiqish zarurati mavjud.
Tadqiqotning dolzarbligi, boshlang'ich ta'limda o'quvchilarning nutq malakalarini oshirish
uchun innovatsion metodikalarni ishlab chiqish zaruratidan kelib chiqadi. O'quv topshiriqlari
yordamida o'quvchilarning og'zaki nutq malakalarini rivojlantirishda tizimli yondashuvlar katta
ahamiyatga ega.
Kichik yoshli o'quvchilarda og'zaki nutq malakalarini o'quv topshiriqlari orqali
shakllantirish metodikasini ishlab chiqish va uning samaradorligini amaliyotda tekshirish ushun
uning vazifalarini aniqlash zarur.
1.
Kichik yoshli o'quvchilarda og'zaki nutqni rivojlantirishning nazariy asoslarini o'rganish.
2.
Og'zaki nutqni rivojlantirishga qaratilgan o'quv topshiriqlari tizimini ishlab chiqish.
3.
Taklif qilingan metodikaning samaradorligini tajriba orqali tekshirish.
Kichik yoshli o'quvchilarda og'zaki nutqni shakllantirishning psixologik-pedagogik
jihatlarini hisobga olgan holda ularda nurq ko`nikmalarini shakllantirish imkoniyatiga ega
bo`lamiz. Og'zaki nutqning rivojlanishi kichik yoshdagi bolalarda bir necha muhim bosqichlarni
o'z ichiga oladi. Psixologik nuqtai nazardan, bu yoshda bola nutqni o'rganish jarayonida murakkab
nutq shakllarini egallay boshlaydi. 6-10 yoshdagi bolalar grammatik tuzilmalarni o'zlashtiradilar,
so'z boyligini oshiradilar, jumlalarni tuzish ko'nikmalarini rivojlantiradilar.
L.S. Vygotskiy nazariyasiga ko'ra, nutq tafakkur vositasi sifatida ishlatiladi va uning
rivojlanishi ijtimoiy o'zaro ta'sir bilan bog'liq. Kichik yoshli o'quvchilar nutqni tashqi nutq
(boshqalarga mo'ljallangan nutq) dan ichki nutqqa (o'z-o'zini boshqarish jarayonidagi nutq)
o'tkazadilar.
Boshlang'ich ta'limda og'zaki nutqni rivojlantirishga qaratilgan metodikalar bir necha turga
bo'linadi: an'anaviy metodikalar, ko'pincha o'rganganlarni yodlashga asoslangan va zamonaviy
metodikalar, bolalarning faol muloqotini rivojlantirishga yo'naltirilgan. Bundan tashqari, loyihalar
usuli, suhbat usuli, o'yin metodlari kabi metodikalar, nutq malakalarini rivojlantirishda samarali
hisoblanadi.
Muhim jihat shundaki, o'quvchilar uchun nutq bilan tabiiy ravishda muloqot qilish
sharoitlari yaratish zarur, bunda ular o'z fikrlarini o'quv topshiriqlari doirasida erkin ifodalashlari
mumkin.
Boshlang`ish sinf o`quvchilarida og'zaki nutqni shakllantirish metodikasini ishlab
chiqishda quyidagi prinsiplar asoslanamizn:
•
Komplekslik
: turli xil topshiriqlardan foydalanish (o'yin, ijodiy, tahliliy).
Sentabr, 2025-Yil
7
•
Mavjudlik
: topshiriqlar kichik yoshdagi o'quvchilarning yoshi va salohiyatiga mos bo'lishi
kerak.
•
Faollik
: topshiriqlar o'quvchilarni nutq faolligiga jalb qiladi.
•
Bosqichlilik
: topshiriqlar soddaning murakkabgacha bo'lgan tartibda joylashtirilgan, bu
esa nutq malakalarining rivojlanishiga yordam beradi.
Og'zaki nutqni shakllantirish uchun o'quv topshiriqlarini ishlab chiqish muhim ahamiyat
kasb etadi. O'quv topshiriqlari bir necha turga bo'lingan bo'lib, har biri o'ziga xos maqsadni hal
qiladi:
1.
Dialogik topshiriqlar
: o'yinlar va suhbatlar, bu yerda o'quvchilar savollar berish, javob
berish, kelishish o'rganadilar.
2.
Qayta so'zlash va tavsiflash
: o'quvchilarga matnni qayta so'zlash, ob'ektlarni va
hodisalarni tavsiflash topshiriqlari beriladi.
3.
Ijodiy topshiriqlar
: o'quvchilar o'z hikoyalarini o'ylab topadilar, rolli o'yinlarni
bajaradilar.
4.
Tahliliy topshiriqlar
: vaziyatlarni tahlil qilish, masalalar bo'yicha fikr bildirish, o'z fikrini
ifodalash.
Har bir topshiriq og'zaki nutqning muayyan jihatini rivojlantirishga qaratilgan, masalan,
grammatik tuzilma, leksika, nutqning mantiqliligi yoki emotsional ifodali nutq. Taklif qilingan
metodikaning samaradorligini tekshirish maqsadida formativ tajriba o'tkazildi, bunda kichik yoshli
o'quvchilarda og'zaki nutqni rivojlantirishga qaratilgan maxsus topshiriqlar qo'llanildi. Tajriba ikki
guruhda o'tkazildi: nazorat guruhi (an'anaviy o'qitish usullari) va tajriba guruhi (yangi metodika
asosida).
Tajriba jarayonini
bir nechta bosqichda olib borildi:
1.
Og'zaki nutq darajasini diagnostika qilish (tadqiqotning boshlang'ich bosqichi).
2.
O'quv topshiriqlarini tajriba guruhi bilan tatbiq etish bir o'quv yili davomida.
3.
Og'zaki nutq darajasini qayta diagnostika qilish (nazorat bosqichi).
Tajriba natijalari shuni ko'rsatdiki, tajriba guruhidagi o'quvchilarda og'zaki nutq
ko'nikmalarida sezilarli yaxshilanishlar kuzatildi:
•
Grammatik aniqlik (vaqt, holat, kelishuvni to'g'ri qo'llashda yaxshilanish).
•
Leksik xilma-xillik (so'z boyligining ortishi).
•
Mantiqiy ifoda (hikoyalar, qayta so'zlash sifatining oshishi).
Nazorat guruhida esa o'zgarishlar ancha kam bo'ldi, bu esa taklif qilingan metodikaning
samaradorligini tasdiqlaydi.
Tajriba natijalari shuni ko'rsatadiki, maxsus tuzilgan va turli xil topshiriqlar kichik yoshli
o'quvchilarning og'zaki nutqini rivojlantirishga yordam beradi. Bu natijalar L.S. Vygotskiy va
A.N. Leontyev kabi olimlarning nazariyalari bilan hamohangdir, ular nutqni o'qitishda ijtimoiy
muloqotning muhimligini ta'kidlaganlar.
Dialoglar, rolli o'yinlar va ijodiy topshiriqlar asosida o'quvchilar nafaqat grammatik va
leksik qoidalarni o'rganadilar, balki muloqot ko'nikmalarini ham rivojlantiradilar, bu kichik yoshli
o'quvchilar uchun juda muhimdir.
Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatdiki, maxsus ishlab chiqilgan o'quv topshiriqlarini qo'llash
orqali kichik yoshli o'quvchilarda og'zaki nutq malakalari sezilarli darajada yaxshilandi.
Sentabr, 2025-Yil
8
Ushbu metodika nafaqat nutq, balki kognitiv va ijtimoiy-emotsional ko'nikmalarni ham
rivojlantirishga yordam beradi. Shunday qilib, bu metodikaning boshlang'ich ta'lim jarayoniga
joriy qilinishi zarur bo'lib, og'zaki nutqni shakllantirishda yuqori samaradorlikka erishiladi.
Adabiyotlar ro'yxati
1.
Vygotskiy L.S. Misl o'ylash va nutq. — M.: Prosveshcheniye, 1960.
2.
El'konin D.B. Boshlang'ich maktabda o'qitish psixologiyasi. — M.: Prosveshcheniye,
1989.
3.
Soloveychik M.S. Boshlang'ich maktabda nutqni rivojlantirish metodikasi. — M.:
Akademiya, 2007.
4.
Davydov V.V. O'qitish jarayonida tafakkurni rivojlantirish. — M.: Naukа, 1991.
5.
Federal davlat ta'lim standartlari boshlang'ich ta'lim. — M., 2010.
