Sentabr, 2025-Yil
26
ШАХС ЭКОЛОГИК ОНГИНИ ШАКЛЛАНТИРИШНИНГ АҲАМИЯТИ
Арапбаева Д.К.
Навоий инновациялар университети
доцент в.б фалсафа фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD).
https://doi.org/10.5281/zenodo.17083125
Аннотация. Ушбу мақолада ҳозирги замонда экологик онгни шакллантиришнинг
аҳамияти фалсафий талқин этилиб, шахсда экологик онгни шакллантириш нафақат
табиат ва инсон муносабатини уйғунлаштириши, балки жамиятнинг маънавий-маърифий
тараққиёти ва келажак авлодлари манфаатлари учун ҳам барқарор ҳаёт асоси эканлиги
ёритилган.
Калит сўзлар: шахс, табиат, экология, экологик онг, экологик тарбия, глобал
муаммолар, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш.
Аннотация. В данной статье философски осмысливается важность
формирования экологического сознания и объясняется, что формирование экологического
сознания у человека не только гармонизирует природу и человеческие отношения, но и
является основой стабильной жизни, духовного и образовательного развития общества и
интересов будущих поколений.
Ключевые слова: личность, природа, экология, экологическое сознание,
экологическое образование, глобальные проблемы, охрана окружающей среды.
Abstract. In this article, the importance of forming ecological consciousness is
philosophically interpreted, and it is explained that the formation of ecological consciousness in a
person not only harmonizes nature and human relations, but also is the basis of a stable life for
the spiritual and educational development of society and the interests of future generations.
Keywords: personality, nature, ecology, environmental awareness, environmental
education, global problems, environmental protection.
Бугунги кунда инсоннинг биосферага антропоген таъсири экологик муаммоларнинг
кескинлашувига яъни атмосфера, океан ва денгизларнинг ифлосланиши, ер ресурсларининг
бузилиши, биохилма-хилликнинг йўқолиши, чиқиндилар муаммоси, урбанизация,
радиоактив ва кимёвий таъсирлар глобал экологик муаммолар тизимининг шаклланишига
олиб келди. Бу эса ўз навбатида инсониятнинг бутунлай йўқ бўлиб кетиши билан таҳдид
солаётган глобал экологик ҳолакатларнинг олдини олишда кишиларнинг экологик онгини
шакллантиришни умуминсоний долзарб муаммога айлантирди.
Бу муаммо ечими дунё олимлари олдига экологик онгни шакллантириш соҳасида
турли хил илмий фанларни интеграциялаштиришни, замонавий экологик ғоялар асосида
экологик онг муаммоси бўйича мавжуд билимларни чуқурлаштириш ва аниқлаштириш
усул-воситаларини, экологик онгни ижтимоий-фалсафий таҳлил усулларидан фойдаланган
ҳолда глобал шакллантириш эҳтиёжи ва заруратини кучайтирмоқда.
Чунки ҳозирги даврда жаҳонда глобал экологик муаммолар кучайиб кетаётган бир
шароитда, инсон ва табиат ўртасида мувозанатни сақлашга қаратилган халқаро
ҳаракатларнинг бошланиши тасодифий эмас.
Sentabr, 2025-Yil
27
Табиат борлиғи, унинг барча компонетларини авайлаб асраш барча даврларда ҳам
долзарб ҳисобланган. Тарихий нуқтаи назардан бу муаммо азалдан мутаффаккирларнинг
диққат марказида бўлиб келган. Қадимги ҳинд ва хитой файласуфларининг атроф-муҳитга
оид қарашлари табиатга ҳурмат, инсон ва атроф-муҳит ўртасидаги муносабатни тушуниш,
шунингдек, уйғунлик ва мувозанатга интилишга асосланган бўлса, антик фалсафанинг
экологик мотивлари мифологик дунёқараш билан чамбарчас боғлиқ бўлган. Марказий
Осиёда эса тарихий ёзма манба «Авесто»да улар нисбатан системалашган. Шунингдек,
ислом дини манбалари «Қуръони Карим» ва «Ҳадиси шаъриф»даги илоҳий ўгит ва
ақидалар экологик дунёқараш тадқиқотининг манбаларини ташкил қилади.
Марказий Осиёлик машҳур мутафаккирлар ва давлат арбоблари бу масалаларга
ўзига хос тарзда ёндашганлар. Жумладан, Абу Наср Форобий, Абу Райҳон Беруний, Ибн
Сино, Алишер Навоий, Заҳириддин Муҳаммад Бобур, Аҳмад Дониш ва бошқаларнинг,
кейинчалик эса жадид маърифатпарварлари қолдирган бой илмий меросда ҳам бу
масалалар ўз аксини топган.
Хусусан, хориж олимлари Ж.Сессион
– инсониятнинг табиий жараёнларга
аралашишининг фалсафий моҳиятини, А.Печчеи инсоннинг ҳақиқий гуманист, замонавий
киши бўлиши учун табиатни муҳофаза қилиши зарурлигини, А.Швейцер «экологик этика»
муаммосини, А.Урсул – экологик муаммоларнинг хавфсизлик ва барқарорликка
боғлиқлигини илмий асослаган.
Янги Ўзбекистонда экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш, масалалари
сўнгги йилларда давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айланди. Президент
Ш.Мирзиёевнинг 2024 йил 20 ноябрь куни Олий Мажлис Қонунчилик палатасининг
мажлисида: «... 2025 йилни Атроф-муҳитни асраш ва „яшил“ иқтисодиёт йили деб эълон
қилсак? Йил номини шундай қўйганимизни мен жуда кўп ўйладим, табиатни асраш деган
жумла ичида жуда катта нарса мужассам»[1.] деган кўрсатмаси Ўзбекистон илмий
жамоатчилиги олдига табиатни асраш ва экологик онгни шакллантиришнинг долзарб
вазифаларни қўймоқда.
Зеро, экологик онг ижтимоий онгнинг таркибий қисми сифатида “табиат-жамият”
тизимида жамиятни ташкил қилган кишиларнинг табиатга бўлган муносабатини, истиқбол
мўлжалларини белгилайдиган ва уларни ҳаракатлантирувчи муҳим мотив ҳамда асосий
механизм ҳисобланади. Шунинг учун, экологик онг феноменини шахс контекстида
комплекс-системали ўрганиш ва уни шакллантиришнинг тарихий асосларини,
механизмларини, ривожлантириш усуллари ва воситаларини илмий тадқиқ қилиш муҳим
назарий ҳамда амалий аҳамиятга эга.
Хулоса қилиб айтганда, экологик онг инсоният тараққиётининг барча босқичларида
онгнинг ажралмас атрибути бўлиб, энг дастлабки босқичлардан бошлаб жамият тараққиёти
билан параллел равишда ўзгариб, ривожланиб, табиат ва иқлим ўзгаришларини ҳам
геологик тарих, ҳам антропоген таъсир билан боғлиқ акс эттиради. Экологик онгнинг
таркибий қисмлари инсоният тарихи давомида сақланиб қолган, аммо уларнинг аҳамияти
ва муносабатлари ўзгарган.
Sentabr, 2025-Yil
28
Адабиётлар рўйхати
1.
Халқ сўзи газетаси. 2024 йил 21ноябрь, № 240 (8863) 2-бет.
2.
Медведев В.И., Алдашева А.А.
Экологическое сознание: Учебное пособие. Изд.
второе, доп. - М.: Логос, 2001. -384 с.
3.
Мусаева М.Э. Экологик муаммони ҳал этиш – замон талаби, // Ўзбекистонда
ижтимоий фанлар, 2011, № 1-2, -Б.135.
4.
Расулов Д. Экологик маданият истиқболлари // Тафаккур, 2000, 4- сон, -Б.86.
5.
Djurayev, M., Husenov, J., & Qurbonova, C. (2024). GEOGRAFIYA DARSLARIDA
ZAMONAVIY O'YIN TEXNOLOGIYALAR. Журнал академических исследований
нового Узбекистана, 1(5), 67-70.
6.
Djurayev, M. E., & Kurbanova, C. T. (2024). Protected areas in wilderness landscapes and
ensuring ecological security in Uzbekistan. Journal of Geography and Natural Resources,
4(01), 146-152.
