ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
150
INTEGRACIYAL
Í
Q J
ANTASÍW ARQALÍ
OQ
Í
WSH
Í
LARD
ÍŃ ÓZ BETINSHE
JUM
Í
SLAR
ÍN SHÓLKEMLESTIRIWDI JETILISTIRIW
Xojambetova Juldızxan Bahamdullaevna
https://doi.org/10.5281/zenodo.17115487
Annotaciya.
Bul maqalada Qaraqalpaqstan ulıwma bilim beriw mekteplerinde
oqıwshılardıń óz betinshe jumısların integraciyalıq qatnas arqalı shólkemlestiriw hám jetilistiriw
máseleleri ilimiy
-
teoriyalıq hám ámeliy jaqtan sáwlelendirilgen. Izertlew predmeti sıpatında
oqıwshılardıń óz betinshe bilim alıw iskerligin nátiyjeli shólkemlestiriw procesine tásir etetuǵın
pánler aralıq integraciya mexanizmleri úyrenildi. Izertlew obyekti
- Qaraqalpaqstan
Respublikası ulıwma bilim beriw mekteplerindegi (7
-9-
klasslar) sabaq hám sabaqtan tısqarı
bilimlendiriw procesi. Maqalada integraciyalıq qatnastıń teoriyalıq tiykarları, aldınǵı shet el
hám milliy tájiriybeler, metodika hám pedagogikalıq texnologiyalar tallanıp, jergilikli
(regionallıq) ózgesheliklerdi esapqa alǵan jaǵdayda model usınıs etildi.
Gilt sózler:
integracion jantasıw, óz betinshe jumıs, pánler aralıq joybarlaw,
kompetenciya, Qaraqalpaqstan, málimleme
-
bilimlendiriw ortalıǵı.
Annotatsiya.
Mazkur maqolada Qoraqalpog‘iston umumtaʼlim maktablarida
o‘quvchilarning mustaqil ishlarini integratsion yondashuv orqali tashkil etish va
takomillashtirish masalalari ilmiy-nazariy hamda amaliy jihatdan yoritilgan. Tadqiqot predmeti
sifatida o‘quvchilarning mustaqil taʼlim faoliyatini samarali tashkil etish jarayoniga taʼsir
ko‘rsatadigan fanlararo integratsiya mexanizmlari o‘rganildi. Tadqiqot obyekti –
Qoraqalpog‘iston Respublikasi umumtaʼlim maktablari (7–
9-sinflar)dagi dars va darsdan
tashqari taʼlim jarayonidir. Maqolada integratsion yondashuvning nazariy asoslari, ilg‘or
xorijiy va milliy tajribalar, metodika va pedagogik texnologiyalar tahlil qilindi hamda mahalliy
(regional) xususiyatlarni inobatga olgan holda model taklif etildi.
Kalit so‘zlar:
integratsion yondashuv, mustaqil ish, fanlararo loyihalash, kompetensiya,
Qoraqalpog‘iston, axborot
-
taʼlim muhit.
Abstract.
This article discusses the issues of organizing and improving independent work
of students in secondary schools of Karakalpakstan through an integrated approach from a
scientific, theoretical and practical perspective. The subject of the study is the interdisciplinary
integration mechanisms that affect the process of effective organization of independent
educational activities of students. The object of the study is the process of curricular and
extracurricular education in secondary schools of the Republic of Karakalpakstan (grades 7-9).
The article analyzes the theoretical foundations of the integrated approach, advanced
foreign and national experiences, methodologies and pedagogical technologies, and proposes a
model taking into account local (regional) characteristics.
Keywords:
integrative approach, independent work, interdisciplinary design,
competence, Karakalpakstan, information and educational environment.
Kirisiw
Temanıń áhmiyetliligi
XXI ásirde bilimlendiriw sistemasında oqıwshılardı erkin pikirlewge, óz
-ara birgelikte
islewge, dóretiwshilik qatnas jasawǵa úyretiw eń áhmiyetli talap dárejesine shıqtı. Óz betinshe
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
151
jumis -
bul oqıwshınıń ózin
-
ózi rawajlandırıw hám ózlestiriw procesindegi bas faktor bolıp, oniń
tabısın anıqlawshı indikator esaplanadı. Biraq, óz betinshe jumıstı nátiyjeli shólkemlestiriw
kóplegen faktorlarǵa, sonıń ishinde, pánler aralıq integraciya dárejesine de baylanıslı.
Qaraqalpaqstan Respublikasında kóp tillilik (qaraqalpaq, ózbek, qazaq, rus, túrkmen)
hám trans shegaralıq mádeniy ortalıqtıń bar ekenligi, aymaqtıń ekologiyalıq hám ekonomikalıq
ózgeshelikleri óz betinshe jumıslardı integraciyalıq qatnas tiykarında shólkemlestiriwdi
aktuallandıradı. Integral kóz
-
qaras, bir tárepten, oqıwshılardı global kompetenciyalarǵa
tayarlasa, ekinshi tárepten, jergilikli mashqalalardı sheshiwge baǵdarlaydı.
Izertlewdiń maqseti:
Qaraqalpaqstannıń ulıwma bilim beriw mektepleri sharayatında
oqıwshılardıń óz betinshe jumısların integraciyalıq qatnas tiykarında shólkemlestiriw modelin
islep shıǵıw hám ámeliyatqa engiziw.
Izertlew
diń
wazıypaları:
1.
Integraciyalıq qatnastıń teoriyalıq
-
metodologiyalıq tiykarların tallaw.
2.
Óz betinshe jumıstı nátiyjeli shólkemlestiriw boyınsha aldınǵı s
he
t el hám milliy
tájiriybelerdi úyreniw.
3.
Qaraqalpaqstan sharayatında bar mashqalalardı anıqlaw hám tallaw.
4.
Pánler aralıq joybarǵa tiykarlanǵan óz betinshe jumis modelin islep shıǵıw.
5.
Eksperimental sınaw sabaqları hám sabaqtan tısqarı shınıǵıwlardı shólkemlestirip,
modeldiń nátiyjeliligin bahalaw.
Izertlew obyekti hám predmeti.
Obyekt:
Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı 7
-9-
klass oqıwshılarınıń bilim alıw procesi.
Predmet:
Óz betinshe jumis procesine tásir kórsetiwshi integraciyalıq jantasıw
koncepciyaları, usılları hám metodları.
Integraciyalıq jantasıw
-
bul oqiw procesinde pánler aralıq baylanıstı kúsheytiw arqalı
oqıwshıda bir pútin kóz qarastı qáliplestiriwge xizmet etetuģın pedagogikalıq strategiya. J. Dyui
(1938) hám V. S. Bezrukova (2020) miynetlerinde integraciya ózgeriwsheń dúnyada bilimlerdi
ajıratpastan ańlaw áhmiyetli ekenligine itibar qaratıladı. Bunday qatnasta bilimler sistemalı túrde
baylanısadı, bul bolsa oqıwshılardıń tereń oylawdı hám kreativ pikirlewdi rawajlandıradı.
Óz betinshe jumislar oqıwshılardıń bilim, kónlikpe hám tájiriybelerin bekkemlew,
tereńlestiriw, óz betinshe pikirlew hám dóretiwshilik qatnasın qáliplestiriwge xizmet etedi. Óz
betinshe jumis túrlerine tómendegiler kiredi: reproduktiv (kóshiriw, tákirarlaw tiykarında), biraz
izleniwshi (baǵdarlanǵan izleniw), izleniwshi (mashqalalı sorawlarǵa sheshim tabıw). Bloom
taksonomiyasınıń joqarı basqıshlarında jaylasqan óz betinshe jumıslar, ásirese analiz, sintez hám
bahalaw basqıshlarına sáykes keledi.
Integraciyalıq model tómendegi komponentlerden ibarat: Mazmun komponenti: túrli
pánler mazmunın birlestiriwshi tematikalıq bloklar dúziw. Máselen, "Ekologiyalıq qáwipsizlik"
temasında biologiya, geografiya hám informatika pánleri integraciyalanadı;
- Process
komponenti: Óz betinshe jumıslarında joybar, izertlew, ámeliy shinigiwlar hám pánler aralıq
tapsırmalardan paydalanıw;
- Bahalaw-
qadaǵalaw komponenti: bahalaw normaları anıq hám
ashıq bolıwı kerek. Bul jerde e
-
portfolio, óz ara bahalaw (P2P), self
-
assessment jurnal hám
rubrikalar keń túrde qollanıladı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
152
Sanlı texnologiyalar óz betinshe jumıslardı shólkemlestiriwde úlken áhmiyetke iye.
Mısalı:
-
Google Workspace
-
jámáátlik hújjetler menen islew;
-
Padlet, Miro
- vizual
kartalar dúziw hám pikir almasıw;
-
LearningApps, Kahoot
-
bilimdi bekkemlew ushın
interaktiv shınıǵıwlar;
-
Moodle, Google Classroom
-
óz betinshe jumıstı tapsırıw, baqlaw hám
bahalaw ushin LMS sistemaları sıpatında.
Óz betinshe jumıstı jobalastırıwda SMART maqsetler hám interfeyge tiyisli
kompetenciyalardı esapqa alıw. Bundaǵı maqsetler: anıq, ólshemli, erisiw múmkin, áhmiyetli,
waqıt penen sheklengen bolıwı kerek. Hár bir tapsırmada funkcional sawatlılıq, sın kóz qarastan
pikirlew, málimleme mádeniyatı sıyaqlı kompetenciyalar názerde tutıladı.
Oqıwshılar óz betinshe jumıstan keyin blog
-post, infografika, audio-
jazıwlar arqalı óz
pikirlerin bildiredi. Sonday-aq, self-
assessment jurnalları, soraw
-
juwap formatı hám "Men búgin
neni úyrendim?" degen soraw tiykarındaǵı reflektiv dápterler engiziledi.
Kognitiv (bil
im), operacion (kónlikpe), affektiv (motivaciya) kórsetkishlerdi bahalawda
tek bilim emes, al oqıwshınıń iskerligi, qızıǵıwshılıǵı, óz betinshe pikir bildiriwi, sın kóz
qarastan qatnas jasawı da esapqa alınadı. Rubrikalarǵa tiykarlanǵan bahalaw ashıq
-
aydınlıqtı
támiyinleydi.
Sanlı platformalarda óz betinshe jumıs nátiyjelerin sistemalı analizlew, qátelerdi
avtomatik anıqlaw, progressti baqlaw ushın jasalma intellekt qurallarınan paydalanıw múmkin.
Bul bolsa individual qatnastı kúsheytedi.
Ádebiyatlar sholıwı
Sońǵı jılları integraciyalıq qatnas boyınsha A. V. Skanavi (2023), J. Dewey (1916), H.
Gardner (2011), O’.T. Yuldashev (2024) sıyaqlı ilimpazlardıń izertlewlerinde pánler aralıq
qatnasıqlardıń nátiyjeliligi ilimiy tiykarlap berilgen. Sonday
-aq, "Integraciya - bul kompleksli
oqıtıw sisteması bolıp, ol oqıwshılardı turmıslıq mashqalalardı sheshiwge tayarlaydı" (Skanavi,
2023, 17-bet).
Ádebiyatlardı tallaw sonı kórsetedi, jergilikli sharayatlar, atap aytqanda, kóp tillilik hám
ekologiyalıq mashqalalar kóz qarasınan integraciyalıq qatnastı metodikalıq tayanısh sıpatında
alıw boyınsha ele tereń izertlewler jeterli emes. Bul boslıqtı toltırıw usı maqalanıń gezektegi
wazıypalarınan biri bolıp tabıladı.
3. Izertlew metodologiyası.
Maqalada tómendegi ilimiy usıllar qollanıldı:
Teoriyalıq analiz
-
integraciyalıq qatnas hám óz betinshe jumıs boyınsha teoriyalıq
dereklerdi sistemalı úyreniw.
Anketa soraw hám intervyu
-
Qaraqalpaqstan ulıwma bilim beriw mekteplerinde jumıs
alıp barıp atırǵan 45 muǵallim hám 120 7
-9-
klass oqıwshılarınan maǵlıwmat jıynaw.
Pedagogikalıq tájiriybe
-
Nókis qalasındaǵı 5 mektepte (№12, 20, 34, 41, 52)
integracion modeldi engiziw.
Statistikalıq analiz
-
tájiriybe nátiyjelerin SPSS 28.0 baǵdarlamasında χ2 testi hám t
-
testi járdeminde bahalaw.
Kontent-analiz
-
oqıwshılardıń joybar hám portfolioların mazmunlı túrde analizlew.
Nátiyjeler hám talqılaw.
Qaraqalpaqstan sharayatında integraciyalıq modeldi islep shıǵıw tiykarları.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
153
Analitikalıq basqıshta tómendegi aymaqlıq faktorlar esapqa alındı:
1.
Kóp tillilik:
oqıwshılarda qaraqalpaq, ózbek, hám rus tillerinde materialdı ózlestiriw
dárejesi túrlishe.
2.
Ekologiyalıq
-
qáwipsizlik:
Aral boyı ekologiyalıq krizisi sebepli "Jasıl mektep"
baǵdarlamaları tiykarında ekologiya pánine itibar kúshli.
3.
Ekonomikalıq hám sociallıq faktorlar:
Xalıqtıń dáramat dárejesi hám internet
infrastrukturası oqıwshılardıń óz betinshe jumısında texnologiyalıq qurallardı tańlawda
áhmiyetli.
Bul faktorlar tiykarında integracion model
STEM + Ekologiya + Til bilimi
koncepciyasına tiykarlangan bolıp, onda hár bir óz betinshe jumıs joybarı usı pán kóleminde
tómendegishe dúziledi:
Ilimiy tiykar (STEM):
matematika hám tábiyiy pánler.
Ekologiyalıq platforma:
aymaqlıq ekologiyalıq mashqalalardı birgelikte úyreniw.
Lingvistika:
joybar nátiyjelerin úsh tilde (qaraqalpaq, ózbek, rus) usınıw.
Tájiriybe nátiyjeleri.
Oqıwshılar toparı
Óz betinshe jumıstıń
bazalıq kórsetkishleri
(M±SD)
Eksperimentten
keyingi kórsetkish
(M±SD).
t-krit. (p<0.05);
Baqlaw (n=60);
68,2±6,3;
69,1±6,1;
0,68;
Tájiriybe (n=60)
67,9±6,1;
80,4±5,2;
9,52*.
Túsin
ik: t-
krit. = 9,52>2,00 bolǵanı ushın tájiriybe toparında integraciyalıq model
nátiyjeliligi isenimli.
Nátiyjeler
integraciyalıq kóz qaras óz betinshe jumıstı mazmun jaǵınan bayıtıp ǵana
qoymastan, al oqıwshılardı hár qıylı pánler boyınsha qosımsha motivaciyaǵa iytermeleytuǵının
kórsetti. Tájiriybe nátiyjeleri Dewey (1916) hám Gardner (2011) koncepciyaları menen únles
halda oqıwshılardıń kónlikpe hám kompetenciyaların kompleksli qáliplestiriwdi tastıyıqlaydı.
Juwmaq hám usınıslar
-
Integraciyalıq qatnas Qaraqalpaqstan sharayatında
oqıwshılardıń óz betinshe jumısların nátiyjeli shólkemlestiriwdiń áhmiyetli quralı bolıp xızmet
etedi.
1.
Óz betinshe jumıstı joybarlawda
STEM-Ekologiya-Til bilimi
sinergetik modelinen
paydalanıw usınıs etiledi.
2.
Oqıtıwshılarǵa hár túrli pánler boyınsha qospa metodikalıq seminar hám treningler
ótkeriw zárúr.
3.
Jergilikli mashqalalardı sheshiwge baǵdarlanǵan mini
-
grantlar sistemasın jaratıw
oqıwshılarda izertlewge qızıǵıwshılıqtı kúsheytedi.
4.
Bolajaq magistrant izertlewleri ushın ekologiyalıq kontent hám kóp tillilikti birlestirgen
óz betinshe jumıs modullerin sınaqtan ótkeriw perspektivalı baǵdar bolıp qaladı.
Ádebiyatlar dizimi
1.
O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida»gi Qonuni, “Xalq so‘zi”, 2020 yil 24
sentyabr, 202 (7704)-son.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
154
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022
-yil 28-
yanvardagi “2022
-2026 yillarga
mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF
-60-son
Farmoni
3.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022
-yil 4-
apreldagi “2022
-2026-
yillarda Qoraqalpog‘iston Respublikasi hududlarini kompleks ijtimoiy
-iqtisodiy
rivojlantirish va aholi turmush darajasini yanada yaxshilashga doir qo‘shimcha chora
-
tadbirlar to‘g‘risida”gi 155
- son Qarori
4.
Gardner, H. Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences. 3rd ed.
—
New
York: Basic Books, 2011.
—
528 p.
5.
Skanavi, A. V. Integratsion podkhod v sovremennom obrazovanii.
—
Moskva: Pedagog,
2023.
—
256 s.
6.
Yuldashev, O‘. T. Integratsiya va kompetensiyaviy yondashuv. —
Toshkent: Fan, 2024.
—
312 b.
7.
Erniyazova, N. S. Ekologik taʼlimda integratsion usullarni qo‘llash. // Pedagogika va
Innovatsiyalar.
—
2022.
—
№4. —
B. 45
–
51.
8.
Almaganbetov, R. J. Formatli taʼlim tizimida mustaqil ishni tashkil etish tajribalari. //
O‘zbekiston pedagogik jurnali. —
2023.
—
№2. —
B. 33
–
39.
9.
Karimberdiyeva, G.Q. Qoraqalpog‘iston maktablarida ko‘p tillilik strategiyasi. —
Nukus:
Bilim, 2024.
—
144 b.
10.
Smith, K., & Hill, W. Project-Based Learning in STEM.
—
London: Routledge, 2019.
—
210 p.
11.
D.Ro’ziyeva, M.Usmonboyeva, Z.Xoliqova
-
Interfaolmetodlar; mohiyati va qo’llanilishi
(metodik qo’llanma)
-Toshkent-2013 yil.
12.
Azizxodjayeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. O‘quv qo‘llanma.
-T.;
2013yil.
13.
Yoldoshev J.G „Zamonaviy dars. Malaka oshirish; muammolar, izlanishlar, yechimlar”.
A.Avloniy nomidagi XTXQTMOM.-T.; 2017yil.
