ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
158
KINETIK ENERGIYA VA ELEKTR ENERGIYA. HARAKATLANISHDAN HISOBIGA
PAYDO BO’LADIGAN ENERGIYA
Jumamuratov S.B
https://doi.org/10.5281/zenodo.17115875
Annotatsiya.
Ushbu maqolada harakatlanish hisobiga elektr energiyasi ishlab chiqarish
texnologiyalari va ularning qo‘llanilish imkoniyatlari tahlil qilinadi. Kinetik energiyani elektr
energiyasiga aylantirishning asosiy usullari
—
piezoelektrik, magnit-induksiya va triboelektrik
effektlar asosida ishlab chiqilgan tizimlar yoritib beriladi. Harakatdan energiya olishning
zamonaviy amaliyotdagi misollari, ekologik afzalliklari va iqtisodiy samaradorligi ko‘rib
chiqiladi. Shuningdek, bu texnologiyaning barqaror energetika tizimlari rivojiga qo‘shadigan
hissasi va istiqboldagi rivojlanish yo‘nalishlari haqida fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
kinetik energiya, elektr energiyasi, piezoelektrik effect, magnit-induksiya,
triboelektrik effect, energiya konversiyasi, qayta tiklanuvchi energiya, harakatdan energiya
olish, ekologik toza texnologiyalar, energiya tejash, zamonaviy energiya manbalari, barqaror
energetika, harakat asosida ishlab chiqarish, innovatsion energiya tizimlari.
Annotation.
This article analyzes technologies for generating electrical energy from
motion and their potential applications. The main methods of converting kinetic energy into
electrical energy
—
systems based on piezoelectric, magnetic induction, and triboelectric effects
—
are highlighted. Examples of practical applications of energy harvesting from motion, along
with their environmental benefits and economic efficiency, are examined. Additionally, the
contribution of these technologies to the development of sustainable energy systems and future
development directions are discussed.
Kirish.
Elektr energiyasi zamonaviy jamiyat taraqqiyoti uchun hal qiluvchi omil
hisoblanadi. Bugungi kunda dunyo bo‘yicha energiya iste’moli yildan yilga oshib bormoqda.
Shu sababli elektr energiyani ishlab chiqarishning samarali, ekologik toza va iqtisodiy
jihatdan qulay usullarini rivojlantirish dolzarb masala bo‘lib qolmoqda.
Elektr energiya olishning asosiy usullari
1. Issiqlik elektr stansiyalari (IES)
Ko‘mir, neft yoki gaz yoqilg‘isini yoqish orqali hosil bo‘lgan issiqlik bug‘ turbinasini
harakatga keltiradi. Bug‘ turbinasiga ulanib ishlaydigan generator esa elektr energiyasi ishlab
chiqaradi.
•
Afzalliklari: yuqori quvvat, barqaror ishlab chiqarish.
•
Kamchiliklari: ekologik zarar (CO
₂ va SO₂ chiqindilari), yoqilg‘ining cheklanganligi.
2. Gidroelektrostansiyalar (GES)
Daryolar oqimi yoki suv omborlari suvining potensial energiyasi turbina orqali
aylantiriladi va generator yordamida elektr energiyasi hosil qilinadi.
•
Afzalliklari: toza energiya, uzoq muddatli ishlash.
•
Kamchiliklari: ekologik tizimlarga ta’sir, yirik suv omborlariga ehtiyoj.
3. Atom elektr stansiyalari (AES)
Uran yoki plutoniy yadrolarining parchalanishi natijasida katta miqdorda issiqlik ajralib
chiqadi. Bu issiqlik yordamida bug‘ turbinalari harakatga keltiriladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
159
•
Afzalliklari: yuqori samaradorlik, katta quvvat.
•
Kamchiliklari: radioaktiv chiqindilar, xavfli avariyalar ehtimoli.
4. Quyosh energiyasi
Fotovoltaik panellar orqali quyosh nurlari elektr energiyasiga aylantiriladi.
•
Afzalliklari: ekologik toza, qayta tiklanuvchi.
•
Kamchiliklari: yuqori xarajat, quyosh nuriga bog‘liqlik.
5. Shamol energiyasi
Shamol turbinalari yordamida havoning kinetik energiyasi generator orqali elektr
energiyasiga o‘tkaziladi.
•
Afzalliklari: atmosferaga zararli chiqindilar chiqarmaydi.
•
Kamchiliklari: shamol tezligiga bog‘liq, shovqin va landshaftga ta’sir.
6. Geotermal energiya
Yer ichki qatlamidagi issiqlik manbalari yordamida bug‘ hosil qilinib, turbinalarni
aylantirishda qo‘llaniladi.
•
Afzalliklari: barqaror energiya, ekologik toza.
•
Kamchiliklari: faqat vulkanik faol hududlarda samarali.
7. Bioenergiya
Organik chiqindilarni (yog‘och, qishloq xo‘jaligi qoldiqlari, biogaz) qayta ishlash orqali
issiqlik hosil qilinadi va u orqali elektr energiyasi olinadi.
•
Afzalliklari: chiqindilarni qayta ishlash imkoniyati.
•
Kamchiliklari: katta hajmdagi xomashyo talab etadi.
8. Kinetik energiya manbalari
Transport vositalari, odamlarning harakati yoki tebranishlardan elektr energiyasi olish
mumkin. Piezoelektrik va magnit-
induksion texnologiyalar shu yo‘nalishga kiradi.
•
Afzalliklari: qo‘shimcha energiya manbai.
•
Kamchiliklari: kichik quvvat, asosan lokal qo‘llaniladi.
Global miqyosda energiya manbalarining cheklanganligi va atrof-muhitni muhofaza
qilish zarurati barqaror, qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirishni dolzarb masalaga
aylantirdi. Shu jihatdan, harakatlanish natijasida hosil bo‘ladigan kinetik energiyani elektr
energiyasiga aylantirish texnologiyalari zamonaviy energetika sohasining innovatsion
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ushbu maqolada harakat hisobiga energiya ishlab chiqarish
tamoyillari, texnologik yechimlari va amaliy qo‘llanilish sohalari yoritiladi.
•
Harakatdan Elektr Energiya Olish Mexanizmlari
Harakatlanish natijasida yuzaga keladigan kinetik energiyani elektr energiyasiga
aylantirish bir nechta fizik hodisalarga asoslanadi:
•
Piezoelektrik Effekt:
Ba’zi materiallar (masalan, kvarts kristallari) mexanik bosim yoki
vibratsiya ta’sirida elektr zaryad hosil qiladi. Ushbu xususiyat yo‘
llar, binolar va sport
maydonlarida o‘rnatilgan maxsus piezoelektrik sensorlar orqali elektr energiyasi ishlab
chiqarishda qo‘llaniladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
160
•
Magnit-induksiya Prinsipi:
Farad
еy qonuniga ko‘ra, magnit maydonda harakatlanuvchi
o‘tkazgichda elektr toki induktsiyal
anadi. Ushbu prinsip asosida ishlab chiqilgan turbinalar va
generatorlar harakat natijasida elektr energiyasini ishlab chiqaradi.
•
Triboelektrik Effekt:
Har xil materiallarning bir-biriga ishqalanishi natijasida elektr
zaryadlarning ajralishi va oqimi yuzaga keladi. Bu texnologiya asosan kichik energiya talabi
bo‘lgan qurilmalarda qo‘llaniladi.
•
Amaliy Qo‘llanilish Sohalari
•
Yo‘llarda Energiya Olish:
Piezoelektrik sensorlar avtomobil harakati natijasida bosim
hosil qilishi va undan elektr energiyasi olish imkonini beradi.
Bu usul orqali ko‘cha chiroqlari va
signal tizimlarini mustaqil quvvatlantirish mumkin.
•
Piyodalar Harakatidan Foydalanish:
Metro, aeroport, savdo markazlaridagi maxsus
pol qoplamalari orqali piyoda harakati elektr energiyasiga aylantiriladi. Ushbu energiya joyning
yoritish tizimi yoki axborot ekranlarini quvvatlantirishda foydalaniladi.
•
Dengiz To‘lqinlaridan Energiya:
To‘lqin harakati asosida ishlaydigan gidroelektr
tizimlar orqali dengiz suvi harakatining kinetik energiyasi elektr energiyasiga aylantiriladi.
•
Sport Inshootlarida Energiya Ishlab Chiqish:
Velotrenajorlar va yugurish
yo‘lakchalari foydalanuvchi harakatidan energiya hosil qilib, sport zallarining o‘zini
-
o‘zi
quvvatlantirish imkonini beradi.
•
Texnologiyaning Ahamiyati va Afzalliklari
•
Ekologik tozaligi:
Harakatdan olinadigan energiya ishlab chiqarish jarayonida zararli
chiqindilar hosil qilinmaydi.
•
Energiya samaradorligi:
Harakat natijasida isrof bo‘layotgan energiyani foydali
energiyaga aylantirish imkonini beradi.
•
Innovatsion imkoniyatlar:
Texnologiya yangi qurilmalar va yechimlarni ishlab chiqish
uchun kuchli rag‘batlantiruvchi omil bo‘lib xizmat qiladi.
•
Barqaror rivojlanishga hissa:
Shaharlarda energiya ta’minotini mustahkamlash va
infratuzilmani energiya nuqtayi nazaridan avtonom qilish imkonini beradi.
Havo qarshiligi hisobiga avtomobil harakatidan elektr energiya olish.
Havo qarshiligi hisobiga elektr energiya olish
—
bu harakatdagi avtomobil atrofida hosil
bo‘lgan
aerodinamik oqim
dan foydalanib elektr energiya generatsiyasi texnologiyasidir. Bu
g‘oya hozircha ko‘proq
eksperimental va innovatsion
bosqichda bo‘lib, amaliy jihatdan kam
uchraydi, lekin nazariy jihatdan muhim ahamiyatga ega.
Havo qarshiligidan energiya olish printsipi
•
Harakatdagi avtomobil oldida va yon tomonlarida havo oqimi yuzaga keladi.
•
Ushbu havo oqimining bosimi va tezligi
kichik turbinalar
yoki
mikrogeneratorlar
ni
harakatga keltiradi.
•
Aylanish orqali
kinetik energiya
elektr energiyaga aylantiriladi.
Komponent Tavsif
Aeroturbina Havo oqimi kuchi bilan aylanadigan kichik propeller yoki turbin
Generator Aylanish harakatini elektr tokiga aylantiruvchi qurilma
Regulyator Voltaj va tokni stabil holatda ushlab turuvchi blok
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
161
Akkumulyator Yig‘ilgan elektr energiyani saqlovchi qurilma
•
Fizik asos
—
havo oqimidan energiya olish formulasi
•
Havo oqimidan olinadigan quvvat:
P=0.5
⋅
ρ
⋅
A
⋅
v
3
⋅
η
Bu yerda:
•
P
—
quvvat (Watt)
•
ρ
—
havo zichligi (~1.225 kg/m³)
•
A
—
turbina yuzasi (m²)
•
v
—
havo oqimi tezligi (m/s)
•
η
—
tizim samaradorligi (odatda 0.3
–
0.5)
•
Afzalliklari
•
Harakatda avtomatik energiya olish
–
foydalanuvchi aralashuvini talab qilmaydi.
•
Qo‘shimcha tizimlarni quvvatlash
–
masalan, sensorlar, chiroqlar, kameralarga
quvvat berish mumkin.
•
Ekologik toza
–
havo oqimi tabiiy manba hisoblanadi.
Kamchiliklari
Kamchilik
Tavsif
Past
samaradorlik
Harakatdan olinadigan havo oqimi doimiy emas, turbinlar kichik
bo‘ladi
Qarshilikni
oshiradi
Tashqi qurilmalar avtomobilning umumiy aerodinamikasini
yomonlashtirishi mumkin
Energiyani tez
yo‘qotadi
Tezlik pasayganda yoki to‘xtashda ishlab chiqmaydi
Xulosa
Harakatlanish hisobiga elektr energiyasi ishlab chiqarish texnologiyalari zamonaviy
energetika muammolariga innovatsion yechimlar taklif qilmoqda. Bu texnologiyalar nafaqat
atrof-muhitni asrashga, balki iqtisodiy samaradorlikni oshirishga ham xizmat qiladi. Kelgusida
ushbu sohadagi ilmiy tadqiqotlar va amaliy loyihalar global energiya tizimining barqarorligini
ta’minlashda muhim rol o‘ynashi kutilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Beeby, S. P., & White, N. M. (2010).
Energy Harvesting for Autonomous Systems
.
Artech House.
–
Kinetik, termoelektrik va piezoelektrik energiya yig‘ish
texnologiyalarining nazariy va amaliy asoslari.
2.
Priya, S., & Inman, D. J. (2009).
Energy Harvesting Technologies
. Springer.
–
Harakat,
tebranish va atrof-muhit manbalaridan energiya olish texnologiyalari haqida chuqur tahlil
3.
Dawletbayev, A. B., Jumabayev, R. M., & UZ MA, E. E. I. C. (2024).
OPTIMALLASHTIRISH: IERARXIK-
O ‘ZARO BOG ‘LIQ JARAYONLARNI
BOSHQARISH. Educational Research in Universal Sciences, 3(4), 266-26
