ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
196
ZAMANAGÓY ENERGIYA SAQLAWSHI
VERMIKULITBETON TAYARLAW
TEXNOLOGIYASI
Aytmuratov Amanbay Tuwelbay ulı
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti,
Qala qurılısı hám xojalıǵı kafedrası stajyor oqıtıwshısı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17117211
Annotatsiya.
Házirgi dáwirde qurılıs sanaatınıń hár tárepleme rawajlanıwı nátiyjesinde
arzan, zamanagóy energiya hám resurs tejew qurılıs materiallarına bolǵan talap keskin
mútajlikke alıp keldi. Diywalbap qurılıs materiallar tiykarında vermikulitbetonnıń jańa túrleri
islep shıǵarıw, bul máseleniń sheshimi bolıwı múmkin. Sonday aq qurılıs gerbishiniń ornına
vermikulitbeton imarat-
soorujeniyeler qurılısında aǵash ornına paydalanılsa, bul qurılıs
materialdı islep shıǵarıw processinde sarıplanatuǵın energiya hám xanalardıń ıssılıq sarpın
tejewge imkániyat beredi. Bunnan tısqarı vermikulitbeton materiallarınıń bekkemliligi hám úlken
áhmiyetke iyeligi temanıń aktuallıǵın kórsetedi.
Kalit sózlar
:
beton
vermikulitbeton, zamanagóy energiya.
MODERN ENERGY-SAVING VERMICULITE CONCRETE PRODUCTION
TECHNOLOGY
Annotation.
Nowadays, due to the comprehensive development of the construction
industry, the demand for cheap, modern energy and resource-saving building materials has led
to a sharp demand. Production of new types of vermiculite concrete on the basis of wall building
materials can be a solution to this problem. When vermiculite concrete is used instead of white
brick instead of wood in the construction of buildings, it allows to save energy and heat
consumption of the room in the process of production of building materials. In addition, the
strength and importance of vermiculite
concrete materials show the relevance of the topic.
Key words:
concrete, vermiculite concrete, modern energy
Portlandcementinen, keńeytirilgen vermikulitten, vulkan kúlinen, bazalt talshıǵınan
paydalanǵan halda ıssıǵa shıdamlı kompozitlar islep shıǵılǵan. Vermikulit
-
betonlı
kompozitlerdiń quramı hám qásiyetleri úyreniledi. Íssılıqqa sabırlı fibrovermikulitbeton
kompozitleriniń kernewiniń kernew procentine hám talshıq uzınlıǵınıń diametrge qatnası menen
baylanıslılıǵı matematikalıq modellerde alınǵan [1].
Átirap
-
ortalıq hám ekonomikalıq kózqarastan usınıs etiletuǵın ıssılıq izolaciyası
materialları óndiriste tábiyiy minerallardan paydalanıw zárúriyatı hám múmkinshiligi
kórsetilgen. vermikulit hám perlit tiykarındaǵı jaqsılanǵan ıssılıq izolyaciyalawshı materialları
usınıs etiledi.
Jaratılǵan materiallar hám olardı islep shıǵarıw texnologiyaları ıssılıq hám fizikaliq
ayrıqshalıqlardı jaqsılawda energiya hám resursların tejew, biosfera muwapıqlıǵı hám órt
qáwipsizligi kriteriyalarına juwap beredi [1].
Aktivlestirilgen kristallanǵan perlitlerdi kem cementli biriktiriwshıler tiykarında jeńil
beton retinde isletiw múmkinshilikleri úyrenildi. Keńeytirilgen ılay maydalanǵan tas, beton
quramındaǵı cement tasınıń birdey muǵdardaǵı koncentraciyasında vulkanik shlaklı
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
197
maydanlanǵan tasǵa salıstırǵanda kóbirek betonnıń bekkemliginiń támiynlengenligi kórsetilgen
[2].
Órtke qarsı kompozitler gips, hák, keńeytirilgen vermikulit, tuf qum, bazalt talshıqları
hám sabınlanǵan aǵash qatronınan paydalanıp islep shıǵılǵan. Órtke qarsı qospanı hám
kompozitlerden qáliplew ónimlerin tayarlaw usılları úyrenilip atır. Gips
-vermikulit-
beton hám
fibro-gips-vermikulit-
beton kompozitleriniń otqa shıdamlı qatlamı menen bekkemlengen cement
elementleriniń órtke shıdamlılıǵın eksperimental hám teoriyalıq izertlewler nátiyjeleri berilgen
[3].
Vulkanik kúl hám pemza járdeminde vermikulit
-
beton kompozitlerin jaratıw boyınsha
alıp barılǵan izertlewler nátiyjeleri keltirilgen. Portlandcementtiń tutınıwdı sezilerli dárejede
azaytatuǵın hám usınıń menen birge olardıń otqa shıdamlı qásiyetlerin asıratuǵın
vermikulitbetonlı kompozitlerdıń, kompoziciyaları usınıs etiledi. Kompozitlerde bazalt
talshıqların isletiw, órt waqtında kernew temperaturasın seziwi sebepli qatlamnıń bekkemligin,
jarılıwǵa shıdamlılıǵın hám órtke qarsı qásiyetlerin asırıwı múmkin. vulkanik pemza frakciyası
massasınıń 30% ke shekem cementti almastırıw d <0,16 mm, cement tasınıń ıssılıqqa shıdamlı
qásiyetlerin bir waqıttıń ózinde iymeyiw kúshin asırıp, qısılıw kúshin sezilerli dárejede
páseytpesten asıradı [4].
Usınıs etilgen maqalada avtorlar Krasnoyarsk úlkesindegi Tatarskiy káninen alınǵan
keńeytirilgen vermikulit tiykarında metall konstrukciyalarınıń otqa shıdamlı qatlamları (OZP)
ushın kompoziciyalar islep shıqtı. Izertlew nátiyjeleri sonı kórsetedi, OZP órtke shıdamlılıq
ózgesheligine iye hám shegara jaǵdayınıń baslanıwına qaray 1
-
gruppaǵa kiredi. Qatlamnıń
tiykarǵı fizika
-
mexanikalıq hám operacion qásiyetleri berilgen [5].
Murmansk wálayatındaǵı Kovdorskiy phlogopitermikulit kániniń artıqsha tasların qayta
islew, olardan keńeytirilgen vermikulit hám termal aktivlestirilgen sungulitti islep shıǵarıw ushın
qımbat baha shiyki ónim bolǵan vermikulit hám sungulitni alıw hám olardan átirap
-
ortalıq
ilajlarında paydalanıw boyınsha qosımsha texnologiyalar islep shıǵılıp atır. Qosımsha
texnologiyalarǵa tar qayıslı frakciya, eń úlken frakciyani usaqlaw, keyininen frakciyalaw,
alınǵan shiyki ónimdi qısıqlıǵı boyınsha terbelis, klassifikaciya hám keńeytirilgen vermikulitten
sungulitti aerodinamik ajıratıw kiredi. Sonıń menen birge, bul texnologiyalardıń ámelge
asırılıwın támiynleytuǵın standart bolmaǵan texnologiyalıq apparatlardıń sxematik sheshimleri
usınıs etiledi [6].
Vermikulit hám oǵan tiykarlanǵan materiallar dúnyanıń kóplegen tarawlarında keń
qollanılıp atır: sanaat, qorshaǵan
-
ortalıq, órt qáwipsizligi hám basqalar. Sol munásiybet penen
vermikulit konsentratları hám konglomeratlardı qosıw ushın texnologiyalıq processlerdi
jetilistiriw menen baylanıslı mashqalalardı sheshiw, ásirese joqarı sapalı alıw ushın zárúrli bolıp
tabıladı. Keńeytirilgen vermikulitti islep shıǵarıw ushın puxta texnologiyalıq processler elektr
modulli peshlerge tiykarlanǵan. Usınıń sebebinen, elektr modulli jumısqa túsiriw peshleri hám
olarǵa tiykarlanǵan texnologiyalıq komplekslerdiń jańa dizaynların islep shıǵıwdı kórip shıǵıw
aktual bolıp tabıladı [7].
Gips, portlandcement, vulkan kúl, keńeytirilgen vermikulit hám bazalt talshıqlarınan
paydalanǵan halda talshıqlı gips
-vermikulit-
beton kompozitleri kórip shıǵıladı. Talshıq
-gips-
vermikulit-
betonlı kompozitleriniń kompoziciyalari hám fizika
-
mexanikalıq qásiyetleri,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
198
kompozicion ayrıqshalıqlardıń bazalt talshıqları menen bekkemleniwine baylanıslılıǵı nátiyjeleri
keltirilgen. Kompozitleriniń qısıwshı hám mayısqaq kúshleriniń regressiya teńlemelerin grafik
túsindirmeleri keltirilgen [8].
Sanaat perlit shıǵındılarınan organikalıq sintez islep shıǵarıwdı aqaba suwın tazalaw
ushın paydalanıw múmkinshilikleri úyrenildi. Perlit hám shań aktivlestirilgen uglerod UAFda
fenol, etilen glikol hám n
-
sirt aktiv elementtıń adsorbsiyasınıń kinetik iymek sızıqları alınǵan.
Perlitti organikalıq sintez islep shıǵarıw ushın aqaba suwın tazalaw ushın isletiliwi
múmkinligi tastıyıqlanǵan [9].
Ózbekstan Respublikası geologiya hám mineral resurslar Mámleket komitetiniń "Oraylıq
laboratoriya" DKda ótkerilgen Tebinbulaq kániniń úyrenilip atırǵan vermikulit quramın
ximiyalıq analiz qılıw nátiyjeleri 1.5
- 1.2-
kestede avtordıń jumıs penen nátiyjelerine
salıstırǵanda keltirilgen. Kestede keltirilgen salıstırıw maǵlıwmatlar tiykarǵı ximiyalıq
strukturalıq bólimlerge jaqın bahalardı kórsetedi. SiO
2
, Al
2
O
3
, Fe
2
O
3
, TiO
2
, MgO sıyaqlı tiykarǵı
ximiyalıq komponentler ushın kórsetkishlerdiń procent quramı jaqın [53].
Tebinbulak kánniń vermikulit úlgileriniń ximiyalıq quramı
(keste 1.2.1)
Oksidlerdiń qurami, %
Suw
qurami,
%
S
iO
2
T
iO
2
Al
2
O
3
Fe
2
O
3
F
eO
M
gO
M
n
O
C
aO
Na
2
O
K
2
O
H
2
O
1 -
ВР
33,10
-
45,70
0,44
-
1,00
3,50
-
5,24
4,69
-
6,82
2,80
-
4,53
11,83
-
14,17
0,03
-
0,11
13,00
-
18,25
0,33
-
0,81
0,25
-
0,62
0,91
-
50,50
2 - VK 34,49 0,09 13,52
8,96
-
17,41
сл
8,43
2,52
0,60
14,03
3 - VV 43,89 0,34 16,80
9,54
4,98 13,98
сл
4,08
3,20
1,90
-
4 - KV 44,11 0,77 11,62
7,83
4,18 17,68
0,04
13,72
1,65
2,13
14,08
5 - VK 38,96 1,77 14,52 11,32 1,33 15,14
0,07
12,36
0,76
3,14
13,24
6 - VV 39,63 1,77 16,43
9,67
0,43 15,52
0,05
0,84
2,66
3,47
3,42
Esletpe:
1-3-
sanlı úlgileri x.f.n., P.A.Arifov (ÓzR FA ionı) basshılıǵında alınǵan
nátiyjeler. 5
-
6 úlgileri alınǵan nátiyjeler. Qısqartırılǵan belgiler VK
-
vermikulit tasları, VC
-
vermikulit koncentratı, KV
-
vermikulit kristalları, BB
-
keńeytirilgen vermikulit.
Laboratoriya sharayatında alınǵan jumıs avtorı Tebinbulaq kániniń vermikulit
koncentratındaǵı mineral quramınıń bahalari tómendegishe: biotit
-2%, gidrobiotit-78% va
vermikulit-20% gacha[53].
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
199
Vermikulit kánleriniń ximiyalıq quramı tuwrısındaǵı salıstırıw maǵlıwmatlar
(keste 1.2.2)
Komponentler-
diń
quramı
Vermikulit
tiń
ati
Kovdorskiy
(Rossiya)
Inaglinskiy
(Rossiya)
Karatasskiy
(Qazaqstan)
Tebinbulaq-belgisi
(Qaraqalpaqstan)
SiO
2
38,62
36,53
49,46
38,96
TiO
2
0,80
0,58
1,48
1,77
Al
2
O
3
12,15
8,87
18,83
14,52
Fe
2
O
3
6,29
6,21
9,39
11,32
FeO
0,62
0,81
1,33
MgO
27,26
25,12
5,25
15,14
MnO
-
-
-
0,07
CaO
1,82
1,01
6,16
12,36
Na
2
O
Сл
0,01
3,75
0,76
K
2
O
0,44
0,01
2,1
3,14
P
2
O
5
-
-
0,44
-
H
2
O
11,4
10,10
13,24
Bul da óz izertlewlerinen belgili bolıwınsha, Tebinbulaq vermikulit Inaglin (Rossiya)
yamasa Karatas penen (Qazaqstan) kánlerinen (keste 1.2.2) shiyki ónımlerge qaraǵanda shama
menen eki ese kemrek pataslanıwın óz ishine aladı.
1.1 Vermikulitbeton boyınsha patent jumısları analizi.
Patent-
licenzion izertlewlerdi aparıw processinde kompleks qosımshalardıń beton
ózgesheliklerine kórsetetuǵın tásiri úyrenildi hám Ózbekstan, Rossiya Federatsiyasi hám shet el
mámleketlerde alınǵan 34 patent analiz etildi:
1. Íssılıq izolyaciyalawshı vermikulitbeton boyınsha Rossiya Federaciyası (RF) de
alınǵan patent № 18457 15. 05. 2007. Avtor (lar): Lusenkov N.I. (RU), Lisenko N.P. (RU),
Ayobekov B.A. (RU).
Oylap tabıw qurılıs materialların qurıw hám islep shıǵarıw texnikasına, atap aytqanda,
trubalardı, qayta islew úskeneleri hám diywal bólimlerin izolyaciyalaw ushın mólsherlengen
jeńil shıǵanaqlar, segmentler, bloklar hám basqalardı óndiriske tiyisli. Vermikulitbetonnıń oylap
shıǵarıw quramı óz ishine aladı (%.): Kópirtirilgen vermikulitte 65
-78, asbest - 7-
20, ılay
- 5-10,
kraxmal - 3-
5, W / T = 2,5. Bunnan ortasha qısıqlıǵı 340
-366 kg/m
3
hám mayısqaqlıǵı 0,413
-
0,607 MPa bolǵan ónimdi alıw imkániyatın beredi, bul bolsa islep shıǵarıw procesin bahasın
sezilerli dárejede tómenletedi.
2. Keńeytirilgen vermikulitti islep shıǵarıw usılı boyınsha (RF) de alınǵan patent №
2444484 10. 03. 2012 Avtor (lar): Mesheryakov Y.G. (RU), Fedorov S.V. (RU).
Oylap tabıw tábiy vermikulitten ıssılıq ótkermeytuǵın materiallarǵa tiyisli bolıp tabıladı.
Oylap tabıwdıń texnikalıq nátiyjesi ximiyalıq baylanısqan suwdı alıp taslaw menen vermikulit
kólemin asırıwdan ibarat. Tábiyiy vermikulit vermikulittiń kristallı dúzilisindegi OH toparları
ushın salınım shastotalı rezonanslı elektromagnit maydan menen islew beriledi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
200
3. Vermikulittiń izolyacion quramın tayarlaw usılı boyınsha (RF) de alınǵan patent №
2392254 20. 06. 2010. Avtor (lar): Bagin V.V. (RU), Sirixv. A. (RU).
Vermikulitli ıssılıq izolyacion kompoziciyani tayarlaw usılı qurılıs materialları islep
shıǵarıw tarawına tiyisli bolıp, túrli maqsetlerde joqarı dárejedegi ıssılıq izolyaciyasın qollaw
múmkin. Issılıq izolyacion kompoziciyanı tayarlaw usılı baylaw
-
Portlandcementtiń qosımshalar
menen qurǵaqlay agregat strukturalıq bólimleri
-
keńeytirilgen vermikulit hám jer astı mineral
talshıǵı, bunnan tısqarı, baylaw aralastırılǵan suw menen aldınan aralastırıladı, keyininen 25
-
30% qurǵaqlay agregatlar qospası menen aralastırıladı hám 20
-30 minuttan keyin, 5-8 minut
dawamında 80
-
85 °C temperaturaǵa shekem qızdırılǵan qurǵaqlay agregat strukturalıq
bólimleriniń qospası menen aralastırıladı hám payda bolǵan ıssılıq izolyacion quramı
qorǵashlanǵan júzege qollanıwdan aldın 15
-
20 minut dawamında saqlanadı. Qorǵashlanǵan sırt
penen vermikulitli ıssılıq izolyaciyalawshı qatlamınıń kúsheytiwi hám joqarı temperatura
tásirinde jumıs penen waqtında onıń pútinligin támiynlew.
1. Vermikulitbeton óndiriste jergilikli resurslardan paydalanıw jútá úlken áhmiyetke iye
ekenligi aytıp ótilgen. Bunıń nátiyjesinde vermikulitbetondan paydalanıp arzan hám sapa qurılıs
materialı alıw múmkin.
Búgingi kúnde turar
-
jay ımaratları qurılısında, energiya hám resurs tejew, ıssılıq
izoliyatsiya materialları retinde, verkulitobetonlardan keń paydalanıp kelinip atır. Onıń tiykarǵı
fizika-
mexanikalıq
qásiyetleri
jetkilikli
dárejede
qurılıs
ámeliyatında
tekserilgen.
vermikulitbetondı fizika
-
mexanikalıq hám deformatsiya qásiyetlerin úyrenildi.
2. Keltirilgen maǵlıwmatlardan sonday juwmaqqa keliw múmkin, suwdiń beton
komponenti retindegi roli páseyedi. Cement bólekleri arasındaǵı aralıq boslıqlar jańa áwlad
kompleks qosımshadan paydalanilganda aralastırıw basqıshınan baslap izǵarlanadi, cement
matritsasiniń joqarı qısıqlıǵı hám suw ótkizbesligı ózgesheligi sebepli qosımsha qosılǵan
betonlardıń bekkemlik hám ekspluataciya ózgeshelikleri kórsetkishleri dástúrlik cement
kompoziciyalarǵa qaraǵanda joqarı dárejede boladı. Soǵan uyqas penen túrde cementlerdiń
mineral quramına hám olardıń basqa qásiyetlerine qoyılatuǵın talaplar ózgeredi.
3. Polikarboksilatlar efiri qosımshaların qóllawda lignosulfonatlar qosımshalarınan
ayrıqsha bolıp esaplanıw eki cement qoqımınıń jabısatuǵınlıǵına uzaq múddetli tásir kórsetiw
effektke erisiwde muvaffaq bólingen hám olardıń mineral quramına salıstırǵanda kem
seziliwsheńlikke iye ekenligi anıqlanǵan.
4. Beton ózgesheliklerin jaqsılaw ushın kompleks qosımshalardı qóllaw boyınsha patent
-
litsenziya izertlewlerin aparıw processinde qosımshalardıń beton ózgesheliklerine kórsetetuǵın
tásiri úyrenildi.
Paydalanilǵan ádebiyatlar dizimi
1.
Жуков А.З., Хаджишалапов Г.Н., Хежев Т.А., Хежев Х.А. Жаростойкие
фибровермикулитобетонные
композиты
с
применением
вулканического
пепла//Вестник Дагестанского государственного технического университета.
Технические науки. №4 (35), 2014. С. 118–
123.
2.
И.А. Рахманова, Ю.С. Саркисов, В.И. Верещагин Теплоизоляционные материалы
на основе перлита и вермикулита//Вестник тгасу № 2, 2013. С. 257–
262.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
201
3.
Меликсетян Г. А. Влияния Свойств перлитовой породы различных месторождений
армении на характеристики вспученного перлита// Всероссийский журнал
научных публикаций, май 2011. С. 6–
9.
4.
П.К. Хардаев, Д.Р. Дамдинова, Н.Н. Смирнягина и др. Легкие бетоны на основе
малоцементных вяжущих с использованием активированных закристаллизованных
перлитов//Вестник бурятского государственного университета 3/2012. С. 123–
126.
5.
Хежев Т.А., Хаджишалапов Г.Н., Хежев Х.А., Курбанов Р.М. Технология и
свойства огнезащитных фиброгипсо вермикулитобетонных композитов с
применением
вулканических
горных
пород//Вестник
Дагестанского
государственного технического университета. Технические науки. №1 (28), 2013.
С. 77–
83
6.
Т.А. Хежев, А.З. Жуков, Х.А. Хежев Огнезащитные и жаростойкие
вермикулитобетонные композиты с применением вулканического пепла и пемзы//
Кабардино
-
Балкарский государственный университет, Нальчик Инженерный
вестник Дона, №2 (2015)
7.
И.Г. Енджиевская, Н.Г. Василовская, О.В. Слакова Составы для огнезащитных
покрытий на основе вспученного вермикулита татарского месторождения//
Сибирский федеральный университет, Вестник ТГАСУ № 1, 2012 . С. 117–
122.
8.
А.В. Звезди
К технологии получения сунгулитовых и вермикулитовых
концентратов из вскрышных пород ковдорского флогопит
-
вермикулитового
месторождения//
Вестник
Иркутского
государ
-
ственного
технического
университета. 2015. Т. № 8. С. 93–
99.
