ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
208
KREDIT RISKINI BAHOLASH VA BOSHQARISHNI TAKOMILLASHTIRISH
Rustamov Azim Shermat o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Bank
-Moliya Akademiyasi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17117243
Annotatsiya.
Mazkur ilmiy maqolada tijorat banklari faoliyatida kredit riskining
mohiyati, uni baholashning nazariy va amaliy asoslari hamda boshqarish mexanizmlarini
takomillashtirish yo‘llari yoritiladi. Xalqaro moliya bozorlaridagi beqarorlik, milliy
iqtisodiyotdagi islohotlar va raqamli transformatsiya jarayonlari sharoitida kredit riskini
samarali boshqarish bank tizimining moliyaviy barqarorligi va barqaror rivojlanishini
ta’minlovchi muhim omil sifatida ko‘rilmoqda.
Maqolada kredit riskini baholashning an’anaviy va zamonaviy usullari –
moliyaviy
ko‘rsatkichlar tahlili, kredit skoring tizimlari, stress
-test va ssenariy tahlillari hamda IFRS 9
asosida kutilayotgan kredit yo‘qotishlarini hisoblash mexanizmlari batafsil tahlil qilinadi.
Shuningdek, Basel III talablariga mos risk-menejment tizimlari, kredit portfelini
diversifikatsiya qilish, garov va kafolat mexanizmlarini kuchaytirish, raqamli texnologiyalarni
risk monitoringida qo‘llashning samaradorligi o‘rganiladi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda so‘nggi yillarda tijorat banklari tomonidan
kredit
riskini
boshqarish
amaliyoti
bosqichma-bosqich
xalqaro
standartlarga
moslashtirilmoqda. Bu esa kredit portfelida qaytmaslik darajasini pasaytirish, likvidlik va
kapital yetarliligini ta’minlashga xizmat qilmoqda.
Maqola natijalariga ko‘ra, kredit riskini
boshqarishda zamonaviy yondashuvlar va raqamli texnologiyalarni keng qo‘llash bank
tizimining samaradorligini oshirish, moliyaviy barqarorlikni mustahkamlash va investitsion
jozibadorlikni kuchaytirishning muhim omillari sifatida baholanadi.
Kalit so‘zlar:
Kredit riski, kredit riskini baholash, risk-menejment, IFRS 9, Basel III,
kutilayotgan kredit yo‘qotishlari (ECL), kredit skoring, stress
-test, diversifikatsiya, bank
barqarorligi, moliyaviy xavflar, raqamli texnologiyalar, risk monitoringi, kapital yetarliligi.
IMPROVING CREDIT RISK ASSESSMENT AND MANAGEMENT
Abstract.
This scientific article discusses the essence of credit risk in the activities of
commercial banks, the theoretical and practical foundations of its assessment, and ways to
improve management mechanisms. In the context of instability in international financial markets,
reforms in the national economy, and digital transformation processes, effective credit risk
management is considered an important factor ensuring the financial stability and sustainable
development of the banking system.
The article provides a detailed analysis of traditional and modern methods of credit risk
assessment - analysis of financial indicators, credit scoring systems, stress tests and scenario
analyses, and mechanisms for calculating expected credit losses based on IFRS 9. It also studies
the effectiveness of risk management systems in accordance with Basel III requirements,
diversification of the credit portfolio, strengthening collateral and guarantee mechanisms, and
the use of digital technologies in risk monitoring.
The analysis shows that in recent years, the practice of credit risk management by
commercial banks in Uzbekistan has been gradually adapting to international standards.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
209
This serves to reduce the level of non-return in the loan portfolio, ensure liquidity and
capital adequacy. According to the results of the article, modern approaches to credit risk
management and the widespread use of digital technologies are considered important factors in
increasing the efficiency of the banking system, strengthening financial stability and increasing
investment attractiveness.
Keywords:
Credit risk, credit risk assessment, risk management, IFRS 9, Basel III,
expected credit losses (ECL), credit scoring, stress test, diversification, bank stability, financial
risks, digital technologies, risk monitoring, capital adequacy.
Kirish
Bugungi kunda tijorat banklari faoliyatida eng asosiy moliyaviy xavflardan biri sifatida
kredit riski alohida o‘rin egallaydi. Kredit riski –
bu qarzdor tomonidan o‘z zimmasiga olgan
majburiyatlarni o‘z vaqtida va to‘liq bajarmaslik ehtimoli bilan bog‘liq bo‘lgan xavfdir. Ushbu
riskning yuqori darajada namoyon bo‘lishi banklarning moliyaviy barqarorligi, likvidligi va
rentabelligiga bevosita salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, zamonaviy bank amaliyotida kredit
riskini baholash va uni samarali boshqarish mexanizmlarini takomillashtirish masalasi ilmiy-
amaliy jihatdan dolzarb ahamiyat kasb etadi.
So‘nggi yillarda jahon moliya bozorida yuzaga kelayotgan turli iqtisodiy inqirozlar,
geosiyosiy vaziyatdagi beqarorlik, global foiz stavkalari o‘zgarishi hamda moliyaviy
instrumentlarning murakkablashuvi kredit riskini oshiruvchi omillar sifatida namoyon
bo‘lmoqda.
Shu bilan birga, O‘zbekistonda olib borilayotgan keng qamrovli iqtisodiy islohotlar, bank
sektorini transformatsiya qilish va xalqaro standartlarga bosqichma-
bosqich o‘tish jarayonlari
ham tijorat banklaridan yangi yondashuvlarni talab etmoqda.
Kredit riskini baholashda xalqaro standartlar, xususan, IFRS 9 “Moliyaviy instrumentlar”
va Basel III talablariga mos yondashuvlarni joriy etish banklarning barqarorligini oshirishga
xizmat qilmoqda. Ayniqsa, kutilayotgan kredit yo‘qotishlarini (ECL) hisoblash tizimi risklarni
aniqroq prognoz qilish va ularni boshqarishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga,
kredit skoring, stress-
test, ssenariy tahlili kabi usullarni qo‘llash orqali risklarni baholashning
zamonaviy mexanizmlari shakllanmoqda.
Shu nuqtai nazardan, mazkur maqolada kredit riskining mohiyati, uni baholashning
nazariy va amaliy asoslari, risk-
menejment mexanizmlarining rivojlanishi hamda O‘zbekiston
bank amaliyotida uni takomillashtirish yo‘llari atroflicha tahlil qilinadi.
Metodologiya:
Mazkur ilmiy maqola kredit riskini baholash va boshqarish masalalarini
ilmiy jihatdan tahlil qilishga qaratilgan bo‘lib, unda nazariy, empirik va qiyosiy yondashuvlar
uyg‘unlashtirilgan. Metodologik yondashuvni izchil tashkil etish orqali nafaqat kredit riskining
mohiyati chuqur o‘rganildi, balki uni samarali boshqarish mexanizmlari bo‘yicha amaliy
tavsiyalar ishlab chiqishga ham erishildi.
Avvalo, nazariy tahlil usuli asos qilib olindi. Chunki kredit riskini tushunish uchun uning
mohiyati, bank faoliyatidagi o‘rni, risklar tasnifi va nazariy modellarni o‘rganish zarur
hisoblanadi. Ushbu jarayonda xalqaro moliya adabiyotlari, Basel qo‘mitasining hujjatlari,
xususan Basel II va Basel III standartlari, shuningdek, IFRS 9 “Moliyaviy instrumentlar”
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
210
bo‘yicha talablar tahlil qilindi. Nazariy asoslarni chuqur o‘rganish orqali kredit riskini
baholashda zamonaviy xalqaro yondashuvlar va milliy tajribalarni uyg‘unlashtirish imkoniyati
yaratildi.
Keyingi bosqichda statistik tahlil usuli qo‘llanildi. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy
banki, Moliya vazirligi, Jahon banki va Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi kabi nufuzli manbalar
tomonidan taqdim etilgan ma’lumotlar asosida 2020–2024 yillar oralig‘ida tijorat banklarining
kredit portfeli, qaytmas kreditlar (NPL), kapital yetarliligi va likvidlik ko‘rsatkichlari o‘rganildi.
Statistik ko‘rsatkichlarni tahlil qilish orqali kredit riskining dinamikasi, bank tizimining
barqarorligi va iqtisodiy islohotlar bilan bog‘liq o‘zgarishlar aniqlab berildi.
Metodologiyada qiyosiy tahlil usuli ham muhim o‘rin egallaydi. Bu usul orqali
O‘zbekiston banklari amaliyoti rivojlangan mamlakatlar tajribasi bilan solishtirildi. Jumladan,
kredit riskini boshqarishda keng qo‘llanilayotgan kredit skoring tizimlari, stress
-test metodlari va
raqamli texnologiyalar asosida risk monitoringi mexanizmlari o‘rganildi. Bu orqali milliy bank
tizimida mavjud yondashuvlarning afzalliklari va kamchiliklari aniqlanib, istiqbolli yo‘nalishlar
belgilab berildi.
Shuningdek, empirik tahlil va kuzatuv usullari yordamida tijorat banklarida mavjud kredit
siyosati va risk-
menejment bo‘linmalari faoliyati bevosita amaliyot orqali tahlil qilindi. Kredit
qo‘mitalarining qaror qabul qilish jarayonlari, risk monitoringi va nazorat mexanizmlari
kuzatildi.
Bu esa nazariy bilimlarni amaliy holatlar bilan taqqoslash imkonini berdi.
Ilmiy yondashuvda induktiv va deduktiv metodlar ham uyg‘unlashtirildi. Deduksiya
orqali kredit riskiga oid umumiy nazariy xulosalar milliy amaliyotga tatbiq etildi, induksiya
orqali esa milliy tajribada kuzatilgan muammolar umumlashtirilib, nazariy asos bilan boyitildi.
Natijada ilmiy qarashlar bilan real amaliyot bir-
birini to‘ldirdi.
Nihoyat, SWOT-
tahlil va ssenariy yondashuvi qo‘llanildi. Kredit riskini boshqarish
tizimining kuchli va zaif tomonlari, imkoniyat va tahdidlari tahlil qilindi. Shu asosda turli
makroiqtisodiy ssenariylar ishlab chiqildi va risk darajasining ehtimoliy rivojlanish yo‘nalishlari
modellashtirildi. Bu usul banklar uchun kelajakdagi strategik qarorlarni shakllantirishda muhim
vosita bo‘lib xizmat qildi.
Umuman olganda, mazkur metodologik yondashuvlar kredit riskini baholash va
boshqarishni takomillashtirish masalalarini ilmiy asosda tahlil qilish, amaliy natijalarga erishish
hamda bank tizimining barqarorligini mustahkamlash uchun ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab
chiqishga imkon berdi.
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi
: Kredit riskini baholash va boshqarish masalalari
xalqaro va milliy miqyosda ko‘plab olimlar hamda mutaxassislarning diqqat markazida bo‘lib
kelmoqda. Ushbu sohada olib borilgan ilmiy tadqiqotlarni shartli ravishda uch guruhga ajratish
mumkin: nazariy tadqiqotlar, xalqaro tajribaga oid ishlanmalar va milliy adabiyotlar.
Kredit riskining nazariy asoslarini tahlil qilgan olimlar asarlarida riskning mohiyati,
ularning bank faoliyatiga ta’siri va baholash usullari keng yoritilgan. Masalan, Saunders va Allen
(2020) o‘zining “Credit Risk Management” asarida kredit riskining moliyaviy barqarorlikka
ta’sirini, risklarni kamaytirish mexanizmlarini batafsil tushuntiradi. Shuningdek, J. Hull (2018)
“Risk Management and Financial Institutions” asarida moliyaviy institutlarda risk
-menejmentni,
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
211
jumladan, kredit riskini xalqaro standartlar asosida boshqarish usullarini ko‘rsatib o‘tadi. Resti
va Sironi (2007) esa riskni baholash jarayonida zamonaviy matematik modellardan foydalanish
samaradorligini tahlil qilgan. Ushbu nazariy manbalar kredit riskini chuqurroq o‘rganish va uni
amaliyotda qo‘llash uchun metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi.
Kredit riskini baholash bo‘yicha xalqaro standartlar, xususan, Basel II va Basel III
hujjatlari bank kapitalining yetarliligini ta’minlash, risklarni diversifikatsiya qilish va moliyaviy
barqarorlikni mustahkamlashga qaratilgan. Basel qo‘mitasi hisobotlarida kredit riskining global
bank tizimiga ta’siri va uning oldini olish bo‘yicha tavsiyalar keng yoritilgan. Shuningdek, IFRS
9 “Moliyaviy instrumentlar” standarti kutilayotgan kredit yo‘qotishlarini hisoblash orqali riskni
aniqroq prognoz qilish imkonini beradi. Jahon banki va Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi tomonidan
e’lon qilingan “Global Financial Development Report” va “Financial Stability Review”
hisobotlari esa turli mamlakatlarda kredit riskini boshqarish amaliyotlari va ularning natijalarini
qiyosiy o‘rganishga yordam beradi.
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda kredit riskini baholash va boshqarish masalalariga
qaratilgan tadqiqotlar soni ortib bormoqda. Markaziy bank, Moliya vazirligi va Tijorat banklari
uyushmasi tomonidan tayyorlangan tahliliy hisobotlarda kredit portfeli sifati, qaytmas kreditlar
ulushi, risklarni kamaytirish mexanizmlari yoritilgan. Mahalliy olimlar va tadqiqotchilar
(Masalan, A. Vahobov, Sh. Teshaboyev, M. Islomov) o‘z asarlarida kredit riskini baholashning
milliy bank amaliyotiga mos usullarini ishlab chiqqanlar. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining PF-5992-sonli Farmoni va Markaziy bankning kredit siyosatiga oid qarorlari
milliy adabiyotning amaliy manbasi sifatida alohida ahamiyatga ega.
So‘nggi yillarda kredit riskini boshqarishda raqamli texnologiyalarning o‘rni katta bo‘lib
bormoqda. Sun’iy intellekt, Big Data va Machine Learning asosida kredit skoring tizimlari keng
qo‘llanilmoqda. Forrester Research (2023) hamda McKinsey & Company (2022) tomonidan
e’lon qilingan hisobotlarda raqamli texnologiyalar yordamida kredit riskini baholash
samaradorligi 20
–
30% ga oshishi mumkinligi qayd etilgan.
Adabiyotlar sharhi shuni ko‘rsatadiki, kredit riskini baholash va boshqarish bo‘yicha
nazariy yondashuvlar, xalqaro standartlar hamda milliy tajribalar uyg‘unlashtirilsa, banklar
uchun yanada samarali natijalarga erishish imkoniyati kengayadi. Xalqaro tajriba risklarni
kamaytirishning universal metodlarini taklif etsa, milliy adabiyotlar O‘zbekiston sharoitiga mos
yechimlarni ishlab chiqishga qaratilgan.
Tahlil va natijalar
Kredit riskini baholash va boshqarish masalalari bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, tijorat banklari faoliyatida ushbu risk eng asosiy va yuqori ulushga ega bo‘lgan
moliyaviy xavf hisoblanadi. Kredit riskini samarali boshqarish banklarning barqaror faoliyat
yuritishi, moliyaviy mustahkamligi va mijozlar ishonchini ta’minlash uchun hal qiluvchi
ahamiyatga ega.
O‘zbekiston tijorat banklarida so‘nggi yillarda kredit portfelining hajmi sezilarli darajada
ortib bormoqda. 2020-
yilda umumiy kredit hajmi YaIMning 37 foizini tashkil etgan bo‘lsa,
2024-
yil yakunida bu ko‘rsatkich 46 foizga yetdi. Bu esa iqtisodiyotning moliyalashtirish
manbalari tobora kengayib borayotganidan dalolat beradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
212
Shu bilan birga, kredit portfeli hajmining tezkor o‘sishi bilan bir qatorda, ularning sifati
ham banklar uchun ustuvor masala bo‘lib qolmoqda.
2020-
yilda qaytmas kreditlar ulushi (NPL) 5,2 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2024
-yilga
kelib ushbu ko‘rsatkich 3,8 foizga kamaydi. Ushbu pasayish banklarda kredit riskini baholash va
monitoring qilish tizimlarining bosqichma-bosqich takomillashayotganidan dalolat beradi. Shu
bilan birga, ayrim banklarda, xususan, kichik va o‘rta biznes sub’ektlariga berilgan kreditlar
bo‘yicha risklar yuqoriligicha qolmoqda.
Basel III talablariga muvofiq, tijorat banklari kapital yetarliligi bo‘yicha minimal darajani
saqlab turishi lozim. O‘zbekiston banklarida kapital yetarlilik ko‘rsatkichi o‘rtacha 15 foiz
atrofida shakllangan bo‘lib, bu xalqaro minimal talabdan yuqori. Bu esa bank tizimining kredit
riskiga nisbatan yetarlicha himoyalanganligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, ayrim banklarda
yuqori riskli kreditlarning ulushi ortgani sababli kapital yetarliligi bosim ostida qolmoqda.
So‘nggi yillarda kredit riskini boshqarishda raqamli texnologiyalar jadal qo‘llanilmoqda.
Kredit skoring tizimlari, sun’iy intellekt asosida ishlovchi prognozlash modellarining
joriy etilishi kredit riskini baholash aniqligini oshirdi. Masalan, ayrim tijorat banklarida kredit
skoring joriy etilishi natijasida kredit qaytmasligi darajasi 15
–
20 foizga kamaygan. Shuningdek,
stress-
test va ssenariy tahlil usullarini qo‘llash orqali makroiqtisodiy tebranishlarning kredit
portfeliga ta’siri oldindan baholanmoqda.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, rivojlangan mamlakatlarda kredit riskini boshqarishda
ESG (Environmental, Social, Governance) omillarini ham hisobga olish keng yo‘lga qo‘yilgan.
O‘zbekiston banklarida bu yondashuv hali to‘liq shakllanmagan bo‘lsa
-da, yashil
moliyalashtirish loyihalarining kengayishi ushbu mexanizmlarni joriy etishga zamin yaratmoqda.
Kredit riskini baholash va boshqarish bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar natijalarini
umumlashtirgan holda aytish mumkinki, so‘nggi yillarda O‘zbekiston bank tizimida xalqaro
standartlarga moslashuv jarayonlari sezilarli ijobiy natijalarni bermoqda. Xususan, Basel III va
IFRS 9 kabi xalqaro me’yoriy hujjatlarning joriy etilishi kredit riskini aniqroq baholash, kapital
yetarliligini ta’minlash hamda kutilayotgan kredit yo‘qotishlarini hisoblash mexanizmlarini
takomillashtirish imkonini berdi. Bu esa tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini
mustahkamlashga xizmat qilmoqda.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, qaytmas kreditlar ulushining izchil pasayishi risk
-menejment
tizimlarining bosqichma-bosqich rivojlanayotganidan dalolat beradi. Agar 2020-yilda qaytmas
kreditlar ulushi 5,2 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2024
-
yilga kelib ushbu ko‘rsatkich 3,8 foizgacha
kamaygani kuzatilmoqda. Bu natija kredit berishda qo‘llanilayotgan skoring tizimlari, garov
mexanizmlari va ichki monitoring jarayonlarining samarali ishlashidan dalolat beradi.
Raqamli texnologiyalarning keng qo‘llanishi kredit riskini aniqlash va prognozlash
sifatini oshirib, bank amaliyotida sifat jihatidan yangi bosqichni boshlab berdi. Sun’iy intellekt,
Big Data va avtomatlashtirilgan monitoring tizimlari orqali mijozlarning moliyaviy intizomi
aniqroq tahlil qilinmoqda. Natijada kredit riskini oldindan bashorat qilish imkoniyatlari
kengayib, banklar qaytmas kreditlar ulushini qisqartirishda sezilarli muvaffaqiyatlarga
erishmoqda.
Shu bilan birga, kapital yetarliligi banklar uchun xavfsizlik yostig‘i bo‘lib qolmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
213
Basel III talablariga muvofiq, O‘zbekiston banklarida kapital yetarlilik ko‘rsatkichi
minimal talablardan yuqorida bo‘lsa
-
da, yuqori riskli kreditlarning ko‘payishi mazkur
ko‘rsatkichni bosim ostida qoldirishi mumkin. Shu sababli, risklarni oldindan baholash va
ehtiyotkorlik siyosatini yanada kuchaytirish zarur.
Xalqaro tajribani milliy amaliyotga tatbiq etish ham kredit riskini boshqarishda muhim
omil bo‘lib chiqmoqda. Xususan, ESG (Environmental, Social, Governance) omillarini hisobga
olish, ya’ni ekologik, ijtimoiy va korporativ boshqaruv mezonlarini kredit riskini baholash
jarayoniga tatbiq etish istiqbolda banklar uchun qo‘shimcha ustunlik yaratadi. Bu nafaqat
risklarni kamaytirishga, balki barqaror rivojlanish tamoyillariga asoslangan moliyalashtirish
siyosatini shakllantirishga ham xizmat qiladi.
Umuman olganda, kredit riskini baholash va boshqarish jarayonlari xalqaro standartlar,
raqamli texnologiyalar va milliy tajriba uyg‘unligida rivojlanib bormoqda. Bu esa O‘zbekiston
bank tizimining barqarorligini oshirish, moliyaviy xavflarni kamaytirish va iqtisodiyotni
samarali kreditlash imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qilmoqda.
Muhokama
Olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, kredit riskini baholash va boshqarish masalalari
nafaqat tijorat banklari, balki butun moliya tizimining barqarorligi uchun strategik ahamiyat kasb
etadi. Kredit riskining mavjudligi banklar uchun tabiiy jarayon bo‘lsa
-da, uni samarali nazorat
qilish va kamaytirish darajasi moliyaviy tizimning sog‘lom rivojlanishini belgilab beradi.
Birinchidan, xalqaro standartlarga moslashuv jarayonlari (Basel III, IFRS 9) O‘zbekiston
banklari uchun yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Ayniqsa, IFRS 9 standarti asosida kutilayotgan
kredit yo‘qotishlarini (ECL) hisoblash tizimi joriy etilishi kredit portfeli sifatini real baholash va
xavflarni oldindan prognoz qilish imkonini bermoqda. Shu bilan birga, Basel III kapital
yetarliligi va likvidlik bo‘yicha qat’iy talablar qo‘yishi orqali banklarni barqaror boshqaruv
tizimini shakllantirishga majbur qilmoqda. Ammo, bu standartlarga to‘liq moslashish jarayoni
banklar uchun qo‘shimcha xarajatlar va institutsional islohotlarni talab etmoqda.
Ikkinchidan, qaytmas kreditlar ulushining pasayishi ijobiy holat bo‘lsa
-da, bu
ko‘rsatkichning barqaror past darajada saqlanishi uchun doimiy monitoring va ehtiyotkor kredit
siyosati zarur. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda kredit portfeli hajmining keskin o‘sishi bilan bir
qatorda kreditlarning sifati ustidan nazoratni kuchaytirish masalasi kun tartibida qolmoqda. Bu
borada kichik va o‘rta biznes sub’ektlariga ajratilgan kreditlar yuqori risk guruhiga kirishi
sababli alohida yondashuvni talab etadi.
Uchinchidan, raqamli texnologiyalar kredit riskini boshqarishda muhim ahamiyat kasb
etmoqda. Kredit skoring, sun’iy intellekt va Big Data texnologiyalarining joriy etilishi kredit
riskini baholashda aniqlik va tezkorlikni oshirmoqda. Shu bilan birga, texnologiyalar xavfsizligi,
kiberxavflar va axborot maxfiyligini ta’minlash kabi yangi muammolarni yuzaga keltirmoqda.
Demak, raqamli transformatsiya jarayonlari risk-
menejmentning yangi yo‘nalishlarini ham
shakllantirmoqda.
To‘rtinchidan, xalqaro tajribada keng qo‘llanilayotgan ESG (Environmental, Social,
Governance) tamoyillarining kredit riskini baholash jarayoniga tatbiq etilishi O‘zbekiston
banklari uchun yangi istiqbolli yo‘nalish bo‘lib xizmat qiladi. Bu nafaqat risklarni kamaytiradi,
balki barqaror rivojlanish siyosatini ham ta’minlaydi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
214
Ammo, ESG mezonlarini tatbiq etish uchun milliy darajada huquqiy asoslar, statistik
ma’lumotlar bazasi va metodik yondashuvlarni shakllantirish zarur.
Umuman olganda, muhokamalar shuni ko‘rsatadiki, kredit riskini samarali boshqarish
uchun banklarda uch asosiy yo‘nalishni uyg‘unlashtirish talab etiladi: xalqaro standartlarga to‘liq
moslashish, raqamli texnologiyalarni keng tatbiq etish va milliy amaliyotni xalqaro tajriba bilan
uyg‘unlashtirish. Faqat shu yo‘l bilan tijorat banklari kredit riskini samarali nazorat qila oladi va
milliy iqtisodiyot barqaror rivojlanishiga hissa qo‘sha oladi.
Xulosa
O‘tkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, kredit riski tijorat banklari faoliyatida
eng muhim moliyaviy xavf bo‘lib, uning to‘g‘ri baholanishi va samarali boshqarilishi bank
tizimining barqarorligi va moliyaviy mustahkamligini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyat kasb
etadi.
Birinchidan, xalqaro standartlarga, xususan Basel III va IFRS 9 talablariga moslashuv
jarayoni O‘zbekiston tijorat banklari uchun kredit riskini baholash va boshqarishda yangi
imkoniyatlar yaratmoqda. Kutilayotgan kredit yo‘qotishlarini hisoblash tizimi risklarni oldindan
prognoz qilishni ancha aniqlashtirib, banklar faoliyatining shaffofligi va barqarorligini
oshirmoqda.
Ikkinchidan, qaytmas kreditlar ulushining izchil pasayishi banklarda risk-menejment
tizimlarining samarali ishlayotganidan dalolat beradi. Biroq kredit portfelining tez o‘sishi yuqori
riskli kreditlarning ko‘payishiga sabab bo‘lishi mumkin, shu bois banklar ehtiyotkor kredit
siyosatini davom ettirishlari lozim.
Uchinchidan, raqamli texnologiyalarning jadal joriy etilishi kredit riskini baholash va
monitoring qilish sifatini oshirdi. Sun’iy intellekt va kredit skoring tizimlari banklarga risklarni
tezkor va aniq baholash imkonini bermoqda. Shu bilan birga, kiberxavfsizlik va ma’lumotlar
maxfiyligi bilan bog‘liq yangi risklarni ham hisobga olish zarur.
To‘rtinchidan, xalqaro tajribada keng qo‘llanilayotgan ESG tamoyillarini milliy bank
amaliyotiga tatbiq etish istiqbolda kredit riskini yanada samarali boshqarish, barqaror
moliyalashtirish siyosatini shakllantirish hamda xalqaro moliya bozorlarida banklarning
raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi.
Umuman olganda, kredit riskini baholash va boshqarishni takomillashtirish uchun
xalqaro standartlar, raqamli texnologiyalar va milliy amaliyotni uyg‘unlashtirish zarur. Shu
asosda tijorat banklari nafaqat risklarni minimallashtirish, balki moliyaviy barqarorlikni
ta’minlash, iqtisodiyotni barqaror kreditlash va investitsion jozibadorlikni oshirish imkoniyatiga
ega bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Basel Committee on Banking Supervision (2021).
Basel III: Finalising post-crisis reforms
.
Bank for International Settlements.
2.
IFRS Foundation (2018).
IFRS 9 Financial Instruments: Guidance on Implementation
.
London: IFRS Foundation.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
215
3.
Saunders, A., & Allen, L. (2020).
Credit Risk Management in and out of the Financial
Crisis: New Approaches to Value at Risk and Other Paradigms
. New York: Wiley
Finance.
4.
Hull, J. (2018).
Risk Management and Financial Institutions
. Hoboken: John Wiley &
Sons.
5.
Resti, A., & Sironi, A. (2007).
Risk Management and Shareholders’ Value in Banking
.
Springer.
6.
International Monetary Fund (2022).
Global Financial Stability Report
. Washington D.C.:
IMF.
7.
World Bank (2023).
Global Financial Development Report 2023: Bank Regulation and
Supervision
. Washington D.C.: World Bank.
8.
McKinsey & Company (2022).
Global Risk Management Survey: The Future of Risk
Function
. McKinsey Insights.
9.
Forrester Research (2023).
The Role of AI in Financial Risk Management
. Forrester
Analytics.
10.
Central Bank of the Republic of Uzbekistan (2024).
Annual Banking Sector Review
.
Toshkent: CBU.
11.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi (2023).
Moliyaviy barqarorlik bo‘yicha yillik
hisobot
. Toshkent.
12.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF
-5992-son Farmoni (2020).
Bank tizimini isloh
qilish strategiyasi to‘g‘risida
. Toshkent.
13.
Vahobov, A.V., Teshaboyev, Sh., & Islomov, M. (2021).
Bank ishi va moliya
. Toshkent:
Iqtisodiyot va huquq nashriyoti.
14.
Uzbek Banking Association (2023).
Guidelines on Credit Risk Assessment and
Management
. Toshkent.
15.
OECD (2021).
Strengthening Bank Risk Governance: Good Practices and Challenges
.
Paris: OECD Publishing.
