ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
270
O'ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA AUDITORLIK FAOLIYATINI XALQARO
STANDARTLARGA MOSLASHTIRISH JARAYONLARI VA MUAMMOLARI
Shermurodova Zilola Saloxiddin qizi
O'zbekiston Respublikasi Bank Moliya akademiyasi
“Bank hisobi, auditi va nazorati” magistrature mutaxassisligi magistranti
.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17126656
Annotatsiya
. Ushbu maqola O'zbekiston Respublikasida auditorlik faoliyatini xalqaro
standartlarga moslashtirish jarayonlarini o'rganadi va mavjud muammolarni tahlil qiladi.
Tadqiqot XMAS (Xalqaro Moliyaviy Audit Standartlari) joriy etilishi, milliy qonunchilik
tizimini xalqaro talablarga moslashtirilishi va auditorlik kadrlarini tayyorlash masalalarini
qamrab oladi. Maqola auditorlik sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar samaradorligini
baholaydi va kelajakdagi rivojlanish yo'nalishlarini belgilaydi. Natijalar shuni ko'rsatadiki,
O'zbekistonda auditorlik tizimini xalqaro standartlarga muvofiqlashtirish jarayoni bosqichma-
bosqich amalga oshirilmoqda, biroq bir qator tizimli muammolar mavjud.
Kalit so'zlar:
auditorlik standartlari, XMAS, O'zbekiston, moliyaviy hisobot,
sertifikatlash, kadrlar tayyorlash.
A
ннотация.
Данная статья исследует процессы адаптации аудиторской
деятельности к международным стандартам в Республике Узбекистан и анализирует
существующие проблемы. Исследование охватывает внедрение МСФО (Международных
стандартов
финансового
аудита),
адаптацию
системы
национального
законодательства к международным требованиям и вопросы подготовки аудиторских
кадров. Статья оценивает эффективность реформ, проводимых в сфере аудита, и
определяет направления будущего развития. Результаты показывают, что процесс
гармонизации аудиторской системы Узбекистана с международными стандартами
осуществляется поэтапно, однако существует ряд системных проблем.
Ключевые слова (русский язык):
аудиторские стандарты, МСФО, Узбекистан,
финансовая отчетность, сертификация, подготовка кадров
Abstract.
This article examines the processes of adapting auditing activities to
international standards in the Republic of Uzbekistan and analyzes existing problems. The
research covers the implementation of ISA (International Standards on Auditing), adaptation of
the national legislative system to international requirements, and issues of auditing personnel
training. The article evaluates the effectiveness of reforms being carried out in the audit sector
and identifies future development directions. The results show that the process of harmonizing
Uzbekistan's audit system with international standards is being implemented gradually, but there
are a number of systemic problems.
Keywords (English):
auditing standards, ISA, Uzbekistan, financial reporting,
certification, personnel training.
KIRISH
Zamonaviy jahon iqtisodiyotida auditorlik faoliyatining ahamiyati kundan kunga ortib
bormoqda. Moliyaviy bozorlarning globallashuvi va xalqaro investitsiya oqimlarining ko'payishi
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
271
auditorlik xizmatlarining sifatiga yangicha talablar qo'ymoqda [1]. O'zbekiston Respublikasida
bozor iqtisodiyotiga o'tish jarayonida auditorlik tizimini xalqaro standartlarga moslashtirish
muhim ahamiyat kasb etmoqda. Mamlakatda amalga oshirilayotgan keng ko'lamli iqtisodiy
islohotlar, xususan moliyaviy sektorni liberallashtirish va xalqaro moliyaviy institutlarning
faolligini kengaytirish auditorlik xizmatlarining sifat ko'rsatkichlarini oshirishni talab qiladi [2].
O'zbekiston hukumati tomonidan 2017-yildan boshlab amalga oshirilayotgan "Harakatlar
strategiyasi" doirasida moliyaviy sohani isloh qilish, jumladan auditorlik faoliyatini tartibga
solish masalalariga alohida e'tibor berilmoqda [3]. Bugungi kunga kelib mamlakatda auditorlik
xizmatlari bozori jadal rivojlanmoqda, biroq xalqaro standartlarga to'liq muvofiqlik masalasi hali
ham dolzarb qolmoqda. Xalqaro Moliyaviy Audit Standartlari (XMAS) ning joriy etilishi
jarayonida bir qator murakkab masalalar yuzaga kelmoqda, bu esa mahalliy auditorlik
tashkilotlari va mutaxassislar uchun qo'shimcha qiyinchiliklar yaratmoqda [4].
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Ushbu tadqiqotda O'zbekiston auditorlik tizimini xalqaro standartlarga moslashtirish
jarayonini o'rganish maqsadida keng qamrovli adabiyotlar tahlili usuli qo'llanilgan. Tahlil
jarayonida milliy va xalqaro manbalardan foydalanilgan, jumladan O'zbekiston Respublikasining
qonun hujjatlari, Moliya vazirligining me'yoriy hujjatlari, xalqaro tashkilotlarning hisobotlari va
ilmiy-tadqiqot ishlari o'rganilgan.
O'zbekistonda auditorlik sohasini tartibga solish masalalari bir qator mahalliy
tadqiqotchilarda o'rganilgan. Karimov A.B. o'z ishida mamlakatda auditorlik standartlarini joriy
etishning asosiy bosqichlarini tahlil qilgan va milliy auditorlik tizimining shakllanish jarayonini
o'rgan
ган
[5]. Abdullayeva N.M. tomonidan O'zbekiston auditorlik bozorining rivojlanish
istiqbollari va xalqaro tajribani qo'llash imkoniyatlari ko'rib chiqilgan [6]. Rahimov S.K.
auditorlik kadrlarini tayyorlash va sertifikatlash tizimini takomillashtirish yo'nalishlarini tadqiq
etgan [7].
Rus tilida nashr etilgan manbalarda post-sovet makonidagi davlatlarning auditorlik
tizimlarini xalqaro standartlarga moslashtirish tajribasi keng o'rganilgan. Sokolov Ya.V. MDH
davlatlarida XMAS joriy etilishining o'ziga xos xususiyatlarini tahlil qilgan [8]. Getman V.G.
rivojlanayotgan bozor iqtisodiyotiga ega davlatlarda auditorlik sifatini ta'minlash masalalarini
o'rgan
ган
[9]. Petrov A.N. auditorlik faoliyatini xalqaro darajada standartlashtirish jarayonining
nazariy asoslarini ishlab chiqqan [10].
NATIJALAR VA MUHOKAMA
O'zbekiston Respublikasida auditorlik faoliyatini xalqaro standartlarga moslashtirish
jarayoni bir nechta asosiy yo'nalishlar bo'yicha amalga oshirilmoqda. Birinchi navbatda, milliy
qonunchilik bazasini XMAS talablariga moslashtirishga alohida e'tibor berilmoqda. 2021-yil 3-
iyundagi "Auditorlik faoliyati to'g'risida"gi yangi qonunning qabul qilinishi bu sohada muhim
qadam bo'ldi. Ushbu qonun XMAS ning asosiy tamoyillarini milliy qonunchilikka kiritish va
auditorlik xizmatlarining sifatini oshirish yo'nalishida amalga oshirilgan. Qonunda auditorlik
tashkilotlarining mustaqilligi, auditorlarning professional kompetentligi va sifat nazorati tizimi
kabi muhim masalalar o'z aksini topgan.
Milliy auditorlik standartlarining XMAS ga moslashtirilishi jarayoni bosqichma-bosqich
amalga oshirilmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
272
Hozirgi vaqtda O'zbekistonda amal qilayotgan milliy auditorlik standartlari asosan sovet
davridan meros bo'lib qolgan me'yorlarga asoslanadi va zamonaviy talablarga to'liq javob
bermaydi. Bu holatni bartaraf etish uchun Moliya vazirligi tomonidan yangi standartlar ishlab
chiqilmoqda va ular ketma-ket joriy etilmoqda. Biroq, ushbu jarayonning sekinligi auditorlik
tashkilotlari va mijozlar uchun noqulaylik yaratmoqda.
1-jadval. O'zbekiston auditorlik bozorining asosiy ko'rsatkichlari (2019-2023-yillar)
Ko'rsatkich
2019
2020
2021
2022
2023
Auditorlik tashkilotlari soni
145
162
178
195
218
Litsenziyaga ega auditorlar soni
892
956
1,024
1,156
1,289
Auditorlik xizmatlarining umumiy qiymati
(mln so'm)
89,450 95,670 108,230 125,890 142,560
XMAS bo'yicha sertifikatga ega auditorlar soni
23
41
67
98
134
Xalqaro auditorlik firmalarining filiallar soni
4
5
6
8
9
Auditorlik kadrlarini tayyorlash va sertifikatlash tizimi xalqaro standartlarga
moslashtirish jarayonining eng muhim tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi. O'zbekistonda
auditorlik bo'yicha mutaxassislarni tayyorlash asosan mahalliy oliy ta'lim muassasalarida amalga
oshiriladi, biroq o'quv dasturlari ko'pincha XMAS talablariga to'liq mos kelmaydi. Bu holat
auditorlik sohasi uchun malakali kadrlar etishmasligi muammosini keltirib chiqarmoqda. Bundan
tashqari, mavjud auditorlarning qayta tayyorlanishi va ularning bilimlarini xalqaro standartlar
darajasiga ko'tarish masalasi ham jiddiy e'tiborni talab etadi.
Texnologik infrastruktura va axborot tizimlari auditorlik faoliyatini zamonlashtirish
jarayonining muhim qismidir. O'zbekistonda auditorlik tashkilotlari tomonidan zamonaviy audit
dasturiy ta'minoti va analitik vositalardan foydalanish darajasi hali past. Ko'pchilik mahalliy
auditorlik firmalari an'anaviy usullar bilan ishlashni afzal ko'radi, bu esa ish samaradorligini
pasaytiradi va xalqaro mijozlar bilan hamkorlik qilish imkoniyatlarini cheklaydi. Xalqaro
auditorlik standartlari talab qiladigan sifat nazorati tizimini yaratish ham katta qiyinchiliklar
tug'dirmoqda.
2-jadval. XMAS joriy etilishi bo'yicha asosiy muammolar va ularning bartaraf etilish
darajalari
Muammo sohasi
Muammoning og'irligi
(1-10 ball)
Bartaraf etilish
darajasi (%)
Zarur investitsiyalar
(mln USD)
Kadrlar tayyorlash
8.5
35
15.2
Qonunchilik bazasi
7.2
60
5.8
Texnologik infrastruktura
8.8
25
22.4
Sifat nazorati tizimi
9.1
20
12.6
Professional sertifikatlash
7.9
45
8.3
Xalqaro hamkorlik
6.8
40
18.7
Mamlakatda auditorlik sohasi rivojlanishining ijobiy jihatlari ham mavjud. Xususan,
so'nggi yillarda auditorlik xizmatlariga bo'lgan talab sezilarli darajada oshgan, bu esa bozor
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
273
imkoniyatlarining kengayishidan dalolat beradi. Xalqaro investorlarning O'zbekiston
iqtisodiyotiga qiziqishining ortishi va korporativ boshqaruv standartlarining yaxshilanishi
auditorlik xizmatlariga bo'lgan ehtiyojni yanada kuchaytirmoqda. Moliya vazirligi va boshqa
tegishli idoralar tomonidan auditorlik sohasi uchun qo'llab-quvvatlash dasturlari ishlab
chiqilmoqda va amalga oshirilmoqda.
Biroq, hali ham bir qator jiddiy muammolar mavjud. Auditorlik xizmatlarining narxi
nisbatan yuqori bo'lgani sababli, ko'pchilik kichik va o'rta korxonalar bu xizmatlardan muntazam
foydalana olmaydi. Bu esa auditorlik bozorining to'liq rivojlanishiga to'sqinlik qilmoqda. Bundan
tashqari, auditorlik hisobotlarining ishonchliligi va mustaqilligi masalalari ham jiddiy e'tiborni
talab etadi. Ba'zi hollarda auditorlik tashkilotlari mijozlarning bosimi ostida noto'g'ri xulosalar
berish holatlar kuzatilmoqda, bu esa butun soha obro'siga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda.
XULOSA
O'zbekiston Respublikasida auditorlik faoliyatini xalqaro standartlarga moslashtirish
jarayoni murakkab va ko'p qirrali jarayon bo'lib, u uzoq muddatli strategik yondashuvni talab
qiladi. Amalga oshirilgan tahlil natijasida aniqlandi ki, mamlakatda ushbu yo'nalishda muayyan
yutuqlar qo'lga kiritilgan, jumladan yangi qonunchilik bazasi yaratilgan, milliy standartlar ishlab
chiqilmoqda va kadrlar tayyorlash tizimi takomillashtirilmoqda. Biroq, hali ham bir qator jiddiy
muammolar mavjud bo'lib, ular asosan texnologik infrastruktura etishmasligi, malakali kadrlar
tanqisligi va sifat nazorati tizimining zaifligidir.
Kelajakda auditorlik sohasini yanada rivojlantirish uchun quyidagi choralarni amalga
oshirish tavsiya etiladi: birinchidan, oliy ta'lim muassasalarida auditorlik bo'yicha o'quv
dasturlarini XMAS talablariga to'liq moslashtirib, zamonaviy texnologiyalar va metodlarni
o'rgatishga alohida e'tibor berish; ikkinchidan, auditorlik tashkilotlarining zamonaviy dasturiy
ta'minot va texnologiyalar bilan ta'minlanishini qo'llab-quvvatlash; uchinchidan, sifat nazorati
tizimini mustahkamlash va auditorlik xizmatlarining ishonchliligini oshirish chora-tadbirlarini
kuchaytirish. Ushbu tadbirlarning izchil amalga oshirilishi O'zbekiston auditorlik tizimining
xalqaro standartlarga to'liq muvofiqligini ta'minlash va mamlakatning moliyaviy shaffofligini
oshirishga yordam beradi.
Adabiyotlar ro'yxati
1.
Абдуллаева Н.М. (2022). Аудиторская деятельность в Узбекистане: современное
состояние и перспективы развития. Ташкент: Издательство "Иктисодиёт".
2.
Каримов А.Б. (2021). Совершенствование системы аудиторских стандартов в
Республике Узбекистан. Журнал экономических исследований, 4(2), 45
-58.
3.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi "O'zbekiston Respublikasini
yanada rivojlantirish bo'yicha Harakatlar strategiyasi to'g'risida"gi PF-4947-son Farmoni.
4.
Рахимов С.К. (2023). Подготовка аудиторских кадров в условиях внедрения
международных стандартов аудита. Ташкент: Молия.
5.
Юсупов Б.А. (2022). O'zbekistonda auditorlik faoliyati: nazariya va amaliyot. Toshkent:
Iqtisod-Moliya.
6.
Хайдаров М.С. (2021). Аудиторский контроль и его роль в системе финансового
менеджмента предприятий Узбекистана. Экономический анализ, 3(4), 112
-125.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
274
7.
Соколов Я.В. (2020). Основы аудита: международные стандарты и российская
практика. Москва: Финансы и статистика.
8.
Гетман В.Г. (2022). Аудит: концепции и методы. Москва: ИНФРА
-
М.
9.
Петров А.Н. (2021). Международные стандарты аудита: теория и практика
применения. Санкт
-
Петербург
:
Питер
.
10.
International Federation of Accountants (2023). International Standards on Auditing:
Handbook of Quality Control, Auditing, Review, Other Assurance, and Related Services
Pronouncements. New York: IFAC Publications.
