Sentabr, 2025-Yil
137
INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA TERMINLARNING AHAMIYATI
(Ingliz tili tibbiy terminlarining o‘zbek tiliga tarjimasi: sinonimlar va standartlashtirish
muammolari)
Soliyeva Maxliyoxon Baxodirjon qizi
Surxondaryo viloyati Termiz shahri 26-maktabning ingliz tili o'qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.17166902
Annotatsiya.
Mazkur ilmiy ishda ingliz va o‘zbek tillarida terminlarning tutgan o‘rni,
ularning ilmiy va amaliy ahamiyati, shuningdek, tibbiy terminlarning o‘zbek tiliga tarjima
qilinishida uchraydigan muammolar tahlil qilingan. Terminlarning to‘g‘ri va izchil qo‘llanilishi
ilmiy tafakkurda aniqlikni, amaliy sohada esa tushunarlilikni ta’minlaydi. Ingliz tilidan kirib
kelgan tibbiy atamalar sinonim shakllarda qo‘llanayotganligi sababli ularni standartlashtirish
masalasi dolzarb bo‘lib qolmoqda. Ishda xalqaro tajribaga tayanilgan holda, o‘zbek tilida yagona
terminologik tizim yaratish zaruriyati asoslab beriladi.
Kalit so‘zlar:
termin, tibbiy termin, tarjima, sinonim, standartlashtirish, ingliz tili, o‘zbek
tili.
Kirish:
Bugungi globallashuv davrida ilmiy va amaliy faoliyatning deyarli barcha
sohalarida terminlarning o‘rni beqiyosdir. Tilshunoslik nuqtayi nazaridan terminlar nafaqat soha
mutaxassislari uchun muloqot vositasi, balki bilimlarni tizimlashtirish va avloddan-avlodga
yetkazishda muhim vosita sifatida qaraladi. Ayniqsa, ingliz tilida shakllangan terminlar bugungi
kunda ko‘plab sohalarda, jumladan, tibbiyotda yetakchi o‘rin tutmoqda. Ingliz tilidagi tibbiy
atamalar o‘zbek tiliga tarjima qilinayotganda ko‘plab muammolar yuzaga kelmoqda. Bunda
sinonimlarning ko‘pligi, standartlashtirishning yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmaganligi, ayrim
terminlarning bevosita tarjimasi mavjud emasligi kabi masalalar ilmiy muhokamalarni talab
qilmoqda.
O‘zbek tili taraqqiyotida soha terminlarini izchil shakllantirish har doim dolzarb masala
bo‘lib kelgan. Chunki aniq va to‘g‘ri terminologiya ilmiy fikrning aniqligi, ta’lim samaradorligi va
amaliy faoliyatning to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilishida muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa, tibbiyot kabi inson
hayoti bilan bevosita bog‘liq sohada har bir so‘zning, har bir atamaning mazmuni ravshan va bir
xil talqin qilinishi talab etiladi. Shu bois, ingliz tili tibbiy terminlarining o‘zbek tiliga mos holda
tarjima qilinishi, ularning sinonimik qatlamini tartibga solish va yagona standartga keltirish
masalasi bugungi kun ilm-fani oldida dolzarb vazifa sifatida turibdi.
Terminlarning to‘g‘ri tanlanishi nafaqat mutaxassislar o‘rtasidagi muloqot samaradorligini
ta’minlaydi, balki ilmiy tadqiqot natijalarining aniq ifodalanishi va keng ommaga yetkazilishida
ham asosiy ahamiyat kasb etadi. Shu ma’noda, ingliz va o‘zbek tillaridagi terminlarning o‘zaro
aloqadorligini tahlil qilish, tarjima jarayonidagi qiyinchiliklarni aniqlash va ularni bartaraf etish
bo‘yicha ilmiy yondashuv ishlab chiqish muhim ilmiy-amaliy natijalar beradi.
Shuningdek, tilshunoslik va tarjimashunoslikda sinonimlarning to‘g‘ri qo‘llanilishi muhim
jihatlardan biri hisoblanadi. Chunki bir terminning bir necha variantlarda qo‘llanishi
chalkashliklarga olib kelishi mumkin. Masalan, ingliz tilidagi “disease”, “illness” va “sickness”
so‘zlari ko‘pincha umumiy ma’noda ishlatiladi, biroq ularning o‘zbek tiliga tarjimasida nozik
ma’no farqlari hisobga olinmasa, ilmiy matnda tushunmovchilik yuzaga keladi. Shu sababli,
Sentabr, 2025-Yil
138
sinonimlarni saralash, ulardan eng maqbulini standart sifatida belgilash muhim ilmiy-amaliy
vazifa sanaladi.
Keltirilgan masalalar o‘zbek tilshunosligida hamon keng tadqiq etilishi zarur bo‘lgan
muammolardan biridir. Chunki xalqaro hamkorlikda, ilmiy nashrlarda, o‘quv jarayonida va amaliy
tibbiyotda to‘g‘ri va yagona terminlardan foydalanish zaruriyati kun sayin ortib bormoqda. Bu esa
terminlarni tarjima qilish, sinonimlarni tartibga solish va standartlashtirish muammolarini ilmiy
asosda o‘rganishni talab qiladi.
Ushbu tadqiqotning ahamiyati shundaki, ingliz tilidagi tibbiy terminlarning o‘zbek tiliga mos va
aniq tarjimasi, ular orasida sinonimlarning tartibga solinishi, standartlashtirish tizimining ishlab
chiqilishi orqali nafaqat ilmiy sohada, balki amaliy faoliyatda ham samarali natijalarga erishish
mumkin bo‘ladi.
Til jamiyat hayotining barcha jabhalarida asosiy aloqa vositasi hisoblanadi. Ayniqsa, ilm-
fan va texnika sohalarida maxsus terminlarsiz fikr almashish mumkin emas. Har bir soha o‘zining
terminologik tizimiga ega bo‘lib, ular orqali murakkab tushunchalar qisqa va aniq ifodalanadi. Shu
nuqtayi nazardan, ingliz va o‘zbek tillaridagi terminlarning ahamiyati alohida o‘rganishni talab
etadi.
Bugungi globallashuv davrida ingliz tili xalqaro muloqot vositasi sifatida ko‘plab terminlarning
asosiy manbai bo‘lib xizmat qilmoqda. Ayniqsa, tibbiyot, axborot texnologiyalari, muhandislik
kabi sohalarda inglizcha terminlar keng tarqalgan. O‘zbek tiliga ularning ko‘pi bevosita yoki rus
tili orqali kirib kelmoqda. Bu jarayonda sinonimlar ko‘pligi, tarjimalarning turlicha shaklda
berilishi, ba’zan esa o‘sha terminning asl shaklda qo‘llanishi kuzatiladi. Natijada ilmiy izchillik
buzilib, amaliyotda chalkashliklar yuzaga keladi.
Terminlarning o‘rni nafaqat ilmiy, balki ijtimoiy jihatdan ham muhimdir. Masalan, “qandli
diabet” atamasi xalq orasida “shakar kasalligi” sifatida ishlatilsa, ilmiy adabiyotlarda ko‘proq
“diabet mellitus” shaklida uchraydi. Shu bois, ilmiy atamalarni yagona shaklda qo‘llash nafaqat
tadqiqotchilar uchun, balki keng jamoatchilik uchun ham qulaylik yaratadi.
Mazkur ishda ingliz va o‘zbek tillarida terminlarning ahamiyati, ayniqsa, tibbiy atamalar
tarjimasida sinonimlar va standartlashtirish bilan bog‘liq muammolar keng yoritiladi.
Asosiy qism:
Terminlar tilning ilmiy qatlamini tashkil etuvchi asosiy birliklardir. Ular
oddiy so‘zlardan farqli ravishda qat’iy aniqlikka ega bo‘lib, muayyan sohaning ilmiy
tushunchalarini ifodalaydi. Ingliz va o‘zbek tillarida terminlar turlicha shakllangan bo‘lsa-da,
ularning vazifasi bir xil – ilmiy muloqotni samarali qilishdir.
Ingliz tilidagi tibbiy terminlarning o‘zbekchaga o‘tish jarayoni ko‘plab muammolarni
yuzaga keltirmoqda. Avvalo, ularning ko‘pchiligi yunon va lotin tillaridan kirib kelgan bo‘lib,
o‘zbek tilida ularga to‘liq ekvivalent yaratish qiyin. Masalan,
gastroenterology
atamasi
“oshqozon-ichak shifokorligi” tarzida tarjima qilinishi mumkin, lekin amaliyotda
“gastroenterologiya” shakli keng tarqalgan. Bu hol shuni ko‘rsatadiki, ba’zi terminlarni asl
shaklda qabul qilish qulayroq, chunki ular xalqaro darajada umumiy bo‘lib qolgan.
Sinonimlarning paydo bo‘lishi esa alohida masaladir. Inglizchadagi
therapy
turli
manbalarda “davolash”, “muolaja”, “terapiya” tarzida uchraydi. Har uchala shakl o‘zbek tilida
tushunarli bo‘lsa-da, yagona variantning tanlanmasligi ilmiy matnlarda izchillikni buzadi.
Shuningdek,
hypertension
atamasi ba’zan “gipertoniya”, ba’zan “arterial bosim oshishi”, ayrim
Sentabr, 2025-Yil
139
hollarda esa “yuqori qon bosimi” sifatida qo‘llanadi. Bu esa darslik va ilmiy qo‘llanmalarda turli
xil yondashuvlar paydo bo‘lishiga olib keladi.
Rus tilining ta’siri ham jarayonda sezilarli. Mustaqillikdan oldin ko‘plab terminlar rus tili
orqali o‘zbek tiliga kirib kelgani sababli, ayrim tushunchalar asl inglizcha shakliga nisbatan ruscha
variantda kengroq tarqalgan. Masalan,
stroke
termini o‘zbek tilida “insult” shaklida ishlatiladi. Bu
so‘z xalq orasida keng tarqalib ketgan bo‘lsa-da, aslida uning ma’nosi “miya qon aylanishining
buzilishi”dir. Shu bois, standartlashtirish jarayonida xalqaro shakl va xalq tili o‘rtasida muvozanat
topish muhimdir.
Terminlarning ahamiyati faqat ilmiy doirada emas, balki amaliy hayotda ham beqiyosdir.
Shifokor bemor bilan muloqot qilayotganda sodda shakldan foydalanishi mumkin, biroq ilmiy
maqolada aniq va standart variantni qo‘llashi kerak. Shu tariqa, bir tushuncha turli darajalarda har
xil ifodalanishi mumkin, lekin ularning barchasi yagona terminologik tizimga asoslanishi lozim.
Xalqaro tajribaga murojaat qilsak, Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti tomonidan muntazam
ravishda yangilanib boriladigan ICD tasnifi tibbiy terminlarni yagona standart asosida tartibga
soladi. O‘zbekiston ham ushbu tasnifni qabul qilib, milliy tibbiyot tizimida qo‘llash orqali
muammolarni kamaytirishi mumkin. Shuningdek, maxsus terminologik lug‘atlar yaratish,
darsliklarni yagona uslub asosida yozish va tarjimonlar malakasini oshirish ham muhim
ahamiyatga ega.
Shu o‘rinda ingliz va o‘zbek tillarida terminlarning umumiy ahamiyati haqida ham
to‘xtalish joiz. Ingliz tilida terminlar xalqaro muloqot vositasi sifatida o‘ta muhim rol o‘ynasa,
o‘zbek tilida ular milliy ilmiy tafakkurni rivojlantirish, ta’lim jarayonini samarali qilish va jamiyat
uchun tushunarli ilmiy muhit yaratishda asosiy vosita hisoblanadi. Demak, ikki tilda ham
terminlarning ahamiyati beqiyos, ularning uyg‘unligi esa global ilmiy hamkorlik uchun zaruriy
shartdir.
Xulosa:
Ingliz va o‘zbek tillarida terminlarning o‘rni beqiyosdir. Ayniqsa, tibbiyot
sohasida aniq va yagona terminologiya qo‘llanilishi ilmiy hamda amaliy faoliyat samaradorligini
oshiradi. Sinonimlarning ko‘pligi ilmiy izchillikni buzadi, shu sababli ularni cheklash va eng mos
variantni tanlash zarur.
Standartlashtirish jarayonida xalqaro tajriba va milliy ehtiyojlarni uyg‘unlashtirish muhim
ahamiyat kasb etadi. Shifokorlar, tarjimonlar va tilshunos olimlarning hamkorligi orqali yagona
terminologik tizim yaratilsa, o‘zbek tili tibbiyot sohasida ham mustahkam o‘rin egallaydi.
Terminlarning to‘g‘ri qo‘llanilishi nafaqat ilmiy izchillikni ta’minlaydi, balki keng
jamoatchilik uchun ham aniq va tushunarli muloqot imkoniyatini yaratadi. Shu bois, ingliz tili
tibbiy terminlarini o‘zbek tiliga tarjima qilishda sinonimlarni cheklash va standartlashtirish
masalalari bugungi kunda eng dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Alimov, R. (2020).
O‘zbek tilida ilmiy terminlarni standartlashtirish masalalari
.
Toshkent: Fan nashriyoti.
2.
Brown, T. (2018).
Medical Terminology: A Systems Approach
. New York: McGraw-Hill.
3.
Xo‘jayev, S. (2019).
Tibbiy atamalar tarjimasi va izohli lug‘at
. Toshkent: O‘zbekiston.
4.
Dorland, W. (2017).
Dorland’s Illustrated Medical Dictionary
. Philadelphia: Elsevier.
Sentabr, 2025-Yil
140
5.
Karimova, D. (2021). “Ingliz tili terminlarini o‘zbekchaga moslashtirishda lingvistik
muammolar”.
Filologiya masalalari
, №3.
6.
World Health Organization (WHO). (2022).
International Classification of Diseases (ICD-
11)
. Geneva: WHO Press.
7.
Rasulova, M. (2020).
Tibbiy tarjimada sinonimlarning o‘rni
. Toshkent: Ilm ziyo.
