ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
384
QARAQALPAQ FOLKLORÍ: TARIYXÍY RAWAJLANÍWÍ HÁM ZAMANAGÓY
ÁHMIYETI
Dáwletnazarova Aysanem Baxadirovna
https://doi.org/10.5281/zenodo.17167179
Annotaciya.
Bul maqalada qaraqalpaq xalıq folklorınıń kelip shıǵıwı, qáliplesiwi hám
janrlıq kóp túrliligi tallanǵan. Folklordıń xalıq tariyxın, úrp
-
ádetlerin, ruwxıy qádiriyatların
sáwlelendiriwdegi ornı hám de zamanagóy dáwirde onıń áhmiyeti jarıtıp berilgen.
Gilt sózler
: Qarakalpaq folklori, dastan, ertek, legenda, qosiq, mádeniy bayliqlar, milliy
qádiriyat.
КАРАКАЛПАКСКИЙ ФОЛЬКЛОР: ИСТОРИЧЕСКОЕ РАЗВИТИЕ И
СОВРЕМЕННОЕ ЗНАЧЕНИЕ
Аннотация.
В данной статье анализируются происхождение, формирование и
жанровое разнообразие каракалпакского народного фольклора. Освещена роль фольклора
в отражении истории, обычаев, духовных ценностей народа и его значение в
современную эпоху.
Ключевые слова:
каракалпакский фольклор, дастан, сказка, легенда, песня,
культурные ценности, национальная ценность.
KARAKALPAK FOLKLORE: ITS HISTORICAL DEVELOPMENT AND
CONTEMPORARY SIGNIFICANCE
Abstract.
This article analyzes the origin, formation, and genre diversity of Karakalpak
folk folklore. The role of folklore in reflecting the history, customs, and spiritual values of the
people, as well as its significance in the modern era, is highlighted.
Keywords
: Karakalpak folklore, epic, fairy tale, legend, song, cultural heritage, national
value.
Qaraqalpaq xalqı ázelden óziniń bay ruwxıy mádeniyatı, awızeki dóretiwshiligi hám
kórkem óneri menen ajıralıp turǵan xalıqlardan biri bolıp esaplanadı. Qaraqalpaq folklorı
-
xalıqtıń ásirler dawamında toplaǵan turmıslıq tájiriybesi, jámietlik
-
siyasiy kózqarasları, arzıw
-
nietleri, dúnyaqarası hám estetikalıq talǵamınıń kórinisi bolıp, ol hár qıylı janrlarda kórinedi.
Atap aytqanda, dástanlar, ertekler, ápsanalar, naqıl
-
maqallar, qosıqlar, mereke hám dástúr
qosıqları qaraqalpaq awızeki dóretiwshiliginiń tiykarǵı bólimin quraydı. Qaraqalpaq folklorında
ásirese qaharmanlıq hám tariyxıy dástanlar ayrıqsha orın ieleydi. "Qırıq qız," "Alpamıs,"
"Sharyar" sıyaqlı dástanlar xalıqtıń mártlik, watansúyiwshilik, erkinlik hám ǵárezsizlikke bolǵan
umtılısların ózinde jámlegen. Bul dástanlarda tek ǵana qaharmanlardıń jeke pazıyletleri emes, al
xalıqtıń ulıwma ideal hám qádiriyatları da óz kórinisin tapqan. Qaraqalpaq folklorı tek ǵana
estetikalıq qubılıs emes, al xalıqtıń jámietlik
-
tariyxıy yadı da bolıp tabıladı. Onda xalıqtıń
ǵárezsizlik, erkinlik, ádillik hám ruwxıylıqqa bolǵan umtılısları jámlengen. Sonlıqtan, búgingi
kúnde de qaraqalpaq folklorın úyreniw, onı saqlaw hám jas áwladqa jetkeriw áhmietli ilimiy hám
ruwxıy wazıypalardan biri bolıp esaplanadı. Prezident Shavkat Mirziyoevtiń "Men tek ǵana
ózbek xalqınıń emes, al qaraqalpaq xalqınıń perzentimen" degen sózleri de búgingi kúnde
qaraqalpaq xalqınıń ózine tán miyrası, mádeniyatı hám folklorına bolǵan joqarı itibardıń kórinisi
bolıp esaplanadı.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
385
Mámleketlik siyasat dárejesinde qaraqalpaq xalqınıń tili, ádebiyatı, kórkem óneri hám
folklorın rawajlandırıw boyınsha bir qatar ilajlar ámelge asırılıp atırǵanı bul miyrastı keleshek
áwladlarǵa jetkeriwge bekkem tiykar bolmaqta. Prezidentimizdiń sózlerinde Qaraqalpaq milliy
mádeniyatın saqlaw, rawajlandırıw, dóretiwshilerdi qollap
-
quwatlaw, til, ádebiyat hám kórkem
óner tarawındaǵı jańalanıwlardı xoshametlew sıyaqlı baǵdarlar úlken áhmietke ie. Sonday
-aq,
mámleketlik siyasiy hám investiciyalıq joybarlar arqalı Qaraqalpaqstan aymaqlarınıń
infrastrukturasın bekkemlew, awıllar, awıllardıń turmısın jaqsılaw, jaslardı xoshametlew hám
xalıqaralıq maydanda mádeniy identifikaciyanı kúsheytiw máseleleri Prezident shıǵıp sóylegen
sózlerden kórinedi. Májbúriy emes, biraq bul gápler folklorlıq miyrastı bekkemlew hám onı jas
áwladqa jetkeriwde áhmietli teoriyalıq tiykar sıpatında xızmet etiwi múmkin. Ol xalıqtıń ruwxıy
ózligin, tariyxın, kórkem ónerin hám tilin saqlaw hám rawajlandırıwdı mámleketlik siyasattıń
ajıralmas baǵdarı dep biledi. Bul pikir
-
usınıslar folklordı izertlewshiler, mádeniyat hám kórkem
óner ǵayratkerleri, tárbiyashılar hám mádeniy siyasat júrgiziwshiler ushın bekkem teoriyalıq
tiykar bolıp xızmet etedi. Qaraqalpaq folklorınıń rawajlanıwı hám saqlanıwı ushın:
➢
mádeniy oraylar hám dóretiwshilik úylerin keńeytiw,
➢
folklor shıǵarmaların jazba hám sanlı túrde saqlaw,
➢
jaslar menen islesiw, folklordı pedagogika hám bilimlendiriw mákemelerine kirgiziw,
➢
xalıqaralıq maydanda folklor kórgizbelerin shólkemlestiriw sıyaqlı ilajlar áhmiyet
li.
Qaraqalpaq xalqınıń kóp ásirlik tariyxıy
-
mádeniy miyrası xalıq awızeki dóretiwshiligi
úlgilerinde óz kórinisin tapqan. Folklor tek ǵana kórkem shıǵarma sıpatında emes, al xalıqtıń
sociallıq turmısı, dúnyaqarası, úrp
-
ádetleri hám qádiriyatların sáwlelendiriwshi mádeniy ǵáziyne
sıpatında da úlken áhmiyetke iye[1]. Qaraqalpaq folklorı Oraylıq Aziya xalıqlarınıń awızeki
dóretiwshiligi menen tıǵız baylanıslı bolsa da, óziniń biytákirar milliy ózgesheliklerine de iye.
1. Qaraqalpaq folklorınıń kelip shıǵıwı hám rawajlanıwı.
Qaraqalpaq folklorı áyemgi túrkiy qáwimlerdiń awızeki dóretiwshiliginen azıqlanıp, uzaq
tariyxıy processlerde qáliplesken. Tariyxıy dáreklerde qaraqalpaqlar XV
-
XVI ásirlerden ǵárezsiz
etnos sıpatında tilge alınadı. Usı dáwirdiń folklor úlgileri, atap aytqanda qosıq hám dástanlar
xalıqtıń turmıs tárizin, gúreslerin hám arzıw
-
úmitlerin sáwlelendirgen [2].
2. Tiykarǵi janrlar.
Qaraqalpaq folklorı óziniń janrlıq kóp túrliligi menen ajıralıp turadı. Dástanlar
-
xalıq
qaharmanlıq dástúrlerin, tariyxıy waqıyalardı sáwlelendiredi. Naprimer, dastanı "Qırq qız,"
"Alpamıs," "Qoblan" vırajaet geroicheskiy dux karakalpakskogo naroda, borbu za svobodu [3].
Ertekler -
xalıq ármanları, jaqsılıqqa umtılıwları hám ruwxıy
-
ádep
-
ikramlılıq
kózqarasların ózinde jámleydi. "Tulpar at," "Altın bas" sıyaqlı ertekler belgili. Ápsana hám
ráwiyatlar
-
áyyemgi isenimler, xalıqtıń dúnya qarası hám kosmogoniyalıq túsiniklerinen derek
beredi. Qosıqlar
-
xalıqtıń miynet iskerligi, úrp
-
ádetleri, muhabbat hám dártlerin jırlaydı. Naqıl
-
maqallar -
turmıslıq tájiriybeni, ádep
-
ikramlılıq kózqaraslardı áwladtan
-
áwladqa jetkeriwshi
tárbiyalıq qural esaplanadı.
3. Folklorda xalıq tariyxı hám qádiriyatları.
Qaraqalpaq folklorı xalıqtıń jámiyetlik turmısı menen tikkeley baylanıslı bolıp, onda
azatlıq, birlik, watansúyiwshilik, miynet, muhabbat, doslıq sıyaqlı qádiriyatlar joqarı orında
turadı. [4].
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
386
4. Zamanagóy dáwirde folklordıń áhmiyeti.
Búgingi globallasıw sharayatında qaraqalpaq folklorı jas áwladtı milliy ruwxta
tárbiyalaw, mádeniy miyrastı qásterlep saqlawda úlken áhmiyetke iye. Dástan hám ertekler
tiykarında saxnalıq shıǵarmalar, filmler, qosıqlar jaratılmaqta. Bunnan tısqarı, folklorlıq
materiallar mektep hám joqarı oqıw orınlarında oqıw baǵdarlamalarına kirgizilip, ruwxıy
-
aǵartıwshılıq jumıslardıń quramlıq bólegine aylanǵan [5]. Qaraqalpaq folklorı túrkiy xalıqlardıń
ulıwma epikalıq dástúrleri hám jergilikli etnoslardıń tariyxıy tájiriybelerinen qáliplesken. Dastan
(dastan) -
centralnıy janr karakalpakskogo ustnogo tvorchestva; ego mojno razdelit na
geroicheskiy, istoricheskiy, bıtovıy i liricheskiy dastan. Izertlewshiler dástanlardıń jámietlik
turmıstaǵı ornın hám olardıń jámietti birlestiriwshi ózgesheliklerin ayrıqsha atap ótedi. V XIX
-
XX vekax nachalas rabota po sbor-
u i izdaniyu karakalpakskogo folklora; mestnıe uchenıe i
folkloristı (naprimer, K. Maksetov, S. Djumaniyazov i drugie issledovateli) zanimalis zapiskoy,
analizom i nauchnım analizom epicheskix tekstov. XX ásir aqırı
-
XXI ásir basında bolsa xalıq
dóretiwshiligin saqlaw hám úgit
-
násiyatlaw boyınsha institucionallıq jumıslar kúsheydi.
Juwmaqlap aytqanda qaraqalpaq folklorı xalıqtıń kóp ásirlik tariyxıy yadı, ruwxıy baylıǵı
hám kórkem oy
-
pikiriniń jemisi. Ol xalıqtıń turmısı, gúresleri, arzıw
-
niyetleri, ádep
-
ikramlılıq
kózqarasların jámlegen halda búgingi kúnde de óz áhmiyetin joǵaltpaǵan. Folklordı tereń
úyreniw, onı jas áwladqa jetkeriw hám zamanagóy ilimiy
-
teoriyalıq jaqtan izertlew
-
mádeniy
miyrastı qásterlep saqlawdıń eń áhmiyetli wazıypalarınan biri. Qaraqalpaq folklorı
-
xalıqtıń
ruwxıy miyrası hám mádeniy identifikatorı bolıp, dástanlar, ertekler, qosıqlar hám naqıl
-maqallar
arqalı jámiettiń tariyxıy, ádep
-
ikramlılıq hám estetikalıq qádiriyatların áwladlarǵa jetkeredi.
Házirgi dáwirde baqsı kórkem óneriniń YUNESKOda tán alınıwınan, jergilikli saqlaw
joybarlarınan hám atqarıw dástúrleriniń saxnalastırılıwınan kórinip turǵanınday, qaraqalpaq
folklorın saqlaw hám izertlew áhmietli wazıypa bolıp qalmaqta. Keleshekte sanlastırıw,
pánleraralıq izertlewler hám pedagogikalıq integraciya arqalı bul miyrastı úzliksiz saqlaw hám
keńnen úgit
-
násiyatlaw múmkin.
Paydalanilǵan ádebiyatlar
1.
Jumaniyozov A. Qoraqalpoq folklori va uning tadqiqi.
–
Nukus: Qaraqalpaqstan, 2005.
2.
Karimov H. Turkiy xalqlar folklori tarixi.
–
Toshkent: Fan, 2012.
3.
Allambergenov O. Qoraqalpoq dostonchiligi an’analari. –
Nukus: Bilim, 1998.
4.
Berdimuratova G. Qoraqalpoq xalq og‘zaki ijodi janrlari. –
Nukus: Ilim, 2017.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Milliy madaniy merosni asrab
-avaylash va
targ‘ib qilish” haqidagi qarorlari. –
Toshkent, 2021.
