324
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
YURAK-
QON TOMIR KASALLIKLARIDA QO‘LLANILADIGAN DORILAR
FARMAKOLOGIYASI
Parpiyeva Xusnida Mansurjon qizi
Farg‘ona shahar Sino tibbiyot texnikumi “Umumkasbiy fanlar” kafedrasi katta o‘qituvchisi.
abduqodirovaxusnida2001@gmail.com
Madullojonova Zulxumor Nazimjon qizi
Farg‘ona shahar Sino tibbiyot texnikumi “Umumkasbiy fanlar” kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.17171476
Annotatsiya.
Yurak-qon tomir kasalliklari zamonaviy tibbiyotning eng dolzarb
muammolaridan biri bo‘lib, ularni davolashda qo‘llaniladigan dorilarning farmakologiyasi
muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqola yurak-qon tomir kasalliklarida ishlatiladigan
dorilarning nazariy farmakologiyasini tahlil etishga bag‘ishlangan bo‘lib, dorilarning turlarini,
ta’sir mexanizmlarini, farmakodinamika va farmakokinetika jihatlarini batafsil ko‘rib chiqadi.
Maqolada antiplateletlar, antikoagulyantlar, beta-blokerlar, angiotenzin konvertaziya
fermenti inhibitorlari, kaltsiy kanallari antagonistlari, diuretiklar va boshqa dorilarning yurak-
qon tomir tizimiga ta’siri, ularning kasalliklarning patogeneziga qarshi kurashdagi roli va
potentsial yon ta’sirlari nazariy jihatdan yoritiladi. Xususan, dorilarning yurak ritmi, qon
bosimi, tromboz va yurak etishmovchiligini nazorat qilishdagi strategik o‘rni ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
Yurak-qon tomir kasalliklari, farmakologiya, antiplatelet dorilar,
antikoagulyantlar, beta-blokerlar, ACE inhibitorlari, kaltsiy antagonistlari, diuretiklar,
farmakodinamika, farmakokinetika, ta’sir mexanizmi, yon ta’sirlar, davolash strategiyalari.
Kirish
Yurak-qon tomir kasalliklari insoniyatning eng keng tarqalgan va xavfli kasalliklaridan
biri bo‘lib, ularning davolashida dorilarning farmakologiyasi markaziy o‘rinni egallaydi.
Zamonaviy tibbiyotda yurak-qon tomir tizimining kasalliklarini, masalan, arterial
gipertenziya, koronar arteriya kasalligi, yurak yetishmovchiligi va aritmiyalarni davolash uchun
turli dorilar qo‘llaniladi, ularning ta’sir mexanizmlari va farmakologik xususiyatlari klinik
natijalarni belgilaydi. Dorilarning farmakologiyasi nafaqat kasallikning patogenezini, balki
bemorning individual xususiyatlarini hisobga olgan holda, davolash rejasini shakllantirishga
imkon beradi.
Asosiy qism
Yurak-
qon tomir kasalliklarida qo‘llaniladigan dorilarning farmakologiyasi nazariy
jihatdan yurak-qon tomir tizimining fiziologiyasiga asoslanadi, bu dorilar bemorning yurak ritmi,
qon bosimi va qon aylanishini nazorat qilishga qaratilgan. Farmakologiya tibbiyot va biokimyo
fanlarida chuqur o‘rganilgan bo‘lib, u dorilarning ta’sir mexanizmlarini, farmakodinamika
(dorining ta’siri) va farmakokinetika (dorining so‘rilishi, taqsimlanishi, metabolizmi va
chiqarilishi) jihatlarini qamrab oladi. Nazariy asoslar dorilarning yurak-qon tomir tizimiga
ta’sirini ta’kidlaydi, unda dorilar nafaqat kasallikni yumshatadi, balki patogenezning asosiy
omillarini, masalan, tromboz yoki gipertenziyani bartaraf etadi. Farmakodinamika dorilarning
retseptorlar bilan o‘zaro ta’sirini o‘rganadi, masalan, beta
-blokerlar adrenergik retseptorlarni
bloklaydi va yurak urishini sekinlashtiradi. Farmakokinetika esa dorilarning organizmda
harakatini ta’riflaydi, bu esa dozalarni tanlash va yon ta’sirlarni oldini olishga yordam beradi.
325
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Ushbu nazariy asoslar yurak-
qon tomir kasalliklarini davolashda muhim o‘rin tutadi,
chunki ular dorilarning individual xususiyatlarini hisobga olishni o‘rgatadi. Nazariy modellari,
masalan, dorilarning ta’sir zanjiri, kasallikni davolash va xatolarni kamaytirishga yordam beradi.
Bundan tashqari, nazariy asoslarda dorilarning etik tamoyillari muhim o‘rin tutadi,
jumladan, xavfsizlik va bemorning roziligi. Yurak-qon tomir dorilarining nazariy asoslari
ko‘plab mutaxassislar tomonidan o‘rganilgan bo‘lib, ular dorilarni tibbiy yordamning ajralmas
qismi deb hisoblashadi. Ushbu asoslar davolash jarayonining barcha bosqichlarida qo‘llaniladi
va bemorlar uchun yangi imkoniyatlar yaratadi. Nazariy yondashuvlar orqali dorilarning
farmakologiyasi davolashning moslashuvchanligini ta’minlaydi va uzoq muddatli natijalarni
shakllantiradi.
Antiplatelet va antikoagulyant dorilarning farmakologiyasi
Yurak-qon tomir kasalliklarida antiplatelet va antikoagulyant dorilar tromboz va
emboliyalarni oldini olishda markaziy o‘rin egallaydi. Antiplatelet dorilar, masalan, aspirin va
klopidogrel, trombotsitlar agregatsiyasini bloklaydi, bu esa tromboz hosil bo‘lishini kamaytiradi
va koronar arteriya kasalligida qo‘llaniladi. Ularning ta’sir mexanizmi tsiklooksigenaza
fermentini inhibe qilishga asoslangan, bu prostaglandinalar sintezini kamaytiradi va trombotsitlar
faolligini pasaytiradi. Farmakokinetika jihatdan, aspirin tez so‘riladi va qon plazmasida faol
metabolitlarga aylantiriladi, bu esa uning uzoq muddatli ta’sirini ta’minlaydi. Antikoagulyant
dorilar, masalan, varfarin va heparin, koagulyatsiya faktorlarini bloklaydi, bu esa qon
quyuqlashishini kamaytiradi va yurak infarkti yoki insultni oldini oladi. Varfarinning ta’sir
mexanizmi vitamin K epoksid reduktazasini inhibe qilish bo‘lib, bu koagulyatsiya faktorlarining
sintezini buzadi. Heparin esa antitrombin III bilan bog‘lanib, trombinni bloklaydi va tez ta’sir
ko‘rsatadi. Ushbu dorilarning yon ta’sirlari qon ketishi va gematomalarni o‘z ichiga oladi,
shuning uchun dozani nazorat qilish zarur. Nazariy jihatdan, antiplatelet va antikoagulyant
dorilar yurak-qon tomir tizimining gemostazini nazorat qiladi va kasallikning rivojlanishini
to‘xtatadi. Ularning farmakologiyasi bemorning individual xususiyatlarini hisobga olgan holda,
davolash rejasini shakllantirishga yordam beradi va klinik amaliyotda keng qo‘llaniladi.
Beta-blokerlar va kaltsiy kanallari antagonistlarining farmakologiyasi
Beta-blokerlar yurak-qon tomir kasalliklarida yurak urishini va qon bosimini nazorat
qilishda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, propranolol va metoprolol beta
-adrenergik retseptorlarni
bloklaydi, bu esa yurakning kislorodga ehtiyojini kamaytiradi va angina pektorisda qo‘llaniladi.
Ularning ta’sir mexanizmi simpatik nerv tizimini inhibe qilishga asoslangan, bu yurak
ritmini sekinlashtiradi va kontraktilni pasaytiradi. Farmakokinetika jihatdan, beta-
blokerlar og‘iz
orqali so‘riladi va jigar orqali metabolizatsiya qilinadi, bu esa dozalarni individual tanlashni talab
qiladi. Kaltsiy kanallari antagonistlari, masalan, verapamil va diltiazem, kaltsiy ionlarining yurak
va qon tomir hujayralariga kirishini bloklaydi, bu esa vazodilatatsiyani va yurak urishini
kamaytirishga olib keladi. Ularning ta’sir mexanizmi L
-tip kaltsiy kanallarini inhibe qilish
bo‘lib, bu gipertenziya va aritmiyalarda qo‘llaniladi. Farmakokinetika jihatdan, kaltsiy
antagonistlari tez ta’sir ko‘rsatadi va qon plazmasida uzoq muddat saqlanadi. Ushbu dorilarning
yon ta’sirlari bradikardiya va gipotenziyani o‘z ichiga oladi, shuning uchun ularni boshqa dorilar
bilan birgalikda qo‘llash zarur. Nazariy jihatdan, beta
-blokerlar va kaltsiy antagonistlari yurak-
qon tomir tizimining elektr va mexanik faolligini nazorat qiladi va kasallikning simptomatik
yumshatilishini ta’minlaydi.
326
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
ACE inhibitorlari va diuretiklarning farmakologiyasi
Angiotenzin konvertaziya fermenti (ACE) inhibitorlari yurak etishmovchiligi va
gipertenziyada keng qo‘llaniladi. Masalan, enalapril va ramipril angiotenzin I ni angiotenzin II
ga aylantirishni bloklaydi, bu esa vazokonstriksiyani kamaytiradi va qon bosimini pasaytiradi.
Ularning ta’sir mexanizmi rennin
-angiotenzin-aldosteron tizimini inhibe qilishga
asoslangan, bu natriy va suv retensiyasini kamaytiradi. Farmakokinetika jihatdan, ACE
inhibitorlari og‘iz orqali so‘riladi va buyrak orqali chiqariladi, bu esa buyrak funktsiyasini
nazorat qilishni talab qiladi. Diuretiklar, masalan, furosemid va spironolakton, buyrak orqali suv
va natriy chiqarilishini kuchaytiradi, bu esa yurak yukini kamaytiradi va oyoq shishini
yumshatadi. Ularning ta’sir mexanizmi buyrak tubulalarida ion transportini bloklash bo‘lib, bu
gipertenziya va yurak etishmovchiligida qo‘llaniladi. Farmakokinetika jihatdan, diuretiklar tez
ta’sir ko‘rsatadi va elektrolitlar balansini buzishi mumkin. Ushbu dorilarning yon ta’sirlari
gipokalemiya va dehidratsiyani o‘z ichiga oladi, shuning uchun laboratoriya nazorati zarur.
Nazariy jihatdan, ACE inhibitorlari va diuretiklar yurak-qon tomir tizimining
gemodinamikasini nazorat qiladi va kasallikning rivojlanishini to‘xtatadi.
Boshqa dorilar va ularning integrativ farmakologiyasi
Yurak-qon tomir kasalliklarida boshqa dorilar, masalan, nitratlar va statinlar ham muhim
rol o‘ynaydi. Nitratlar, masalan, nitroglitserin, vazodilatatsiyani kuchaytiradi va angina
pektorisda qo‘llaniladi, ularning ta’sir mexanizmi azot oksidini chiqarishga asoslangan. Statinlar,
masalan, atorvastatin, xolesterin sintezini inhibe qiladi va aterosklerozni oldini oladi. Ushbu
dorilarning integrativ farmakologiyasi boshqa dorilar bilan birgalikda qo‘llashni taqozo etadi, bu
esa sinergik ta’sirni ta’minlaydi va yon ta’sirlarni kamaytiradi. Nazariy jihatdan, boshqa dorilar
yurak-
qon tomir tizimining kompleks nazoratini ta’minlaydi va kasallikning uzoq muddatli
boshqaruvini osonlashtiradi.
Xulosa
Yurak-
qon tomir kasalliklarida qo‘llaniladigan dorilarning farmakologiyasi tibbiyotning
dolzarb yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u bemorlarning salomatligini saqlashning kalitidir.
Maqolada muhokama qilinganidek, dorilarning nazariy asoslari, turlari va ta’sir
mexanizmlari kasallikni davolashni samarali qiladi va bemorning hayot sifatini yaxshilaydi.
Dorilarning farmakologiyasini hisobga olib, tibbiyot mutaxassislariga dozalarni
individual tanlash tavsiya etiladi. Kelajakda ushbu sohada qo‘shimcha nazari
y ishlanmalar zarur,
chunki u yurak-qon tomir tibbiyotining asosidir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
M.D. AXMEDOVA, A.
R. OBLOQULOV, S. N . BOBOXOMAYEV “YUQUMLI
KASALLIKLARDA HAMSHIRALIK ISHI” Toshkent «IQTISOD
-
MOLIYA» 2008
2.
Ahmedova M.
D., Boboxoʻjayev S.N. “Oʻ
zbekiston tibbiyot jurnali
”
2005 № 1:67
-68.
3.
Ахмедова М .Д., Нарэнев И.
А. “Инфекция, иммунитет и фармакология”. Ташкент,
2004.-
№2.71
-75.
4.
Ахмедова М . Д., Муминов У.А. “Инфекция, иммунитет и фармакология”. Ташкент,
2004.-
№2.31
-33.
5.
Ahmedova M. J. va boshqalar. Yuqumli kasalliklar va bemorlar parvarishi. Toshkent,
2002.
6.
Boboxoʻjaev S. N., Doʻstjonov B. O. Qorin tifi —
paratif kasalliklari va bu xastaliklarda
parhez masalalari. Toshkent, 1997.
327
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
7.
Valiev A.G. va boshqalar. Polirezistent shtammlar chaqirgan salmonellyoz xastaligida erta
yoshdagi bolalarda jadal davolash usullari . Toshkent, 2003.
8.
Daminov T.A., Azimov Sh.T., Rahmatullayev M.A. “Oʻzbekiston tibbiyot jurnali. 2005, №
1:34-36.
9.
Даминов Т А, Мавлянов И. Р., Шукуров Б. З. “Инфекция, иммунитет и
фармакология. Ташкент, 2004,
-
№2.10
-15.
10.
Iskandarov T.I., Jalilov K.J., Boboxo
ʻ
jaev S.N., Shovahobov Sh.Sh
. О‘
t
а
xavfli bakterial
va vims kasalliklari. Toshkent
, «
Fan
»
nashriyoti, 1996.
11.
Majidov V.M. “Yuqumli kasalliklar”. Toshkent
, 1993.
12.
Mirzayev K.
М., Yulchiboyev M. R. “Oʻzbekiston tibbiyot jurnali”. 2000, 1
-2:26-28.
13.
Mirtazayev O. M.. Xodjaev N .I.. Norov G. X. Oʻzbekiston tibbiyot jurnali. 2000, №
3:14-15.
14.
Mirtazayev O.M., Norov G. X. Oʻzbekiston Respublikasi gigienistlar, sanitariya v
rachlari,
epidemiologlar va infeksionistlarning VIII-
s’yezd materiallari toʻplami. Toshkent, 2005,
56.
15.
Ahmadaliyeva G. H. et al. YARIMO ‘TKAZGICH MODDALAR VA ULARNING
XARAKTERISTIKALARI //
Евразийский
журнал
академических
исследований
.
–
2022.
–
Т
. 2.
–
№. 1. –
С
. 91-93.
16.
Yusubjanovna A. M. BIRINCHI TIBBIY YORDAMNING AHAMIYATI VA UNI
BAJARISHNING UMUMIY QOIDAIARI //PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC
RESEARCH AND MODERN EDUCATION.
–
2023.
–
Т
. 2.
–
№. 1.
17.
Abdusubxon o’g’li U. S. et al. YURAK ISHEMIK KASALLIKLARI VA
ULARNI
OLDINI OLISHNING ZAMONAVIY USULLARI //PRINCIPAL ISSUES OF
SCIENTIFIC RESEARCH AND MODERN EDUCATION.
–
2023.
–
Т
. 2.
–
№. 6.
18.
Abdusubxon o’g’li U. S. et al. BUYRAK TOSH KASALLIKLARINI HOSIL
BO'LISHIDA GIPODINAMIYANING TA'SIRI //PRINCIPAL ISSUES OF SCIENTIFIC
RESEARCH AND MODERN EDUCATION.
–
2023.
–
Т
. 2.
–
№. 6.
19.
Usmonov S., Alisherjonova F. INSON TANASIDA BO’LADIGAN ELEKTR
HODISALARI //
Евразийский
журнал
академических
исследований
.
–
2023.
–
Т
. 3.
–
№. 4 Part 2. –
С
. 200-203.
20.
Usmonov S., Isroilov S. C
HAQALOQLARDA QORIN DAM BO’LISHINING
SABABLARI, DAVOLASH USULLARI //
Евразийский
журнал
академических
исследований
.
–
2023.
–
Т
. 3.
–
№. 4 Part 2. –
С
. 196-199.
21.
Isroil o'g'li X. M., Abdusubxon o’g’li U. S. GIPERTONIYA KELIB CHIQISHI
SABABLARI //INTERNATIONAL SCIENTIFIC-PRACTICAL CONFERENCE ON"
MODERN EDUCATION: PROBLEMS AND SOLUTIONS".
–
2023.
–
Т
. 2.
–
№. 5.
22.
Abdusubxon o’g’li U. S. et al. BOLALARDA GASTROENTRITNING NAMOYON
BO’LISHI //INTERNATIONAL SCIENTIFIC
-PRACTICAL CONFERENCE ON"
MODERN EDUCATION: PROBLEMS AND SOLUTIONS".
–
2023.
–
Т
. 2.
–
№. 5.
23.
Abdusubxon o’g’li U. S. et al. KAM HARAKATLIK NATIJASIDA KELIB
CHIQADIGAN KASALLIKLARNI XALQ TABOBATI BILAN DAVOLASHNING
TOP 10 TA USULI //SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD:
PROBLEMS AND SOLUTIONS.
–
2023.
–
Т
. 1.
–
№. 3.
328
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
24.
Abdusubxon o’g’li U. S. et al. GIPERTONIYA KASALLIGINI RIVOJLANISHINI
OLDINI OLISHNING ENG YAXSHI USULLARI //SCIENCE AND PEDAGOGY IN
THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS.
–
2023.
–
Т
. 1.
–
№. 3.
25.
Abdusubxon o’g’li U. S. et al. QONNI SUYUL
TIRADIGAN TOP-10 MAHSULOT
//SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND
SOLUTIONS.
–
2023.
–
Т
. 1.
–
№.
3.
Xorijiy adabiyotlar:
26.
Haugaa H, et al. (2021). Health Promotion Among Long-Term ICU Patients and Their
Families. NCBI Bookshelf.
27.
Henneman EA, et al. (2012). Surveillance: A Strategy for Improving Patient Safety in
Acute and Critical Care Units. Critical Care Nurse.
28.
Giuliano KK. (2017). Improving Patient Safety through the Use of Nursing Surveillance.
Biomedical Instrumentation & Technology.
29.
McPeake J, et al. (2020). Key Components of ICU Recovery Programs. PMC.
30.
Tronstad O, et al. (2024). The effect of an improved ICU physical environment on
outcomes. Trials.
31.
Boehm LM, et al. (2023). Surveillance Monitoring to Improve Patient Safety. PSNet.
32.
Kim JH, et al. (2023). Impact of Cluster Nursing Intervention on ICU Patients. PMC.
33.
Kutney-Lee A, et al. (2011). The impact of nursing surveillance on failure to rescue.
PubMed.
34.
Park SH, et al. (2023). Factors Affecting Nursing Surveillance Activity. MDPI.
35.
Hope AA, et al. (2019). Clinical Surveillance, A Concept Analysis. HIMSS.
