353
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA TOVUSH VA HARF FARQINI
ANGLASHDA FONETIK O‘YINLARNING AHAMIYATI
Norkulova Jasmina Sodikovna
Samarqand davlat pedagogika instituti,
Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi 2-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17181155
Annotatsiya. Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida tovush va harf farqini
anglash jarayonida fonetik o‘yinlarning pedagogik ahamiyati va ta’lim samaradorligini oshirishdagi
roli o‘rganiladi. Mavzu doirasida tovush va harf tushunchalari, fonetik o‘yinlarning ta’lim
jarayonidagi o‘rni, shuningdek, pedagogik muammolar va ularni hal qilish usullari tahlil qilinadi.
Tadqiqot natijalari asosida fonetik o‘yinlarning nutq madaniyatini rivojlantirishdagi
samaradorligi ko‘rsatib berilgan.
Kalit so’zlar: boshlang‘ich sinf, tovush va harf farqi, fonetik o‘yinlar, nutq madaniyati,
pedagogik metodlar, ta’lim samaradorligi, til ko‘nikmalari.
Til insoniyatning eng noyob ijtimoiy vositasi bo‘lib, uning o‘rganilishi bolalarning
rivojlanishi va muloqot ko‘nikmalarining shakllanishida asosiy ahamiyatga ega. Boshlang‘ich sinf
o‘quvchilari uchun ona tilining tovush tizimini tushunish va uni yozuv bilan bog‘lash muhimdir. Shu
jarayonda tovush va harflar o‘rtasidagi farqni anglash til o‘rganishning eng dastlabki bosqichlaridan
hisoblanadi.
Tovush – nutqning eng kichik fonetik elementi, harf esa uni yozma shaklda ifodalash
vositasidir, lekin bu ikki tushuncha o‘rtasidagi farqni yosh bolalar uchun to‘liq anglash oson emas.
Til o‘rganishda yuzaga keladigan bu qiyinchiliklar nutq madaniyatining shakllanishiga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Nutq madaniyati esa shaxsning fikrini to‘g‘ri ifodalashi, muloqot
jarayonida aniq va ravon nutq bilan ishtirok etishini ta’minlaydi. Shu bois boshlang‘ich ta’limda
tovush va harf farqini o‘rgatishda innovatsion pedagogik yondashuvlar, xususan fonetik o‘yinlarning
qo‘llanilishi katta ahamiyat kasb etadi. Fonetik o‘yinlar yordamida o‘quvchilar nafaqat tilning fonetik
tizimini o‘rganadilar, balki ularni o‘yin orqali qiziqarli va samarali shaklda mustahkamlash
imkoniyati tug‘iladi. Ushbu pedagogik texnologiya bolalarning nutq rivojlanishini rag‘batlantiradi,
diqqat va eshitish qobiliyatini oshiradi, tovushlar va harflarni ajratishda ko‘maklashadi. Tilning eng
asosiy elementlaridan biri — tovushdir. Tovush nutqning fonetik qismi bo‘lib, u bizning
gapirishimizda paydo bo‘lgan akustik signallardan iborat. Tovushlar nutqdagi eng kichik birlik
sifatida tilning fonematik tizimini tashkil etadi va ularning talaffuzi, ya’ni tovushlarning qanday
aytilishi, tilning tovush tizimi haqida ma’lumot beradi. Harf esa, buning aksiga, nutqdagi tovushlarni
yozma shaklda ifodalash uchun ishlatiladigan grafik belgi hisoblanadi. Tovush va harf
tushunchalarining o‘ziga xosligi shundaki, ular o‘rtasida bevosita bir-to-bir munosabat har doim ham
mavjud emas. Masalan, bir tovush bir nechta harflar bilan ifodalanishi mumkin, yoki bir harf bir
nechta tovushlarni anglatishi ham mumkin. O‘zbek tilida bu jihat aniq ko‘rinadi: masalan, “sh”
tovushi ikki harf bilan yozilsa-da, u bitta tovushni bildiradi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun tovush va harf farqini to‘g‘ri anglash ayni muddao
hisoblanadi. Chunki ularning nutq madaniyati shakllanishi aynan shu bosqichda boshlanadi. Agar
bola tovushni noto‘g‘ri eshitib, harfni noto‘g‘ri yozsa, keyinchalik nutqdagi xatolar to‘planib,
muloqotda noaniqliklar yuzaga keladi. Shu sababli, ona tilining fonetik qoidalarini yosh avlodga
yetkazishda aniq, tushunarli va samarali usullar zarur bo‘ladi. Tovush va harflar o‘rtasidagi farqni
anglash muammosi nafaqat O‘zbekistonda, balki boshqa tillarni o‘rgatishda ham keng tarqalgan.
354
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Bu borada xalqaro tilshunoslik tadqiqotlari ham ko‘p e’tibor qaratgan. Masalan, J. Smithning
2020-yildagi tadqiqotida bolalarning fonemalarni anglash darajasi til o‘rganish samaradorligiga
to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qilishi ko‘rsatib o‘tilgan. Shuning uchun ham boshlang‘ich sinf pedagoglari
fonetik qoidalarni tushuntirishda turli metod va vositalardan foydalanishadi. Bularning eng
samaralilaridan biri fonetik o‘yinlar hisoblanadi. Ular nafaqat darslarni yanada qiziqarli qiladi, balki
bolalarda tovush va harfni ajratish qobiliyatini oshiradi, nutq madaniyatini shakllantirishda yordam
beradi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining til o‘rganish jarayonida tovush va harf farqini anglashda
ko‘plab pedagogik muammolar yuzaga keladi. Bu muammolar bolalarning psixologik va fiziologik
rivojlanishi, shuningdek, ta’lim jarayonining tashkil etilishiga bog‘liqdir. Avvalo, tovushlarni eshitish
va ajratish qobiliyatining pastligi bolalarning bu jarayondagi asosiy qiyinchiliklaridan biridir. Yosh
bola nutq tovushlarining nozik farqlarini aniq eshitishi va ajrata olishi uchun yetarli rivojlanmagan
bo‘lishi mumkin. Masalan, o‘zbek tilidagi “q” va “g” tovushlari, yoki “s” va “sh” tovushlari
o‘rtasidagi nozik farqni anglash boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun murakkab bo‘lishi tabiiy hol.
Ikkinchidan, harflarning talaffuzdagi tovushlardan farqini to‘g‘ri tushunmaslik ham
o‘quvchilarda xatoliklarga sabab bo‘ladi. Tovush yozuvdagi belgidan farq qilishi, ba’zan bir tovush
bir nechta harflar bilan yozilishi yoki aksincha, bir harf bir nechta tovushlarni ifodalashi ayniqsa
chalkashlik tug‘diradi. Bu holatlar bolalarning yozma nutqini shakllantirishda muammolarni keltirib
chiqaradi. Shuningdek, o‘quvchilarning diqqatni jamlashdagi qiyinchiliklari va o‘rganishga bo‘lgan
motivatsiyaning pastligi fonetik jarayonlarni o‘zlashtirishni sekinlashtiradi. Bolalar o‘yinlarsiz yoki
qiziqarli metodikasiz fonetik mavzularni o‘rganishda charchashadi va diqqatlarini yo‘qotishadi.
Pedagogik jihatdan o‘qituvchilarning fonetik o‘yinlar va innovatsion metodlarni samarali
qo‘llay olmasligi ham muhim muammo sanaladi. Ba’zan metodik resurslar yoki maxsus tayyorgarlik
yetishmasligi, shuningdek, didaktik materiallarning kamligi fonetik o‘yinlarning samaradorligini
kamaytiradi. Bu pedagogik muammolarni hal qilish uchun zamonaviy ta’lim jarayonida o‘yin
texnologiyalarini keng joriy qilish, o‘qituvchilarni maxsus tayyorlash va o‘quv materiallarini boyitish
zarurati tug‘iladi.
Fonetik o‘yinlar boshlang‘ich sinf darslarida muvaffaqiyatli natijalarga erishish uchun puxta
rejalashtirilgan va o‘quvchilarning yoshiga mos holda ishlab chiqilgan bo‘lishi kerak. O‘qituvchilar
dars jarayonida o‘yinlarni qo‘llashda asosiy maqsad bolalarda tovushlarni aniq anglash, ularni to‘g‘ri
talaffuz qilish va yozish qobiliyatini shakllantirishdir. Darslarda fonetik o‘yinlar quyidagi asosiy
yo‘nalishlarda olib borilishi mumkin: tovushlarni eshitish va ajratish mashqlari, talaffuzni
takomillashtirish, tovushlar asosida so‘zlarni hosil qilish, harflar bilan bog‘liq o‘yinlar. Masalan,
tovushlarni taqqoslash uchun “Kim qaysi tovushni aytdi?” o‘yini, yoki harflar yordamida “So‘z
yasash” o‘yini bolalarda qiziqishni oshiradi. Pedagogik amaliyotda shuningdek, multimediya
vositalaridan foydalanish samaradorlikni yanada oshiradi. Interaktiv taxtalar, audio-videomateriallar
va maxsus dasturlar yordamida fonetik o‘yinlarni o‘tkazish bolalarning diqqatini kuchaytiradi va
ularni o‘rganishga jalb qiladi. Tajriba natijalari fonetik o‘yinlarning samaradorligini aniq ko‘rsatadi.
Masalan, Toshkent shahri boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotda
fonetik o‘yinlarni muntazam qo‘llash natijasida o‘quvchilarning tovushlarni aniqlashdagi xatolari
25% ga kamayganligi qayd etilgan (Islomova, 2022). Shu bilan birga, o‘yinlar orqali o‘rgangan
bolalar nutq madaniyatida o‘zini erkin ifodalash, og‘zaki nutqda aniqlik va ravonlik ko‘rsatgan. Bu
metodikaning samaradorligi shuni ko‘rsatadiki, fonetik o‘yinlarni dasturga muntazam va tizimli
ravishda kiritish boshlang‘ich ta’lim sifatini yaxshilashda muhim omil hisoblanadi.
355
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Pedagogik amaliyotda eng samarali natijalar beradigan ikki o‘yin – “Tovushni top” va “So‘z
yasash” o‘yinlarini olib ko‘rsatish lozim.
“Tovushni top” o‘yini bolalarning eshitish qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan. Ushbu
o‘yinda o‘qituvchi turli tovushlarni og‘zaki yoki audio vositalar orqali aytadi, o‘quvchilar esa
aytilgan tovushlar orasidan berilgan maqsadli tovushni topishlari kerak bo‘ladi. Misol uchun,
o‘qituvchi “sh”, “ch” va “ng” tovushlari bilan bir nechta so‘zlarni aytadi: “sham”, “chiroq”, “ngo‘r”,
va o‘quvchilardan aynan “sh” tovushi qaysi so‘zda borligini aniqlash talab etiladi. Bu jarayon
o‘quvchilarning tinglab ajratish qobiliyatini mustahkamlash, tovushlarni aniq farqlashga o‘rgatadi.
Shu bilan birga, ularning nutqdagi noaniqlik va xatolarni aniqlashiga ham yordam beradi.
O‘yin davomida o‘quvchilarning faol ishtiroki va raqobat muhiti ta’lim jarayonini yanada qiziqarli
qiladi va ular fonetik qoidalarni ongli qabul qilishga undaydi.
“So‘z yasash” o‘yini tovushlar va harflar o‘rtasidagi bog‘liqlikni chuqurroq anglashga imkon
beradi. Bu o‘yinda o‘quvchilarga turli harflar yoki tovushlar taqdim etiladi va ulardan mazmunli
so‘zlar yasash so‘raladi. Masalan, o‘qituvchi “sh”, “a”, “r” harflarini berib, ulardan “shar” yoki
“rash” kabi so‘zlar yasashni taklif qiladi. So‘z yaratish jarayoni o‘quvchilarda nutq madaniyatining
shakllanishi bilan birga, talaffuz va imlo ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi. Bundan tashqari, o‘yin
ijodiy fikrlashni rag‘batlantirib, bolalarda mustaqil va tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini oshiradi.
O‘quvchilar guruhlarda yoki yakka holda ishlash orqali o‘zaro fikr almashadilar, bu esa
ularning muloqot ko‘nikmalarini ham mustahkamlaydi. Ikkala o‘yin o‘zining pedagogik yondashuvi
bilan boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ona tilidagi tovush va harf farqini anglash darajasini sezilarli
darajada oshirishga xizmat qiladi. “Tovushni top” o‘yini ko‘proq eshitish sezgisini rivojlantirishga
qaratilgan bo‘lsa, “So‘z yasash” o‘yini esa amaliy nutq ko‘nikmalarini shakllantirishga yo‘naltirilgan.
Shu sababli, bu ikki o‘yin birgalikda qo‘llanilganda, pedagogik jarayonda yanada yuqori natijalarga
erishish mumkin. Fonetik o‘yinlar boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ona tilini o‘rganish jarayonida
muhim pedagogik ahamiyatga ega bo‘lib, ular orqali bolalar tovush va harflar orasidagi nozik farqni
chuqurroq anglash imkoniga ega bo‘ladilar. Ushbu o‘yinlar nafaqat til sezgisini rivojlantirish, balki
nutq madaniyatini shakllantirishda ham samarali vosita hisoblanadi. Bolalarning nutq faolligini
oshirish, ularni tinglash va eshitish qobiliyatlarini faollashtirish orqali fonetik ko‘nikmalar
mustahkamlanadi. Shu bilan birga, fonetik o‘yinlar o‘quvchilarning e’tiborini jalb qilishda, ularni
o‘rganish jarayoniga faolroq jalb etishda muhim rol o‘ynaydi, bu esa ta’lim jarayonining
samaradorligini oshiradi.
Fonetik o‘yinlarning o‘ziga xosligi shundaki, ular o‘quvchilarning ijodiy fikrlash
qobiliyatlarini rag‘batlantiradi, mustaqil va tanqidiy fikrlashni shakllantiradi hamda nutq madaniyati
va muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Bu jarayon o‘quvchilar uchun tilni
o‘rganishning qiziqarli va mazmunli shaklini yaratadi, shuningdek, ular orasida o‘zaro hamkorlik va
kommunikatsiya madaniyatini mustahkamlaydi. O‘yin metodikasi orqali o‘quvchilar nafaqat
o‘zlarining nutqdagi xatolarini tuzatishga o‘rganadilar, balki til qoidalarini amaliy ravishda
qo‘llashga ham erishadilar.
Bundan tashqari, fonetik o‘yinlar o‘quvchilarning individual xususiyatlari va qobiliyatlarini
hisobga olgan holda moslashtirilishi pedagogik jarayonning yanada samarali bo‘lishiga imkon beradi.
Har bir o‘quvchi uchun o‘yin shaklini va mazmunini moslashtirish ularning o‘rganish
motivatsiyasini oshiradi hamda o‘zlashtirish darajasini yaxshilaydi. Bu esa o‘z navbatida, til ta’limida
sifatli natijalarga erishish va ona tilining madaniy jihatdan to‘g‘ri va chuqur o‘zlashtirilishini
ta’minlaydi.
356
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Shu bilan birga, fonetik o‘yinlar nafaqat akademik bilimlarni oshirish, balki o‘quvchilarning
tilga bo‘lgan qiziqishini uyg‘otish, ularni ona tilini sevishga, nutq madaniyatini rivojlantirishga
undashda samarali vositadir. Ular orqali bolalarda mustaqil fikrlash, ijodkorlik va muloqot
ko‘nikmalari shakllanadi, bu esa ularning shaxs sifatida rivojlanishida muhim ahamiyatga ega.
Xulosa qilib aytganda, fonetik o‘yinlarning pedagogik amaliyotga joriy etilishi til ta’limining
sifatini sezilarli darajada oshiradi, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ona tilidagi tovush va harflar
farqini anglash ko‘nikmalarini mustahkamlaydi hamda nutq madaniyatini rivojlantirishga xizmat
qiladi. Shu sababli, mazkur usullarni o‘rganish va ulardan samarali foydalanish bugungi kun ta’lim
tizimining dolzarb vazifalaridan biridir. Bu esa kelajakda ona tilimizning boyligini saqlash va
rivojlantirish, til madaniyatini yanada yuksaltirishga xizmat qilishi shubhasizdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Xolmatov Sh. "Ona tili va nutq madaniyati" – Toshkent, 2017.
2.
Islomova D. "Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida fonetik ko‘nikmalarni rivojlantirish
metodlari" – Toshkent, 2019.
3.
Karimov A. "Til o‘rganishda interaktiv metodlar" – Samarqand, 2020.
4.
Abdullayeva M. "Ona tili ta’limida zamonaviy texnologiyalar" – Toshkent, 2021.
5.
Leksik va fonetik o‘yinlar: pedagogik qo‘llanma, Respublika ta’lim vazirligi, 2018.
6.
Harms, L., & Smith, J. "Phonemic Awareness and Early Literacy" (2020).
7.
National Reading Panel. "Teaching Children to Read: An Evidence-Based Assessment of
the Scientific Research Literature on Reading and Its Implications for Reading Instruction" –
Washington, 2000.
