2025
SENTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 9
134
TALABALARINIŃ KOGNITIV KOMPETENCIYASIN QÁLIPLESTIRIWDIŃ
PSIXOLOGIYALIQ-PEDAGOGIKALIQ PRINCIPLERI
Gulayim Djumanova
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti erkin izleniwshisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.17182568
Zamanagóy didaktika hám ámeliyattıń talaba shaxsına qayta baǵdarlanıwı olardıń biliw
iskerligin jetilistiriw mashqalasın eń áhmiyetli mashqalalar qatarına qoydı. Búgingi kúnde joqarı
bilimlendiriw mákemeleri talabaları tálim procesiniń baqlawshısı hám passiv tıńlawshısı emes, al
onıń belsendi qatnasıwshısına aylanıp atırǵan bilimlendiriw subyekti sıpatında qabıl etilmekte.
Oqıtıwshınıń bul baǵdardaǵı wazıypası belsendilik, erkinlik, dóretiwshilik sıpatların
qáliplestiriwden ibarat. Aktiv bilim alıw óz mánisi boyınsha kognitiv kompetenciyanı
rawajlandırıw sheńberindegi bilim alıw bolıp tabıladı. Solay etip, til úyreniwde talabalarınıń
kognitiv kompetenciyasın qáliplestiriw oqıw procesin shólkemlestiriwdiń psixologiyalıq-
pedagogikalıq principlerine tiykarlanadı hám tómendegiler menen xarakterlenedi:
1) lingvistikalıq haqıyqatlıqtı biliwge motivaciyalıq qatnas, bunda biliw-oylaw procesleri
áhmiyetli hám tiykarǵı rol oynaydı;
2) qaraqalpaq tilinde sóylesiwshi bilim beriw subektleriniń ana tilde bilim alıwǵa bolǵan
maqsetli umtılısı hám tolıq kommunikativlik keńisliktiń shıǵıwı;
3) real kognitiv nátiyjelerge erisiw ushın úyrenilip atırǵan ana tili arqalı dúnyanıń
lingvistikalıq kórinisin biliwge bolǵan emocionallıq keypiyat. Kognitiv iskerliktiń bul parametrleri
Qaraqalpaqstan Respublikası joqarı bilimlendiriw mákemeleriniń toparlarında ana tilin úyreniwdiń
tálim procesinde ayrıqsha áhmiyetke iye[3;27].
Joqarı bilimlendiriw mákemeleri talabalarınıń kognitiv kompetenciyasın qáliplestiriw onı
shólkemlestiriwdiń barlıq basqıshlarında bar bolıwı kerek bolǵan úsh májbúriy komponentke iye
ekenligin kórsetedi:
1) ana til iskerligine unamlı sezimniń bar bolıwı;
2) emociyanıń biliw tárepi bar ekenligi;
3) iskerliktiń ózi tárepinen kórsetilgen anıq motivtiń bolıwı[3;88].
Bul úsh komponentte ulıwma joqarı bilimlendiriw mákemeleriniń talabalarınıń teoriyalıq
hám ámeliy bilimlerin keńeytiw, jańa maǵlıwmatlardı ózbetinshe izlew, eń qıyın wazıypalardı
kognitivlik potencialdı engiziw arqalı sheshiwge bolǵan tilegi hám umtılısın belgileydi.
Kórinip turǵanınday, joqarı bilimlendiriw mákemeleriniń toparlarında ana tili oqıtıw
sharayatındaǵı kognitiv iskerlik oqıtıwshı hám talaba arasındaǵı konstruktivlik bilim beriw birge
islesiwi hám óz-ara túsinisiw formatındaǵı sırtqı hám ishki biliw resursların óz ishine aladı.
Oqıtıwshı ana tilin úyreniw barısında oqıw materialınıń qolaylılıǵı tárepine jumıstı baǵdarlaydı,
pútkil kognitiv oqıw-biliw iskerligin oqıwshınıń shaxsına bagdarlaydı, oqıwdıń qolaylı
emocionallıq tonusına itibar qaratadi. Biliw iskerligin, álbette, úyrenilip atırǵan hádiyse
haqqındaǵı bilimler hám kózqaraslar sistemasın rawajlandırıwdıń tiykarǵı faktorı sıpatında biliw
qızıǵıwshılıǵı hám motivaciyasız kóz aldımızǵa keltiriw múmkin emes. V.A. Yakunin: "Mektepte
hám joqarı oqıw ornında oqıtıw ámeliyatında kognitiv iskerlikti shólkemlestiriw tiykarında oqıw
pánlerin ájayıp oqıtıwdıń kóp túrli mısalları bar bolıp, olar keyin ala mektep oqıwshıları hám
studentlerdiń kásip yamasa qánigelikti óz betinshe tańlawda kásipke baǵdarlanıwın qáliplestiriw
2025
SENTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 9
135
faktorları kórinisinde kórinedi," dep atap ótedi [2;78]. Kognitiv iskerlik joqarı bilimlendiriw
ayırım pánler, sonıń ishinde, ana tilin oqıtıw procesin jetilistiriw ushın arnawlı ortalıq hám
baǵdarlamalardı shólkemlestiredi. Kognitiv iskerlikti shólkemlestiriw ushın zárúr shártler
qatarında sırtqı hám ishki shártler zárúr. Sırtqı sharayatlar oqıtıwshınıń minez-qulqı hám ádebi
sıpatındaǵı ózgeshelikleri menen baylanıslı bolıp, oǵan oqıw materialın bir qálipte emes, bálent
dawıs penen, anıq hám tásirli bayan etiw, sebebi qızıqlı nárseni oqıtıw jolındaǵı tiykarǵı
tosqınlıqlar bir qáliplilik hám erinsheklik bolıp esaplanadı. Álbette, bul processtegi tiykarǵı buwın
innovaciyalıq texnologiyalar hám aldınǵı oqıtıw usılları bolıp esaplanadı.
Solay etip, joqarı bilimlendiriw mákemeleri talabalarınıń kognitiv kompetenciyasın
qáliplestiriw tiykarların anıqlaw ushın teoriyalıq shárt-shárayatlar jaratıldı. Respublikadaǵı joqarı
bilimlendiriw mákemeleriniń qaraqalpaq tili boyınsha tómendegiler bolıp esaplanadı:
1) kognitivlik iskerlik biliw qızıgıwshılıǵı, biliw motivaciyası, oqıw-biliw erkinligi
sheńberinde sistema payda etiwshi komponent sıpatında hám shaxstıń integral ózgeshelikleri
sıpatında qatnasadı;
2) kognitiv iskerlik zatlar, hádiyselerge emocional-biliw qatnası hám tikkeley ózbetinshe
motivaciyalanǵan iskerlik faktorı esaplanadı;
3) oqıw-biliw ǵárezsizliginiń shaxstıń emocional-biliw baǵdarlanıwına aylanıwı kognitiv
iskerlik tiykarında jaratılatuǵın belgili qolaylı sharayatlardı talap etedi;
4) kognitiv iskerlik joqarı bilimlendiriw procesiniń toparlarında qaraqalpaq tilin oqıtıwda
nátiyjelilikti maqsetke muwapıq arttırıwdıń tiykarǵı shárti hám deregine aylanadı[4;133].
Ana tilinen Qaraqalpaqstanlı talabalardıń biliw iskerligin jedellestiriw boyınsha oqıw
procesin biliw qızıgıwshılıǵı mexanizmlerin engiziw arqalı shólkemlestiriw ápiwayı bilimler
jıyındısı emes, al bilim alıwshılardıń pikirlew-operativlik tájiriybesin jetilistiriw bolıp tabıladı. Bul
processte oqıtıwshınıń tiykarǵı wazıypası qaraqalpaq tili táliminıń kognitiv-oylaw liniyasın qurıw
tiykarında lingvokommunikaciyalıq sharayatlardı jaratıwdan ibarat. Bul baǵdarda oqıwshılardıń
oqıw materialın ózlestiriwde sanalı-aqılıy qatnas jasawında kórinetuǵın "úyreniw" procesine úlken
rol ajıratıladı. Joqarı oqıw ornı subyekti jumıstıń bunday jaylasıwında informaciya alıwshınıń
ádettegi poziciyasınan emes, al kúshli motivaciya hám qızıǵıwshılıq tiykarında onı analiz hám
sintez etiwge umtılıwshı shaxstan kelip shıǵadı. Joqarı bilimlendiriw mekemeleriniń toparlarınıń
kognitiv kompetenciyasın qáliplestiriwde kommunikativlik principin ámelge asırıw áhmiyetli orın
tutadı. Bul princip ótken ásirdiń 70-jıllarınan baslap ana tilin oqıtıwda áhmiyetke iye boldı. 70-
jıllardıń aqırında A.A.Leontevtiń atap ótiwinshe, "metodikalıq islenbelerdiń mazmunında onıń
triumfalıq júrisi baslandı"[2;156].
Talabalardıń kognitiv kompetenciyasın rawajlandırıwda kommunikativlik principi ayrıqsha
áhmiyetke iye. Oqıtıwshı hám talabalardıń óz-ara qatnasıqlarınıń durıs dúzilgen pedagogikalıq
sisteması joqarı bilimlendiriw mákemeleriniń toparlarında ana tilin oqıtıw procesinde
kommunikativ ortalıqtı shólkemlestiriw boyınsha qıyın wazıypalardı sheshiwge járdem beredi,
jámáátlik hám ózbetinshe biliw izleniwine baǵdarlanǵan psixologiyalıq klimat jaratadı. Joqarı
bilimlendiriw mákemeleriniń talabalarınıń ana tili boyınsha kognitivlik iskerligin rawajlandırıw
nátiyjeliligi pedagogikalıq jaqtan maqsetke muwapıq qarım-qatnas penen belgilenedi, sebebi
biliw, sonıń ishinde, oqıtıwshı kognitivlik-biliw iskerligi oqıtıwshınıń talabalar menen, bir-biri
menen qarım-qatnası sheńberinde ámelge asırılatuǵın process bolıp tabıladı. Talabalardıń qálewi
2025
SENTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 9
136
oqıwshılardı qaraqalpaq tilindegi sóylew iskerligine baǵdarlawshı "qatnas motivi" qubılısınan
kelip shıǵadı.
Ilimiy ádebiyatlarda "qarım-qatnas" túsinigi haqqında júdá qızıq pikirlerdi oqıymız. Mısalı,
S.L.Bratchenko bul informaciyalıq materialdı qabıl etiw sharayatında talabanıń ózin-ózi
shólkemlestiriw sharayatındaǵı kommunikativ process dep esaplaydı [2;169]. Ilimpazdıń
pikirinshe, bul proceste kognitiv-oylaw mexanizmlerin óz ishine alǵan kommunikaciya aktiniń
shaxsqa baǵdarlanǵan komponenti áhmiyetli orın iyeleydi, sebebi ol da sociallıq baǵdarlanǵan
bolıp, oqıw maǵlıwmatların jetkerip beriw hám qabıl etiw sisteması, túsiniw hám qayta tiklewdegi
qádiriyatlıq baǵdar sıpatında kórinedi.
Juwmaq sıpatında sonı ayta alamız, ilimpazlardıń pikirinshe, oqıtıwdıń kóp sanlı
psixologiyalıq nátiyjeleri jámáátlik iskerlik formaların shólkemlestiriw hám óz betinshe tańlawǵa
baylanıslı jaqsı yamasa jaman táreplerinen kórinisi múmkin. Demek, joqarı bilimlendiriw
mákemeleriniń talabalarınıń ana tilinen kognitiv kompetenciyasın qáliplestiriw mashqalası
psixologiyalıq-pedagogikalıq pánlerge kiriwshi máseleler sheńberinde áhmiyetli bolıp tabıladı.
Mashqala talabalardıń biliw kompetenciyası, ishki motivaciyası, oqıw-biliw erkinliginiń sistema
payda etiwshi bir pútinligi arqalı óz sheshimin tawıp, zamanagóy innovaciyalıq texnologiyanı
qollanıw tiykarında nátiyjeli bolıp, hár qıylı jumıs formaları hám usıllarınan keń paydalanıw
menen tastıyıqlanadı.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Асаматдинова Ж. Технологии формирования ценностной ориентации учащихся на
основе их нравственно-эстетического воспитания. Монография. Ташкент, 2016. -
С.167.
2.
Бабанский Ю.К. Избранные педагогические труды / Ю.К. Бабанский. – М.:
Педагогика, 2011. - 347 с.
3.
Беспалько В.П., Гатур Ю.Г. Системно-методическое обеспечение учебно-
воспитательного процесса подготовки специалистов / В.П. Беспалько, Ю.Г. Гатур. -
М.: Высш. школа, 2011. - 141с.
4.
Демьянков В.З. Когнитивная лингвистика как разновидность интерпретирующего
подхода / В.З. Демьянков // Вопросы языкознания. - 1994. - № 4. - С. 17-33.
5.
Солсо Р.Л. Когнитивная психология / Р.Л. Солсо; пер. с англ. яз. Н.Ю. Спомиор. -
М.: Тривола, 1996. - 600 с.
