2025
SENTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 9
126
INSON KAPITALINI RIVOJLANTIRISHDA “BIG DATA”, “IoT” VA SUN’IY
INTELLEKTDAN FOYDALANISH IMKONIYATLARI
Mamatqulov Murod Mustafaqulovich
Toshkent xalqaro universiteti Mustaqil izlanuvchi (PhD)
Тел: +99899 554-76-35
gmail:
https://doi.org/10.5281/zenodo.17167332
Kirish
XXI asrda global raqobat sharoitida inson kapitali iqtisodiy taraqqiyotning eng muhim
strategik omili sifatida namoyon bo‘lmoqda. Aholi sonining o‘sishi, ishlab chiqarish
jarayonlarining texnologiyalashuvi va mehnat bozoridagi tezkor o‘zgarishlar korxonalarni kadrlar
siyosatiga yangicha qarashga majbur qilmoqda. Shu boisdan ham raqamli texnologiyalar asosida
inson kapitalini boshqarish ilmiy-nazariy asoslarini o‘rganish muhim ahamiyatga ega.
Inson kapitali tushunchasi va uning iqtisodiy ahamiyati
Inson kapitali — bu insonning bilimi, ko‘nikmasi, malakasi, sog‘lig‘i, ijodiy salohiyati va
motivatsiyasidan iborat strategik resursdir. Klassik nazariyada G. Bekker va T. Shuls
tomonidan ilgari surilgan mazkur konsepsiya hozirgi kunda yanada boyib, raqamli iqtisodiyot
sharoitida yangi mazmun kasb etmoqda.
Yengil sanoat misolida inson kapitalini ikki asosiy komponentga ajratish mumkin:
umumiy
(universal ko‘nikmalar, asosiy ta’lim, sog‘liqni saqlash);
maxsus
(sohaviy bilimlar, texnik ko‘nikmalar, korxonadagi tajriba).
O‘zbekiston yongil sanoati tajribasi shuni ko‘rsatadiki, korxonalar ushbu ikki yo‘nalishda
muvozanatni saqlagan holda ham umumiy rivojlanish, ham ixtisoslashgan malaka oshirish
dasturlarini amalga oshirmoqda.
Inson kapitalining iqtisodiy ta’siri to‘rt asosiy yo‘nalishda ko‘rinadi:
– ishlab chiqarish mahsuldorligini 20–35%gacha oshirish;
– innovatsion faollikni kuchaytirish (yangi mahsulotlar ulushi 40–60%gacha yetishi);
– texnologik o‘zgarishlarga moslashish tezligini 50%ga oshirish;
– bozorda raqobatbardoshlikni mustahkamlash (ulushning 15–25%ga o‘sishi).
Shu bilan birga, milliy xususiyatlar — hunarmandchilik an’analari, ko‘p millatli ishchi
kuchi, yoshlar ulushining yuqoriligi va ta’lim darajasining bosqichma-bosqich oshishi — ham
inson kapitalini rivojlantirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
Yengil sanoat korxonalarida inson kapitalini boshqarish tamoyillari
Inson kapitalini boshqarishda quyidagi asosiy tamoyillar ajralib turadi:
1.
Strategik yondashuv
– kadrlar siyosati korxonaning uzoq muddatli rivojlanish
maqsadlari bilan organik bog‘lanishi lozim. Bu yo‘lda kompetensiyalar xaritalari va karier
yo‘llarini 5–10 yillik istiqbolda belgilash samara beradi.
2.
Uzluksiz ta’lim va rivojlanish
– mehnat bozoridagi o‘zgarishlarga moslashish
uchun xodimlarning bilim va ko‘nikmalarini doimiy yangilab borish talab etiladi. Bu jarayonda
ehtiyojni baholash, individual rivojlanish rejalari, turli formatdagi o‘qitish dasturlari va natijalarni
monitoring qilish asosiy elementlar hisoblanadi.
2025
SENTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 9
127
3.
Kompleks motivatsiya va rag‘batlantirish
– moliyaviy stimullardan tashqari
nomoliyaviy omillar (kasbiy o‘sish imkoniyatlari, ish ma’nosi, moslashuvchan ish vaqti, e’tirof va
hurmat) muhim ahamiyatga ega.
4.
Innovatsion muhit yaratish
– xodimlarning ijodiy salohiyatini ro‘yobga chiqarish
uchun g‘oyalar banki, kross-funksional jamoalar, ichki tadbirkorlik ruhi, xato va yangiliklarga
nisbatan bag‘rikenglik muhiti talab etiladi.
5.
Madaniy va milliy xususiyatlarni hisobga olish
– an’anaviy qadriyatlarni
zamonaviy boshqaruv usullari bilan uyg‘unlashtirish inson kapitalini rivojlantirishda ustuvor
yo‘nalish hisoblanadi.
Raqamli texnologiyalarning inson kapitali rivojlanishiga ta’siri
Raqamli transformatsiya jarayoni inson kapitalini ikki jihatdan o‘zgartiradi:
– yangi imkoniyatlar (masofaviy ta’lim, virtual muhitda o‘qitish, AI orqali shaxsiy
rivojlanish dasturlari);
– yangi talablar (raqamli savodxonlik, ma’lumotlar bilan ishlash ko‘nikmalari,
texnologiyaga moslashuvchanlik).
Yengil sanoatda “raqamli ko‘nikmalar piramidasi” asosida bazaviy kompyuter
savodxonligi (barcha xodimlar), ixtisoslashgan dasturiy ta’minot ko‘nikmalari (60% xodimlar) va
ma’lumotlarni tahlil qilish/raqamli strategiya (20% xodimlar) ko‘nikmalari rivojlanmoqda.
Sun’iy intellekt va mashinali o‘rganish texnologiyalari odatiy vazifalarni avtomatlashtirib,
xodimlarni ijodiy masalalarga yo‘naltiradi. Big Data orqali har bir xodimning o‘rganish uslubi va
sur’ati tahlil qilinib, individual rivojlanish dasturlari ishlab chiqiladi; bu esa o‘qitish
samaradorligini 40–50%gacha oshiradi.
Masofaviy ishlash va gibrid ta’lim modellari pandemiyadan so‘ng barqaror trendga
aylandi, ta’lim xarajatlarini 30–40% kamaytirdi va mintaqaviy chegaralarni yo‘q qildi.
Shuningdek, IoT va sensorli texnologiyalar real vaqtda ma’lumot to‘plash va tahlil qilish orqali
HR qarorlarini 60%gacha aniqlash imkonini beradi.
Shu bilan birga, LinkedIn Learning, Coursera kabi raqamli platformalar mahalliy ta’lim
tizimi cheklovlarini kamaytirar ekan, xodimlarga dunyodagi yetakchi universitetlar va
ekspertlardan bilim olish imkonini yaratadi.
Xulosa
Yuqoridagi tahlillardan kelib chiqqan holda, quyidagi umumiy xulosalarni chiqarish
mumkin:
1.
Inson kapitali yongil sanoat korxonalari uchun XXI asrdagi eng muhim strategik
resurs bo‘lib, unga qaratilgan investitsiyalar korxonaning raqobatbardoshligi va eksport
salohiyatini oshiradi.
2.
Inson kapitalini boshqarishda strategik yondashuv, uzluksiz rivojlanish, kompleks
motivatsiya va innovatsion muhit tamoyillari asosiy o‘rin tutadi.
3.
Raqamli texnologiyalar inson kapitalini rivojlantirishda yangi paradigmani
shakllantirib, xodimlardan raqamli savodxonlik va ma’lumotlar bilan ishlash ko‘nikmalarini talab
qiladi.
2025
SENTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 9
128
4.
Kelajakda AI, IoT va ilg‘or texnologiyalarga asoslangan tizimlar yordamida inson
kapitalini boshqarish nafaqat texnologik, balki madaniy va tashkiliy o‘zgarishlarni ham talab
etadi.
Shu tariqa, raqamli texnologiyalar asosida inson kapitalini boshqarish nafaqat
korxonalarning barqaror rivojlanishi, balki mamlakat iqtisodiy raqobatbardoshligini ta’minlovchi
asosiy omil sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Becker, G. S.
Human Capital: A Theoretical and Empirical Analysis, with Special
Reference to Education.
– Chicago: University of Chicago Press, 1993.
2.
Schultz, T. W.
Investment in Human Capital.
– The American Economic Review, 1961.
3.
Porter, M.
Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior Performance.
–
New York: Free Press, 1998.
4.
OECD.
Human Capital and Productivity.
– OECD Working Papers, 2022.
5.
Brynjolfsson, E., & McAfee, A.
The Second Machine Age: Work, Progress, and
Prosperity in a Time of Brilliant Technologies.
– W. W. Norton & Company, 2016.
6.
Davenport, T. H., & Dyché, J.
Big Data in Big Companies.
– International Institute for
Analytics, 2013.
7.
Marr, B.
Big Data in Practice.
– Wiley, 2016.
8.
Evans, D.
The Internet of Things: How the Next Evolution of the Internet Is Changing
Everything.
– Cisco Internet Business Solutions Group (IBSG), 2011.
9.
Minelli, M., Chambers, M., & Dhiraj, A.
Big Data, Big Analytics: Emerging Business
Intelligence and Analytic Trends.
– Wiley, 2013.
10.
Russell, S., & Norvig, P.
Artificial Intelligence: A Modern Approach.
– Pearson, 2021.
11.
PwC.
The Essential Eight: Emerging Technologies.
– PwC Global, 2023.
12.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 5 oktabrdagi PF–6079–son Farmoni
“Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida.
13.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 28 yanvardagi PF–60–son Farmoni
“2022–2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”.
14.
Xodiev B., Yuldashev M.
Inson kapitalini rivojlantirish va raqamli iqtisodiyot.
–
Toshkent: Iqtisod, 2023.
15.
Karimov Sh., Abduraxmonov I.
Raqamli transformatsiya sharoitida korxonalarni
boshqarishning innovatsion yondashuvlari.
– TDIU ilmiy jurnali, 2024.
