Sentabr, 2025-Yil
201
O'ZBEK YOSHLARINING IJTIMOIY TARMOQLARDAGI MULOQOT TILI
Jumayeva Nozima Salohiddin qizi
Aniq va ijtimoiy fanlar universiteti
Lingvistika. O'zbek tili yo'nalishi, 2-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.17213332
Annotatsiya
. Ushbu maqola O'zbekistondagi yoshlarning ijtimoiy tarmoqlardagi muloqot
tilini tahlil qiladi. Natijalar shuni ko'rsatadiki, O'zbek yoshlari ijtimoiy tarmoqlarda o'zbek, rus va
ingliz tillarining aralash shakli bo'lgan hibrid til kodidan foydalanmoqda. Bu jarayon
globallashuv, texnologik rivojlanish va madaniy o'zgarishlar ta'sirida yuzaga kelmoqda. Tadqiqot
yoshlar orasida til kodlarining almashishi, sleng so'zlarning keng qo'llanishi va yangi til
shakllarining paydo bo'lishi kabi hodisalarni aniqladi.
Kalit so'zlar:
ijtimoiy tarmoqlar, yoshlar tili, til kodi, O'zbekiston, raqamli muloqot,
lingvistik hibridlash.
Kirish
. XXI asrda ijtimoiy tarmoqlarning jadal rivojlanishi bilan birga yoshlar muloqoti
ham tubdan o'zgarib bormoqda. O'zbekistonda ham bu jarayon o'ziga xos xususiyatlarga ega
bo'lib, yoshlarning ijtimoiy tarmoqlardagi muloqot tili alohida e'tiborni talab qiladi. Raqamli
texnologiyalarning keng tarqalishi natijasida yoshlar an'anaviy til me'yorlaridan chetga chiqib,
yangi til shakllarini yaratmoqda [1]. Ijtimoiy tarmoqlar yoshlar hayotida muhim o'rin tutadi va
ularning til qo'llash uslubiga sezilarli ta'sir ko'rsatmoqda. Facebook, Instagram, Telegram, TikTok
kabi platformalarda yoshlar o'zlarining shaxsiy va ijtimoiy kimligini shakllantirish jarayonida til
vositasidan o'ziga xos foydalanmoqda [2]. Bu jarayon nafaqat kommunikativ, balki madaniy va
ijtimoiy jihatdan ham muhim ahamiyatga ega. O'zbekiston yoshlarining ijtimoiy tarmoqlardagi
muloqot tilini o'rganish zamonaviy tilshunoslik uchun dolzarb masala hisoblanadi, chunki bu soha
milliy tilning rivojlanish yo'nalishlarini, globallashuv jarayonlarining tilga ta'sirini va yoshlar tiliy
xulq-atvorining o'ziga xos xususiyatlarini aniqlashga yordam beradi [3]. Mazkur tadqiqot O'zbek
yoshlarining ijtimoiy tarmoqlardagi muloqot tilining lingvistik xususiyatlarini, kod almashish
hodisalarini va raqamli muhitda til o'zgarishlarining ijtimoiy-madaniy omillarini tahlil qilishni
maqsad qiladi.
Asosiy qism
. Ushbu tadqiqot adabiyotlar tahlili va nazariy yondashuv asosida amalga
oshirildi. Crystal (2011) o'zining tadqiqotida ijtimoiy tarmoqlardagi til qo'llashning o'ziga xos
xususiyatlarini ta'kidlaydi va bu jarayonni "raqamli tilshunoslik" sohasi doirasida o'rganishni taklif
qiladi [4]. Uning fikriga ko'ra, ijtimoiy tarmoqlar yangi til shakllarining paydo bo'lishiga sabab
bo'lmoqda va bu hodisa zamonaviy tilshunoslikning alohida yo'nalishi sifatida o'rganilishi zarur.
Androutsopoulos (2015) tomonidan olib borilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, yoshlar ijtimoiy
tarmoqlarda kod almashish (code-switching) hodisasidan keng foydalanmoqda [5]. Bu jarayon bir
necha tilning elementlarini birgalikda qo'llash orqali yangi muloqot uslubini yaratishga olib keladi
va ko'p tilli jamiyatlarda ayniqsa keng tarqalgan. Mahkamova (2021) O'zbekistondagi yoshlarning
til qo'llashini tahlil qilib, ijtimoiy tarmoqlarda o'zbek tilining o'zgarib borayotgan holatini ko'rsatdi
[6]. Uning tadqiqoti shuni aniqladi ki, yoshlar orasida rus va ingliz tillarining ta'siri kuchayib
bormoqda va bu jarayon milliy til rivojlanishiga ham ijobiy, ham salbiy ta'sir ko'rsatmoqda.
Sentabr, 2025-Yil
202
Bourdieu (1991) ning "til kapitali" nazariyasi ijtimoiy tarmoqlardagi til qo'llashni
tushunishda muhim rol o'ynaydi [7]. Uning fikriga ko'ra, til nafaqat muloqot vositasi, balki
ijtimoiy maqom va guruhga tegishlilikni ifodalaydigan vosita ham hisoblanadi. Bu nazariya
yoshlarning ijtimoiy tarmoqlardagi til tanlovlarini tushunishda asosiy nazariy asos bo'lib xizmat
qiladi. Karimov (2022) O'zbek yoshlarining raqamli muhitdagi til xulq-atvorini o'rganib, ijtimoiy
tarmoqlarda yangi so'z yasash jarayonlarini tahlil qildi [8]. Uning tadqiqoti shuni ko'rsatadiki,
yoshlar texnologik atamalar asosida yangi so'zlar yaratmoqda va bu jarayon til rivojlanishining
tabiiy yo'li hisoblanadi. Yusupov (2023) kod almashish hodisasini O'zbek tili kontekstida tahlil
qilib, bu jarayonning yoshlar nutqida namoyish etilish usullarini ko'rsatdi [9]. Uning tadqiqoti kod
almashishning nafaqat pragmatik, balki psixolingvistik jihatlarini ham ochib beradi.
Adabiyotlar tahlili natijalariga ko'ra, O'zbek yoshlarining ijtimoiy tarmoqlardagi muloqot
tili bir qator o'ziga xos xususiyatlarga ega. Birinchidan, kod almashish hodisasi eng keng tarqalgan
xususiyat hisoblanadi. Yoshlar bir xil matnda o'zbek, rus va ingliz tillarining elementlarini aralash
holda ishlatmoqda. Masalan, "Bugun meeting bor edi, lekin cancel bo'ldi" yoki "Homework
qildingmi? Deadline yaqinlashyapti" kabi iboralar muntazam uchraydi. Bu hodisa globallashuv
jarayonlari va ko'p tilli muhitning natijasi hisoblanadi va yoshlarning turli til jamiyatlariga
tegishlilik hissini ifoda etadi. Ikkinchidan, qisqartmalar va akronimlarning keng qo'llanishi
kuzatiladi. "OMG" (Oh My God), "LOL" (Laughing Out Loud), "BRB" (Be Right Back) kabi
ingliz tilidagi qisqartmalar o'zbek yoshlari orasida keng tarqalgan bo'lib, ular tezkor muloqot
ehtiyojini qondiradi. Shuningdek, o'zbek tilidagi so'zlarning qisqartirilgan shakllari ham paydo
bo'lmoqda, masalan "yxshi" (yaxshi), "slm" (salom) kabi. Uchinchidan, emoji va stikkerlarning til
funktsiyasini bajarishi kuzatiladi. Yoshlar o'z his-tuyg'ularini so'zlar bilan emas, balki turli rasm
va belgiler yordamida ifoda etishni afzal ko'rmoqda. Bu hodisa vizual muloqot madaniyatining
rivojlanishi bilan bog'liq [10] va an'anaviy til tushunchasini kengaytiradi.
To'rtinchidan, internet slengining rivojlanishi muhim xususiyat hisoblanadi. Ijtimoiy
tarmoqlarda yoshlar tomonidan yaratilgan maxsus terminlar va iboralar paydo bo'lmoqda. Bu
jarayon yoshlarning ijodiy til qobiliyatlarini namoyish etadi, ammo ba'zan adabiy til me'yorlariga
zid keladi. Beshinchidan, fonetik yozuvning keng qo'llanishi kuzatiladi. Yoshlar so'zlarni
eshitilganidek yozish tendentsiyasini namoyish etmoqda, masalan "shunaka" o'rniga "shunaqqa",
"kerak" o'rniga "kerak" yoki "keraq" kabi. Bu hodisa tezkor yozish zarurati va rasmiy yozuv
qoidalariga bo'lgan e'tiborsizlik natijasida yuzaga keladi. Oltinchidan, ijtimoiy tarmoqlarning
texnik xususiyatlari til qo'llashga bevosita ta'sir ko'rsatmoqda. Belgilar cheklovi, tezkor javob
berish zarurati va multimediya elementlarini qo'llash imkoniyati yoshlarning til xulq-atvorini
shakllantirmoqda. Yettinchidan, kontekstga bog'liq til tanlovi kuzatiladi. Yoshlar turli ijtimoiy
tarmoqlarda turli xil til uslublarini qo'llaydi: Instagram'da ko'proq vizual elementlardan,
Telegram'da ko'proq matnli muloqotdan, TikTok'da esa qisqa va ta'sirli iboralardan foydalanadi.
Xulosa
. O'zbek yoshlarining ijtimoiy tarmoqlardagi muloqot tili zamonaviy tilshunoslik
uchun murakkab va ko'p qirrali hodisa hisoblanadi. Tadqiqot natijalariga ko'ra, yoshlar an'anaviy
til me'yorlaridan chetga chiqib, globallashuv jarayonlari ta'sirida yangi til shakllarini yaratmoqda.
Bu jarayon nafaqat muloqot samaradorligini oshirish, balki o'zlarining ijtimoiy kimligini ifoda
etish maqsadida ham amalga oshirilmoqda. Kod almashish, qisqartmalar va akronimlar, emoji va
stikerlar, internet slengi, fonetik yozuv va kontekstga bog'liq til tanlovi kabi xususiyatlar O'zbek
Sentabr, 2025-Yil
203
yoshlarining ijtimoiy tarmoqlardagi muloqot tilining asosiy belgilarini tashkil etadi. Ijtimoiy
tarmoqlardagi til qo'llash hodisasi ikki tomonlama ta'sirga ega. Bir tomondan, u til rivojlanishining
tabiiy jarayoni bo'lib, yangi muloqot imkoniyatlarini yaratadi va yoshlarning ijodiy til
qobiliyatlarini rivojlantiradi. Boshqa tomondan, milliy til me'yorlariga salbiy ta'sir ko'rsatishi va
adabiy til standartlarining buzilishiga olib kelishi mumkin. Kelajakda bu sohada chuqurroq
tadqiqotlar olib borish zarur bo'lib, ayniqsa yoshlarning til xulq-atori dinamikasini kuzatish,
ijtimoiy tarmoqlarning turli platformalarida til qo'llash farqlarini aniqlash va milliy tilni saqlash
hamda rivojlantirish choralarini ishlab chiqish muhim vazifalar hisoblanadi. Shuningdek, ta'lim
tizimida raqamli savodxonlik va til madaniyatini shakllantirish yo'nalishida ishlash ham dolzarb
masala hisoblanadi.
Adabiyotlar ro’yxati:
1.
Normatov, A. (2023). Raqamli davrdagi o'zbek tili: muammolar va yechimlar. Toshkent:
Fan nashriyoti.
2.
Abdullayev, S. (2022). Yoshlar va ijtimoiy tarmoqlar: tilshunoslik nuqtai nazari. O'zbek tili
va adabiyoti jurnali, 3(45), 78-89.
3.
Rahimova, D. (2021). Zamonaviy o'zbek tilining rivojlanish tendentsiyalari. Samarqand:
SamDU nashriyoti.
4.
Crystal, D. (2011). Internet Linguistics: A Student Guide. London: Routledge.
5.
Androutsopoulos, J. (2015). Networked multilingualism: Some language practices on
Facebook and their implications. International Journal of Bilingualism, 19(2), 185-205.
6.
Mahkamova, G. (2021). O'zbek yoshlarining til qo'llash xususiyatlari. Filologiya
masalalari, 2(18), 134-142.
7.
Bourdieu, P. (1991). Language and Symbolic Power. Cambridge: Harvard University
Press.
8.
Karimov, J. (2022). Raqamli muhitda til o'zgarishlari. Toshkent: Universitet nashriyoti.
9.
Yusupov, M. (2023). Kod almashish hodisasi O'zbek tilida. Tilshunoslik masalalari, 4(28),
67-75.
10.
Nazarova, L. (2024). Vizual muloqot va zamonaviy til. Toshkent: Akademiya nashriyoti.
