YER OSTI SUVLARINING ISTE’MOLI NATIJASIDA URUG`DONLARDA KUZATILADIGAN MORFOFUNKSIONAL O`ZGARISHLAR VA DAVO PROFILAKTIKASIGA YANGICHA YONDASHUV

477

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9

YER OSTI SUVLARINING ISTE’MOLI NATIJASIDA URUG`DONLARDA

KUZATILADIGAN MORFOFUNKSIONAL O`ZGARISHLAR VA DAVO

PROFILAKTIKASIGA YANGICHA YONDASHUV

Aslonov Javlon Farmonovich

Osiyo Xalqaro Universiteti, Buxoro, O`zbekiston.

https://doi.org/10.5281/zenodo.17214004

Annotatsiya.

So`nggi yillarda antropogen faoliyat natijasida yer osti suvlarining

kimyoviy tarkibi sezilarli darajada o`zgarib bormoqda. Ular tarkibida nitratlar, og`ir metall
tuzlari, pestitsid va boshqa toksik moddalarning yuqori kontsentratsiyasi aniqlangan. Ushbu
omillar inson va hayvon organizmining reproduktiv tizimiga, xususan, urug`donlar

morfologiyasi va funksiyasiga salbiy ta’sir ko`rsatadi [Kumar et al., 2014]. Shu bois, yer osti
suvlarining iste’moli erkak bepushtligi xavfini oshiruvchi ekologik omillardan biri sifatida ko`rib

chiqilmoqda.

Kalit

so`zlar:

spermatozoidlar,

spermatogenez,

urug`don,

oksidlovchi,

immunogistokimyo, testosteron, seminifer tubula, profilaktika.

MORPHOFUNCTIONAL CHANGES IN SPERM AS A RESULT OF GROUNDWATER

CONSUMPTION AND A NEW APPROACH TO THERAPY PROPHYLAXIS

Annotation.

In recent years, the chemical composition of groundwater has been

significantly changing as a result of anthropogenic activity. High concentrations of nitrates,
heavy metal salts, pesticides and other toxic substances have been detected in their composition.

These factors have a negative impact on the reproductive system of humans and animals,

in particular, on the morphology and function of the testes [Kumar et al., 2014]. Therefore,
groundwater consumption is considered one of the environmental factors that increase the risk
of male infertility.

Keywords:

spermatozoa, spermatogenesis, testis, oxidant, immunohistochemistry,

testosterone, seminiferous tubules, prevention.

МОРФОФУНКЦИОНАЛЬНЫЕ ИЗМЕНЕНИЯ СПЕРМЫ В РЕЗУЛЬТАТЕ

ПОТРЕБЛЕНИЯ ПОДЗЕМНЫХ ВОД И НОВЫЙ ПОДХОД К ПРОФИЛАКТИКЕ И

ТЕРАПИИ

Аннотация.

В последние годы химический состав подземных вод существенно

меняется в результате антропогенной деятельности. В их составе обнаружено высокое
содержание нитратов, солей тяжелых металлов, пестицидов и других токсичных
веществ. Эти факторы оказывают негативное влияние на репродуктивную систему
человека и животных, в частности, на морфологию и функцию яичек [

Kumar et al., 2014].

Поэтому потребление подземных вод рассматривается как один из факторов

окружающей среды, повышающих риск мужского бесплодия.

Ключевые

слова:

сперматозоиды,

сперматогенез,

яички,

оксидант,

иммуногистохимия, тестостерон, семенные канальцы, профилактика.

Materiallar va usullar

Mavjud adabiyotlarda ko`plab eksperimental tadqiqotlar o`tkazilgan: tajriba hayvonlariga

(sichqon, kalamush, quyon) turli darajada ifloslangan yer osti suvlari ichirilgan, urug`don
to`qimalari gistologik, morfometrik, immunogistokimyoviy va biokimyoviy usullar yordamida
o`rganilgan. Spermatogenez ko`rsatkichlari (spermatozoid soni, harakatchanligi, morfologiyasi),
testosteron darajasi va oksidlovchi stress markerlari baholangan [Singh & Jena, 2020].

478

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9

Tadqiqot natijalar:

Morfologik o`zgarishlar:

- Seminifer tubulalarda distrofik jarayonlar: germinal epiteliy qavatining yupqalashishi,

Sertoli hujayralarida vakuollanish.

- Germinal hujayralarning degeneratsiyasi: spermatogoniya va spermatotsitlarda apoptoz

jarayonlarining kuchayishi.

- Leydig hujayralarining shikastlanishi: sitoplazmada yog` tomchilari va endoplazmatik

retikulumning kengayishi.

- Stromal o`zgarishlar: fibroz to`qimaning ko`payishi va qon tomirlarida staz hodisalari.
Funksional o`zgarishlar:
- Spermatogenez buzilishi: spermatozoid soni kamayishi, morfologik nuqsonli shakllar

ulushining ortishi [Zhou et al., 2016].

-Spermatozoid harakatchanligining pasayishi: flagellyar harakat zaiflashishi,

mitoxondrial faoliyatning susayishi.

- Gormonal disbalans: testosteron sekretsiyasining pasayishi, LH va FSH darajalarining

kompensator ko`tarilishi.

- Oksidlovchi stress: malondialdegid (MDA) darajasining ortishi, antioksidant fermentlar

(SOD, GPx, katalaza) faolligining pasayishi [Sharma et al., 2018].

Muhokama
Yer osti suvlarida uchraydigan nitratlar oksidlovchi stressni kuchaytirib, DNK

fragmentatsiyasini oshiradi, hujayra membranalarini shikastlaydi. Og`ir metallar (kadmiy,
qo`rg`oshin, mis) esa Leydig hujayralarining sitotoksik zararlanishiga olib kelib, testosteron

biosintezini pasaytiradi [Pant et al., 2015]. Uzoq muddat davomida ifloslangan suv iste’moli

spermatogenez jarayonining izdan chiqishiga, sperma sifatining yomonlashuviga va bepushtlik
xavfining oshishiga sabab bo`ladi.

Yer osti suvlarining ifloslanishi natijasida yuzaga keladigan reproduktiv muammolarni

kamaytirishda faqat ekologik nazorat emas, balki tibbiy-biologik yondashuv ham muhimdir.

So`nggi yillarda quyidagi yo`nalishlar samarali deb topilmoqda:
1. Suvni tozalash texnologiyalari

–

membranali filtrlash, nanofiltratsiya va biologik

tozalash usullaridan foydalanish.

2. Antioksidant terapiya

–

E vitamini, C vitamini, koenzim Q10 va selen preparatlari

oksidlovchi stressni kamaytirib, urug`don to`qimalarini himoya qiladi [Agarwal et al., 2021].

3. Gormonal muvozanatni qo`llab-quvvatlash

–

testosteron biosintezini rag`batlantiruvchi

fitopreparatlar va gonadotropin asosidagi dori vositalari.

4. Biomarker monitoringi

–

sperma sifatini baholashda DNK fragmentatsiyasi testi,

oksidlovchi stress markerlari va testosteron darajasini muntazam nazorat qilish.

5. Profilaktik choralar

–

aholiga ekologik xavfsiz suv manbalaridan foydalanishni

ta’minlash, sanitariya

-gigiyena tadbirlarini kuchaytirish.

Bu yo`nalishlar nafaqat kasallikni davolash, balki uning oldini olishda ham samarali

hisoblanadi.

Xulosa

Yer osti suvlarining kimyoviy tarkibi erkak reproduktiv salomatligiga sezilarli ta’sir

ko`rsatadi. Ifloslangan suvlarni uzoq muddat iste’mol qilish natijasida urug`donlarda:

1.Morfologik

o`zgarishlar

(seminifer

tubulalarning

distrofiyasi,

hujayralar

degeneratsiyasi, stromal fibroz) kuzatiladi.

479

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9

2.Funksional buzilishlar (spermatogenez pasayishi, spermatozoid sifati va

harakatchanligining yomonlashuvi, testosteron kamayishi) ro`y beradi.

3.Oksidlovchi stress kuchayadi va bepushtlik xavfi ortadi.

Shu bois ekologik xavfsizlikni ta’minlash maqsadida yer osti suvlarini muntazam

monitoring qilish, ifloslanish manbalarini kamaytirish, tozalash texnologiyalarini joriy etish va
davolash-profilaktika choralarini keng qo`llash muhimdir.

Foydalanilgan adabiyotlar

1.

Kumar, S., et al. (2014). Impact of environmental contaminants on male fertility.
Environmental Toxicology and Pharmacology, 38(3), 774

–

781.

2.

Singh, A., & Jena, G. (2020). Exposure to contaminated groundwater induces oxidative
stress and testicular dysfunction in rodents. Journal of Reproductive Toxicology, 95, 35

–

42.

3.

Zhou, D., et al. (2016). Nitrate exposure and reproductive toxicity in male mice.
Toxicology Letters, 243, 96

–

103.

4.

Sharma, R., et al. (2018). Oxidative stress and sperm dysfunction. Antioxidants & Redox
Signaling, 28(7), 569

–

586.

5.

Pant, N., et al. (2015). Lead and cadmium toxicity in testicular tissue: Role in oxidative
stress and infertility. Biological Trace Element Research, 164(1), 120

–

129.

6.

Agarwal, A., et al. (2021). Role of antioxidants in the treatment of male infertility: An
update. Reproductive Biology and Endocrinology, 19(1), 147.

7.

“Gistologiya” K.A. Zufarov, O`zbekiston milliy ensiklopediyasi davlat nashriyoti, 2005

-

yil.

8.

“Normal

fiziologiya”

A.Qodirov,

Abu

Ali

ibn

Sino

nomidagi

tibbiyot nashriyoti, Toshkent, 2010-yil.

9.

“Patologik fiziologiya” N.H.Abdullayev, H.Y.Karimov, B.O`.Irisqulov, Yangi asr avlodi,

Toshkent, 2008-yil.