ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
562
O‘ZBEKISTON TIJORAT BANKLARIDA KOMPLAENS NAZORATINI TASHKIL
ETISHNING HUQUQIY ASOSLARI VA AMALDAGI HOLATI
Tashpulatov Sherzod Abduxamidovich
Toshkent Davlat iqtisodiyot universitet Mustaqil izlanuvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17243073
Annotatsiya.
Mazkur maqolada O‘zbekiston tijorat banklarida komplaens nazoratini
tashkil etishning huquqiy asoslari va amaldagi holati keng yoritilgan. Mamlakatimizda amalga
oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar, moliyaviy barqarorlikni mustahkamlash, bank tizimini
modernizatsiya qilish hamda xalqaro standartlarga mos faoliyat yuritish jarayonida komplaens
nazoratining o‘rni alohida ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, maqolada mavjud qonunchilik
bazasi, xalqaro tajriba hamda O‘zbekiston tijorat banklarida komplaens bo‘limlari faoliyati
tahlil qilinadi va takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar beriladi.
Kalit so‘zlar:
Komplaens nazorat, tijorat banklari, huquqiy asoslar, qonunchilik,
risklarni boshqarish, moliyaviy barqarorlik, AML/CFT, xalqaro standartlar, bank tizimi.
Kirish
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasi moliya-bank tizimida keng qamrovli islohotlar
amalga oshirilmoqda. Davlatimiz rahbari tashabbusi bilan tijorat banklarini modernizatsiya
qilish, ularning kapitallashuv darajasini oshirish, risklarni samarali boshqarish hamda mijozlar
manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan normativ-huquqiy baza shakllantirilmoqda. Ushbu
jarayonda komplaens nazorati alohida o‘rin tutadi.
Komplaens nazorat – bu bank faoliyatida qonunchilik, ichki me’yoriy hujjatlar va xalqaro
standartlarga rioya etilishini ta’minlashga qaratilgan tashkiliy-huquqiy mexanizmlar
majmuasidir. Mazkur tizim orqali banklarda korrupsiya xavflarini kamaytirish, “pul yuvish”
(AML) va terrorizmni moliyalashtirishga qarshi kurashish (CFT), shuningdek, mijozlarning
qonuniy manfaatlarini himoya qilish vazifalari amalga oshiriladi.
Mavzuning dolzarbligi shundan iboratki, bugungi globallashuv sharoitida xalqaro moliya
bozorlariga integratsiyalashuv, xorijiy investorlar uchun qulay muhit yaratish hamda jahon
reytinglarida yuqori o‘rinlarni egallashda komplaens nazoratini samarali tashkil etish
O‘zbekiston banklari oldida turgan eng muhim vazifalardan biridir.
O‘zbekistonda komplaens nazoratining huquqiy asoslari
. O‘zbekiston Respublikasida
komplaens tizimini joriy etish va rivojlantirish bir nechta qonun hujjatlari hamda hukumat
qarorlari orqali tartibga solinadi. Asosiy huquqiy manbalar quyidagilardan iborat:
1. “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun – banklarning faoliyat yuritish tartibini
belgilaydi hamda ularni ichki nazorat va risklarni boshqarish tizimini tashkil etishga majbur
qiladi.
2. “Pul yuvishga va terrorizmni moliyalashtirishga qarshi kurashish to‘g‘risida”gi Qonun
– tijorat banklariga mijozlarni identifikatsiya qilish, shubhali operatsiyalarni monitoring qilish va
tegishli organlarga xabar berish majburiyatini yuklaydi.
3. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining normativ-huquqiy hujjatlari – tijorat
banklarida komplaens nazoratini tashkil etish tartibi, ichki siyosatlar va jarayonlarni joriy etishni
nazarda tutadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
563
4. Prezident farmonlari va hukumat qarorlari – bank tizimida shaffoflikni ta’minlash,
raqobatbardosh muhit yaratish va xalqaro standartlarga moslashishga qaratilgan normativ asos
vazifasini o‘taydi.
Bundan tashqari, O‘zbekiston xalqaro moliyaviy tashkilotlarning tavsiyalariga ham amal
qiladi. Jumladan, FATF (Financial Action Task Force) va Bazelsk qo‘mitasi tomonidan ishlab
chiqilgan standartlar milliy qonunchilikka integratsiya qilinmoqda.
Amaldagi holat va tajribalar.
O‘zbekiston tijorat banklarida komplaens nazorati tizimi
bosqichma-bosqich rivojlanmoqda. Hozirgi kunda barcha yirik tijorat banklarida komplaens
bo‘limlari tashkil etilgan bo‘lib, ular quyidagi yo‘nalishlarda faoliyat yuritmoqda:
-mijozlarni identifikatsiya qilish va verifikatsiya jarayonlarini takomillashtirish;
-shubhali moliyaviy operatsiyalarni monitoring qilish;
-bank xodimlarini korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha muntazam o‘qitish;
-xalqaro AML/CFT standartlarini amaliyotga tatbiq etish;
-ichki me’yoriy hujjatlar va kodekslarga rioya etilishini nazorat qilish.
Misol tariqasida, “O‘zsanoatqurilishbank” va “Ipoteka bank” kabi yirik banklarda
komplaens tizimi keng joriy etilgan. Ular nafaqat ichki nazorat, balki xalqaro moliya bozorlarida
ishonchni oshirish vositasi sifatida ham foydalanmoqda.
Biroq mavjud tajribani tahlil qilar ekanmiz, ayrim muammolar ham kuzatiladi:
1.Komplaens bo‘limlari faoliyati ba’zan faqat formal ravishda olib boriladi;
2.Ayrim banklarda malakali mutaxassislar yetishmaydi;
3.Xalqaro standartlarni to‘liq joriy etish uchun texnologik infratuzilma hamon
rivojlanishi lozim.
O‘zbekiston tijorat banklarida komplaens nazoratini tashkil etishning huquqiy asoslari
yetarli darajada shakllangan bo‘lsa-da, amaliyotda uni yanada takomillashtirish zaruriyati
mavjud.
Birinchidan, komplaens tizimini nafaqat huquqiy majburiyat sifatida, balki bankning
strategik boshqaruv elementi sifatida shakllantirish lozim. Ikkinchidan, xalqaro tajriba asosida
kadrlarni tayyorlash, zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etish muhimdir. Uchinchidan,
Markaziy bank tomonidan doimiy nazorat va metodik yordam kuchaytirilsa, tizimning
samaradorligi oshadi.
Xulosa qilib aytganda, komplaens nazoratining rivoji O‘zbekiston bank tizimining
barqarorligi va xalqaro maydondagi obro‘sini ta’minlovchi muhim omillardan biridir. Shu bois
kelgusida bu boradagi islohotlarni chuqurlashtirish mamlakat iqtisodiy taraqqiyoti uchun
strategik ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni.
2.
O‘zbekiston Respublikasi “Pul yuvishga va terrorizmni moliyalashtirishga qarshi
kurashish to‘g‘risida”gi Qonuni.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining moliya-bank tizimini isloh qilishga oid Farmon
va qarorlari.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki me’yoriy hujjatlari.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
564
5.
FATF va Bazel qo‘mitasi tavsiyalari bo‘yicha xalqaro hujjatlar.
6.
Karimov Sh. “Bank tizimida ichki nazorat va komplaens tizimi” – Toshkent, 2022.
7.
Internet manbalari: www.cbu.uz, www.lex.uz.
