ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
572
ATMOSFERAGA CHIQADIGAN SANOAT CHIQINDILARI VA ULARNI BARTARAF
QILISH CHORA TADBIRLARI
Qodirov Muzaffar
Al Xorazmiy nomidagi Urganch Davlat Universiteti
“Tabiiy va qishloq xo`jaligi fanlari” fakulteti, “Ekologiya va atrof-muhit muhofazasi
tarmoqlar va sohalar bo`yicha” yo`nalishi 4-kurs talabasi.
Doschanova Manzura
Ilmiy rahbar: dots.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17243275
Annotatsiya.
Mazkur maqolada sanoat korxonalaridan atmosferaga chiqarilayotgan
chiqindilarning manbalari, ularning turlari va ekologik hamda sog‘liq uchun oqibatlari tahlil
qilinadi. Shuningdek, chiqindilarni kamaytirish va bartaraf etish yo‘llari, jumladan, texnologik
modernizatsiya, filtrlash tizimlari, qayta ishlash usullari hamda davlat nazorati va aholining
ekologik madaniyatini oshirish masalalari yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
atmosfera, sanoat chiqindilari, ekologiya, ifloslanish, inson salomatligi,
texnologik modernizatsiya, filtrlash tizimlari, qayta ishlash, chiqindisiz texnologiya, ekologik
madaniyat.
Annotation
. This article analyzes the sources and types of industrial emissions released
into the atmosphere, as well as their ecological and health impacts. It also highlights measures
to reduce and eliminate emissions, including technological modernization, filtration systems,
recycling methods, state control, and raising public ecological awareness.
Keywords:
atmosphere, industrial emissions, ecology, pollution, human health,
technological modernization, filtration systems, recycling, zero-waste technology, ecological
awareness.
Аннотация
. В данной статье рассматриваются источники и виды
промышленных выбросов в атмосферу, а также их экологические и медицинские
последствия.
Освещаются меры по сокращению и устранению выбросов, включая
технологическую модернизацию, использование фильтрационных систем, методы
переработки, государственный контроль и повышение экологической культуры
населения.
Ключевые слова:
атмосфера, промышленные выбросы, экология, загрязнение,
здоровье человека, технологическая модернизация, фильтрационные системы,
переработка, безотходные технологии, экологическая культура.
Kirish
Bugungi kunda sanoat taraqqiyoti insoniyat hayotining ajralmas qismi hisoblanadi. Lekin
sanoat korxonalaridan atmosferaga chiqariladigan chiqindilar ekologik muhitga jiddiy zarar
yetkazmoqda. Havo tarkibiga tushadigan zararli gazlar va chang zarralari nafaqat tabiiy
muvozanatni izdan chiqaradi, balki inson salomatligiga ham bevosita xavf tug‘diradi. Shu bois
sanoat chiqindilarini nazorat qilish, kamaytirish va ularni bartaraf etish bugungi kunning dolzarb
ekologik muammolaridan biridir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
573
Atmosfera ifloslanishi global darajadagi ekologik muammo bo‘lib, iqlim o‘zgarishlari,
kislorod balansi buzilishi va turli kasalliklarning ko‘payishiga sabab bo‘lmoqda. Bu holat sanoat
rivoji bilan bir qatorda zamonaviy tozalash texnologiyalari, chiqindisiz ishlab chiqarish
jarayonlarini joriy etish va aholining ekologik madaniyatini oshirishni ham talab qiladi. Demak,
sanoat chiqindilarini kamaytirish bo‘yicha chora-tadbirlar ishlab chiqish kelajak avlod uchun
sog‘lom va barqaror muhit yaratishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Sanoat chiqindilarining atmosferaga ta’siri — ekologiya va inson salomatligi uchun
jiddiy muammo. O‘zbekistonning bir qator hududlarida (Toshkent, Navoiy, Farg‘ona,
Qoraqalpog‘iston) sanoat chiqindilari, chang va kimyoviy moddalar asosiy ifloslantiruvchi
manba sifatida qayd etilgan.
Ko‘p korxonalarda eski, samaradorligi past pech va kotlovlar, shuningdek yuqori
oltingugurtli yoqilg‘ilar (yoqilgi-moy, ko‘mir) ishlatiladi. Bu SO₂, NOx va mayda zarralar (PM)
chiqindilarini oshirib, uzoq muddatli havo ifloslanishiga sabab bo‘ladi. (150 so‘zdang kam)
Filtr tizimlari, bag-house va wet-scrubber kabi jihozlar mavjud bo‘lsa ham, ko‘pgina
korxonalarda muntazam texnik xizmat yoki zamonaviy tozalash texnologiyalari yo‘q yoki yetarli
emas — natijada to‘liq tozalash ta’minlanmaydi.
Zararlilik radiusi hisobga olinmasdan, ba’zi zavodlar va sement/g‘isht fabrikalari
shaharlarga yaqin joylashgan; bu hududlarda aholi namuna olish va sog‘liq muammolari ko‘proq
kuzatiladi.
Shaharlar ichidagi tirbandlik, eski avtomobillar va mahalliy isitish tizimlari (qishki
yoqilg‘i sarflanishi) sanoat chiqindilariga qo‘shimcha yuk qo‘yadi — ayniqsa qishda PM2.5
darajasi oshadi.
Markaziy Osiyo sharoitida shamol va sahro changi (Kyzylqum, Aral sohilidan keluvchi
chang) PM kontentini sezilarli darajada oshiradi, bu esa sanoat manbalarini aniqlash va
kamaytirishni qiyinlashtiradi.
Toshkentda inson manbaiga tegishli PM2.5ning asosiy qismlari isitish (28%), transport
(16%) va sanoat (13%) hisoblanadi; yozning issiq davrida esa shamol bilan keladigan chang 36%
ni tashkil qiladi. Bu ma’lumotlar shahar havosidagi ifloslanish manbalarini tartibga solishda
muhim. Shuningdek, Tashkentning issiqlik elektr stansiyalarida ba’zi hollarda mazut (fuel oil)
ishlatilishi zararli moddalar chiqindilarini oshiradi.
Navoiy va atrofidagi sanoat korxonalari (g‘isht, sement, kimyo, konchilik) atmosferaga
katta hajmda chang va kimyoviy moddalar chiqaradi; yaqinda bir necha korxonalar ruxsatsiz
chiqindilar uchun vaqtincha to‘xtatilgani va jarimaga tortilgani haqida rasmiy xabarlar bo‘ldi —
bu hududdagi ifloslanish va nazorat muammosini ko‘rsatadi.
Farg‘ona sanoat markazlari (metallurgiya, kimyo, tekstil) havoni mahalliy NOx, SO₂ va
chang bilan ifloslantiradi; hududdagi zich aholiga yon-atrofdagi korxonalar ta’siri yuqori bo‘ladi
va respirator kasalliklar ko‘rsatkichlari yuqoriroq bo‘lishi mumkin.
Orol dengizi qurishi va qurigan qatlami – tuz va mikrodonachalar shamol orqali uzoq
masofalarga tarqaladi; bu faqat ekotizimga emas, balki havo sifatiga va aholi sog‘lig‘iga ham
salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Monitoring stansiyalari va doimiy kuzatuvlar hamma hududlarda yetarli emas; ba’zi
joylarda natijalar shaffof emas yoki kerakli texnika yo‘qligi sabab aniq vaqtda qarorlar qabul
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
574
qilish qiyinlashadi. O‘z navbatida, yaqin yillarda davlat tomonidan changga qarshi va havoni
yaxshilash bo‘yicha dasturlar ishlab chiqilmoqda, ammo ularni amalga oshirish, texnik jihozlash
va nazorat kuchayishi lozim.
O‘zbekistonda atmosferaga chiqarilayotgan sanoat chiqindilaridan kelib chiqadigan
muammolar — texnologik eskilik, tozalash tizimlarining yetishmasligi, sanoat obyektlarining
aholi yaqiniga joylashuvi, transport va isitish tizimlari hamda tabiiy chang manbalarining
kombinatsiyasidan iborat. Hududiy misollar (Toshkent, Navoiy, Farg‘ona, Qoraqalpog‘iston)
muammo doirasini aniq ko‘rsatadi va maqsadli chora-tadbirlarni talab qiladi.
Ekologik yechimlar
: Sanoat korxonalarida eski uskunalarni zamonaviy, energiya
tejamkor va chiqindisiz texnologiyalar bilan almashtirish zarur.
Masalan, sement zavodlarida chang ushlab qoluvchi filtrlash tizimlarini (elektrofiltr,
siklon, baghouse) o‘rnatish havoga chiqadigan PM miqdorini keskin kamaytiradi. Metallurgiya
va kimyo sanoatida ham katalitik neytrallash va “quruq usuldagi” tozalash texnologiyalari
qo‘llash mumkin.
Sanoat chiqindilaridan ikkilamchi xomashyo sifatida foydalanish (“circular economy”
tamoyili) atmosferaga chiqadigan zararli gazlar hajmini kamaytiradi. Masalan, issiqlik elektr
stansiyalarida chiqadigan kul va shlakni qurilish materiallari ishlab chiqarishda ishlatish
mumkin.
Havoning sifatini doimiy kuzatish stansiyalarini kengaytirish va real vaqt rejimida ochiq
ma’lumotlarni jamoatchilikka taqdim etish muhim. Sun’iy yo‘ldosh monitoringi va mobil
laboratoriyalar havoning ifloslanish dinamikasini aniqlash imkonini beradi.
Quyosh, shamol va biogaz energiyasidan foydalanish, ko‘mir va mazut o‘rnini bosadigan
toza texnologiyalarni joriy etish atmosferaga chiqindilarni kamaytirishning eng samarali
yo‘llaridan biridir.
Korxona xodimlari va keng jamoatchilikka ekologiya bo‘yicha muntazam ma’rifiy ishlar
olib borish, “yashil” dasturlar, chiqindilarni kamaytirish kampaniyalari tashkil etish muhim omil
hisoblanadi.
O‘zbekiston ham imzolagan ushbu xalqaro kelishuv global isish darajasini 1,5–2°C
doirasida ushlab turishni ko‘zlaydi. U atmosferaga chiqindilarni kamaytirish va qayta
tiklanadigan energiya ulushini oshirish majburiyatini yuklaydi.
Issiqxona gazlarini kamaytirish bo‘yicha birinchi yirik xalqaro hujjat. Bu protokolga
qo‘shilgan davlatlar sanoat chiqindilarini tartibga solishda xalqaro tajriba almashish
imkoniyatiga ega bo‘ldi.
Maqsadlardan biri — “Toza havo va iqlimni muhofaza qilish.” Bu yo‘nalishda
O‘zbekiston sanoat chiqindilarini kamaytirish va yashil energiyani rivojlantirish bo‘yicha milliy
dasturlar ishlab chiqmoqda.
Sanoatni ekologik nazorat qilishda xalqaro miqyosda qo‘llaniladigan ilg‘or usullar (“eng
yaxshi mavjud texnologiyalar”) O‘zbekistonda ham bosqichma-bosqich joriy etilmoqda.
Markaziy Osiyo davlatlari havo sifatini yaxshilash bo‘yicha qo‘shma monitoring, chang
bo‘ronlariga qarshi kurashish va suv resurslari boshqaruvi orqali sanoat chiqindilarini
kamaytirishda hamkorlik qilmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
575
Ekologik yechimlar sanoat chiqindilarini bartaraf etishda texnologik yangilanish, qayta
ishlash, monitoringni kuchaytirish, yashil energiya manbalarini joriy etish va aholining ekologik
madaniyatini oshirish orqali amalga oshiriladi. Xalqaro kelishuvlarga qo‘shilish esa
O‘zbekistonni global ekologik siyosat bilan uyg‘unlashtirib, sanoat chiqindilariga qarshi
kurashda xalqaro tajriba va resurslardan foydalanish imkonini beradi.
Xulosa
Atmosferaga chiqarilayotgan sanoat chiqindilari ekologik muhit va inson salomatligi
uchun jiddiy xavf tug‘diradi.
O‘zbekistonda bu muammo ayniqsa yirik sanoat hududlari — Toshkent, Navoiy,
Farg‘ona va Qoraqalpog‘istonda yaqqol sezilmoqda. Uni bartaraf etish uchun zamonaviy
tozalash texnologiyalari, qayta ishlash tizimlari, yashil energiya manbalaridan foydalanish va
monitoringni kuchaytirish zarur. Shuningdek, xalqaro kelishuvlarga qo‘shilish hamda ekologik
madaniyatni oshirish orqali bu muammolarni kamaytirish mumkin. Shu yo‘l bilan barqaror
rivojlanish va sog‘lom muhitni ta’minlashga erishiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Monitoring of Air Pollution in Uzbekistan —
American Journal of Pedagogical and
Educational Research
, 2023.
2.
Industrialization and CO2 Emissions: Accounting for the Role of Renewable Energy in
OIC Member States —
International Journal of Energy Economics and Policy
, 2024.
3.
Assessing the Impact of Industrial Reforms on CO2 Emissions in Uzbekistan —
Gospodarka i Innowacje
, 2024.
4.
The Volatility Assessment of CO2 Emissions in Uzbekistan: ARCH/GARCH Models —
International Journal of Energy Economics and Policy
, 2024.
5.
Analysis of Factors Affecting CO2 Emissions: In the Case of Uzbekistan —
International Journal of Energy Economics and Policy
, 2024.
6.
Monitoring of Atmospheric Air Pollution in the Samarkand Region under the Influence
of Vehicles —
E3S Web of Conferences
, 2024.
7.
Negative Impact of Industry on Air Pollution in Uzbekistan —
International Journal of
Artificial Intelligence
, 2025.
8.
Implementation of Environmental Monitoring and Environmental Legislation —
International Journal of Artificial Intelligence
, 2025.
9.
Air Quality Assessment for Tashkent and the Roadmap for Air Quality Management
Improvement in Uzbekistan — World Bank Report, 2024.
10.
Ўзбекистон Республикаси Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим
ўзгариши вазирлиги.
“Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш тўғрисида”ги қонун
ва экологик дастурлар
. Тошкент: 2022.
