523
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
CHIQINDILARNI QAYTA ISHLASHNING IQTISODIY AHAMIYATI: O‘ZBEKISTON
VA XORIJ TAJRIBALARI
Ubaydullayeva Nozima Abbosbek qizi
Iqtisodiyot fakulteti talabasi.
Tel: +99850 051 21 91.
e-mail:
nozimakhon04@gmail.com
https://orcid.org/0009-0000-1479-2780
https://doi.org/10.5281/zenodo.17248309
Annotatsiya.
Mazkur maqolada chiqindilarni qayta ishlashning iqtisodiy va ekologik
ahamiyati tahlil qilinadi. O‘zbekiston sharoitida mavjud infratuzilma, qayta ishlashning past
darajasi va xorijiy, xususan AQSH tajribalari asosida kelgusidagi rivojlanish imkoniyatlari
ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot davomida mahalliy va xalqaro manbalar asosida tahliliy yondashuv
qo‘llanildi hamda “aylanma iqtisodiyot” konsepsiyasi asosida chiqindilardan foydalanishning
iqtisodiy samaradorligi yoritildi. Maqolada infratuzilmani rivojlantirish, aholining ekologik
ongini oshirish va davlat-xususiy sektor hamkorligini kengaytirish bo‘yicha takliflar berilgan.
Kalit so‘zlar:
chiqindilar, qayta ishlash, aylanma iqtisodiyot, ekologik barqarorlik,
O‘zbekiston.
ЭКОНОМИЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ ПЕРЕРАБОТКИ ОТХОДОВ: ОПЫТ
УЗБЕКИСТАНА И ЗАРУБЕЖНЫХ СТРАН
Аннотация.
В данной статье анализируется экономическое и экологическое
значение переработки отходов. Рассматриваются существующая инфраструктура в
Узбекистане, низкий уровень переработки отходов и возможности развития на основе
зарубежного, в частности американского опыта. В ходе исследования применен
аналитический подход на основе местных и международных источников, освещена
экономическая эффективность использования отходов в рамках концепции «циркулярной
экономики».
Ключевые слова:
отходы, переработка, циркулярная экономика, экологическая
устойчивость, Узбекистан.
ECONOMIC SIGNIFICANCE OF WASTE RECYCLING: THE EXPERIENCE OF
UZBEKISTAN AND FOREIGN COUNTRIES
Annotation.
This article analyzes the economic and environmental significance of waste
recycling. It examines the current infrastructure in Uzbekistan, the low level of recycling, and
opportunities for development based on foreign, particularly U.S., experience. The study applied
an analytical approach using local and international sources, and the economic efficiency of
recycling was discussed within the framework of the circular economy concept.
Keywords:
waste, recycling, circular economy, environmental sustainability, Uzbekistan.
Kirish (Введение /Introduction).
Iqtisodiyotning asosiy muammosi – cheklangan
resurslardan cheklanmagan ehtiyojlarni qondirishning eng maqbul yo‘llarini izlashdan iboratdir.
Globalizatsiya va sanoatlashuv jarayonlarining jadallashuvi natijasida aholining iste’mol
darajasi keskin ortib, ishlab chiqarish hajmining kengayishi kuzatilmoqda. Bu esa tabiiy
resurslarga bosimni oshiribgina qolmay, chiqindilar miqdorining ham tez sur’atlarda o‘sishiga
olib kelmoqda.
Chiqindilar hajmining ortishi ekologik muammolar bilan bir qatorda iqtisodiy
barqarorlikka ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
524
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Noto‘g‘ri boshqarilgan chiqindilar davlat byudjeti xarajatlarini ko‘paytiradi, sog‘liqni
saqlash tizimiga yuk bo‘ladi va ishlab chiqarish tannarxini oshiradi. Shu bois, ko‘plab
mamlakatlar chiqindilarni qayta ishlash masalasini strategik ustuvor yo‘nalish sifatida belgilab,
“aylanma iqtisodiyot” tamoyillarini joriy etishga intilmoqda [1].
O‘zbekiston sharoitida ham chiqindilarni qayta ishlash infratuzilmasini rivojlantirish,
zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va aholining ekologik ongini oshirish dolzarb
vazifalardan biridir. Bu yondashuv nafaqat atrof-muhitni sog‘lomlashtirishga, balki iqtisodiy
samaradorlikni oshirishga, yangi ish o‘rinlari yaratishga va import hajmini kamaytirishga xizmat
qiladi.
Adabiyotlar thlili (Обзор литератур / Literature review).
So‘nggi yillarda
chiqindilarni qayta ishlash masalasi nafaqat ekologik, balki iqtisodiy rivojlanishning ham muhim
tarkibiy qismi sifatida qaralmoqda. Jahon amaliyotida “aylanma iqtisodiyot” konsepsiyasi ishlab
chiqarish va iste’mol tizimlarida chiqindilarni minimal darajaga tushirish hamda ularni
ikkilamchi xom-ashyo sifatida qayta ishlab iqtisodiy aylanishga qaytarishga qaratilgan samarali
yondashuv sifatida e’tirof etiladi [1]. Kirchherr, Reike va Hekkert ham aylanma iqtisodiyot
tushunchasini tizimli yondashuv sifatida izohlab, u iqtisodiy o‘sish va resurslardan samarali
foydalanish o‘rtasida muvozanatni ta’minlashini ta’kidlaydi [2].
AQSH Atrof-muhitni Muhofaza Qilish Agentligi (EPA) tomonidan tayyorlangan REI
hisobotida qayta ishlashning iqtisodiy samarasiga oid aniq statistik ma’lumotlar keltiriladi: 681
mingta yangi ish o‘rni yaratilgan, 37,8 milliard dollar miqdorida yillik ish haqi to‘langan va 5,5
milliard dollar soliq tushumlari shakllangan. Eng katta iqtisodiy hissa metall (temir va
alyuminiy), qog‘oz va qurilish chiqindilarini qayta ishlash orqali yaratilgan [3]. Zaman va
Lehmann ham qayta ishlash jarayoni natijasida uglerod izining kamayishi, resurslar sarfining
optimallashuvi va energiya tejash iqtisodiy foydani oshiruvchi asosiy omillar ekanini ko‘rsatadi
[4].
Mahalliy ilmiy manbalarda O‘zbekistonda chiqindilarni qayta ishlash infratuzilmasi
rivojlanishining iqtisodiy va ekologik ahamiyati keng yoritilgan. Tadqiqotlarda qayta ishlash
jarayonini takomillashtirish import qilinadigan xom-ashyo hajmini kamaytirish, yangi ishlab
chiqarish tarmoqlarini rivojlantirish, qo‘shimcha ish o‘rinlari yaratish va davlat byudjetiga soliq
tushumlarini oshirish imkonini berishi ta’kidlanadi [5]. Demirbas chiqindilarni energiyaga
aylantirish texnologiyalari mamlakatlar uchun nafaqat chiqindilarni kamaytirish, balki energiya
mustaqilligini oshirish vositasi bo‘lishi mumkinligini qayd etadi [6].
Shuningdek, adabiyotlarda aholining ekologik ongini oshirish, chiqindilarni saralash
madaniyatini shakllantirish va zamonaviy texnologiyalarni joriy etish qayta ishlash tizimining
samarali ishlashi uchun muhim shart sifatida ko‘rsatiladi. Ghisellini, Cialani va Ulgiati aylanma
iqtisodiyot modelida davlat va xususiy sektor hamkorligi, infratuzilmaviy investitsiyalar va
huquqiy asoslarni takomillashtirish muhim rol o‘ynashini ta’kidlaydi [7]. Xorijiy tajriba va
mahalliy sharoitlarni qiyosiy tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, tizimli investitsiyalar va keng
ko‘lamli islohotlar orqali O‘zbekistonda chiqindilarni qayta ishlash hajmini sezilarli darajada
oshirish mumkin.
Тадқиқот усуллари (Методы исследования/Methodology).
Ushbu tadqiqot tahliliy
va qiyosiy yondashuv asosida olib borildi. Dastlab mahalliy ilmiy maqolalar, davlat statistika
qo‘mitasi ma’lumotlari, xalqaro tashkilotlarning (UNEP, OECD, World Bank) chiqindilarni
boshqarish bo‘yicha hisobotlari va AQSH Atrof-muhitni Muhofaza Qilish Agentligi (EPA)ning
525
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
REI hisobotlari o‘rganildi. Ushbu manbalar asosida chiqindilarni qayta ishlashning iqtisodiy,
ekologik va ijtimoiy jihatlari bo‘yicha nazariy asoslar shakllantirildi.
Tadqiqot jarayonida “aylanma iqtisodiyot” konsepsiyasi nazariy ramka sifatida tanlanib,
u resurslarning qayta aylanishi, chiqindilarni kamaytirish va iqtisodiy samaradorlikni oshirish
nuqtai nazaridan baholandi. Ma’lumotlarni yig‘ish bosqichida sifat va miqdoriy yondashuvlar
qo‘llanildi: mavjud statistik ko‘rsatkichlar tahlil qilindi, ilmiy maqolalardan kontent-analiz usuli
orqali asosiy g‘oyalar ajratib olindi.
Qiyosiy tahlil usuli yordamida O‘zbekiston va AQSHda chiqindilarni boshqarish tizimlari
o‘rganildi. AQSH tajribasida qayta ishlashning iqtisodiy samaradorligi, ish o‘rinlari yaratishdagi
roli va byudjet daromadlariga qo‘shgan hissasi ko‘rib chiqildi, O‘zbekiston sharoitida esa
mavjud infratuzilma va huquqiy baza tahlil qilindi. Bu yondashuv ikki mamlakatning
chiqindilarni boshqarish tizimlari o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlarni aniqlash, hamda
O‘zbekiston uchun mos tavsiyalar ishlab chiqish imkonini berdi.
Tahlil natijalarini ishonchli qilish maqsadida ikkilamchi manbalar (ilmiy maqolalar,
statistika hisobotlari) bilan bir qatorda birlamchi ma’lumotlar – soha mutaxassislarining
intervyulari va rasmiy davlat hujjatlaridan ham foydalanildi. Ma’lumotlar bosqichma-bosqich
solishtirilib, umumlashtirish va sintetik tahlil usullari yordamida xulosalar shakllantirildi.
Tahlil va natijalar (Анализ и результаты /Analysis аnd results).
Chiqindilarni qayta
ishlash iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy jihatdan bir qator muhim natijalarga olib keladi. Tahlil
shuni ko‘rsatadiki, ushbu jarayonning samaradorligi bir necha asosiy yo‘nalishlarda namoyon
bo‘ladi:
Resurslarni tejash.
Qayta ishlash jarayoni natijasida yangi xom ashyo qazib olishga
bo‘lgan ehtiyoj sezilarli darajada kamayadi, bu esa tabiiy resurslarning yemirilishini
sekinlashtiradi. Murray va hammualliflarning (2017) tadqiqotlarida qayta ishlash jarayonlari
yordamida ishlab chiqarish zanjirida resurslardan 15–25 % gacha kamroq foydalanish
mumkinligi ta’kidlangan.
Energiya samaradorligi.
Bir qator tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, alyuminiyni qayta
ishlash uni birlamchi xom ashyodan ishlab chiqarishga qaraganda 95 % kamroq energiya talab
qiladi (Pearce & Turner, 1990). Shunga o‘xshash natijalar qog‘oz va shisha ishlab chiqarish
jarayonlarida ham kuzatiladi. Bu esa ishlab chiqarish tannarxini pasaytirib, korxonalar
raqobatbardoshligini oshiradi.
Ish o‘rinlari yaratish.
AQSH Atrof-muhitni Muhofaza Qilish Agentligi (EPA)ning REI
hisobotiga ko‘ra, qayta ishlash va qayta foydalanish sanoati 681 mingdan ortiq ish o‘rni
yaratgan, bu esa chiqindilarni oddiy poligonga tashlashga qaraganda qariyb 9 baravar ko‘p
bandlikni ta’minlaydi (AQSH EPA, 2020).
Byudjetga qo‘shilgan hissa.
Qayta ishlash sohasi orqali shakllanadigan qo‘shimcha
soliq tushumlari va eksport daromadlari davlat byudjetining barqaror manbalaridan biriga
aylanadi. Mahalliy tadqiqotlar O‘zbekistonda chiqindilarni qayta ishlash hajmining 10 % ga
oshirilishi natijasida iqtisodiyotga yiliga o‘rtacha 200–250 mlrd. so‘mlik qo‘shimcha foyda
keltirishini ko‘rsatmoqda (O‘zbekiston Respublikasi olimlari, 2023).
Ekologik barqarorlik.
Qayta ishlash chiqindilarni poligonlarga tashlash hajmini
kamaytirib, tuproq va yer osti suvlari ifloslanishini oldini oladi. Atmosfera ifloslanishi, issiqxona
gazlari chiqindilari va sog‘liq bilan bog‘liq kasalliklar darajasi pasayadi. Zaman va Lehmann
(2011) shahar chiqindilarini optimallashtirilgan qayta ishlash orqali karbon izini 20–30 % gacha
kamaytirish mumkinligini ta’kidlaydi.
526
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
AQSH tajribasi shuni ko‘rsatadiki, eng katta iqtisodiy hissa temir, alyuminiy, qurilish
materiallari va qog‘ozni qayta ishlashdan keladi (AQSH EPA, 2020). Shuningdek, rivojlangan
mamlakatlarda chiqindilarni saralashning majburiyligi, raqamli monitoring tizimlari va davlat-
xususiy sektor hamkorligi natijalar samaradorligini yanada oshiradi. Ushbu tajribani O‘zbekiston
sharoitiga moslashtirish chiqindilarni boshqarishning kompleks tizimini shakllantirishga yordam
beradi.
Xulosa (Заключение/Conclusion).
Chiqindilarni qayta ishlash O‘zbekiston iqtisodiy
siyosatida barqaror rivojlanishning asosiy omillaridan biri sifatida qaralishi zarur. Bu jarayon
nafaqat import hajmini qisqartirish va ishlab chiqarish tannarxini pasaytirish, balki yangi ish
o‘rinlari yaratish, energiya tejamkorligini ta’minlash va atrof-muhitni muhofaza qilishga ham
xizmat qiladi. Qayta ishlash sohasini rivojlantirish natijasida davlat byudjeti uchun qo‘shimcha
daromad manbalari shakllanadi, xom-ashyo ta’minoti diversifikatsiya qilinadi va iqtisodiyotning
raqobatbardoshligi oshadi.
Kelgusida ushbu sohaning samarali rivojlanishi bir qator ustuvor yo‘nalishlarni
bosqichma-bosqich amalga oshirishni talab etadi. Avvalo, huquqiy va institutsional asoslarni
mustahkamlash zarur. Buning uchun qayta ishlashni rag‘batlantiruvchi soliq imtiyozlari va
chiqindilarni majburiy saralash talablari joriy etilishi lozim. Shu bilan birga, infratuzilmani
rivojlantirish masalasi muhim o‘rin tutadi. Chiqindilarni yig‘ish, saralash va qayta ishlash
korxonalarini barpo etish, shuningdek logistika tizimini takomillashtirish orqali tizimning
uzluksiz ishlashi ta’minlanadi.
Jarayonni yanada samarali qilish uchun innovatsion texnologiyalarni joriy etish alohida
ahamiyatga ega. Zamonaviy qayta ishlash uskunalarini qo‘llash va energiya tejamkor
texnologiyalarni joriy etish mahsulot tannarxini pasaytirib, ishlab chiqarish samaradorligini
oshiradi. Bunga qo‘shimcha ravishda, aholining faol ishtirokini ta’minlash ham zarurdir.
Ekologik ta’lim, ijtimoiy kampaniyalar va chiqindilarni saralash madaniyatini targ‘ib
qilish orqali fuqarolarning mas’uliyati oshiriladi.
So‘nggi bosqichda esa davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish talab
etiladi. Xususiy investitsiyalarni jalb qilish va davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash
mexanizmlarini yo‘lga qo‘yish orqali sohada barqaror moliyaviy model yaratish, qayta ishlash
jarayonini uzoq muddatli va iqtisodiy jihatdan foydali soha sifatida shakllantirish mumkin.
Yuqoridagi choralar bosqichma-bosqich amalga oshirilsa, chiqindilarni qayta ishlash
O‘zbekiston iqtisodiy o‘sishining qo‘shimcha manbaiga aylanadi, ekologik barqarorlik
ta’minlanadi va kelajak avlodlar uchun qulay hayotiy muhit yaratiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar (Список использованной литературы / References):
1.
Murray, R., Skene, K., Haynes, K. (2017). The circular economy: An interdisciplinary
exploration of the concept and application in a global context.
Journal of Business Ethics,
140
(3), 369–380.
https://doi.org/10.1007/s10551-015-2693-2
2.
Kirchherr, J., Reike, D., Hekkert, M. (2017). Conceptualizing the circular economy: An
analysis of 114 definitions.
Resources, Conservation and Recycling, 127,
221–232.
3.
United States Environmental Protection Agency. (2020).
Recycling Economic
Information
(REI)
Report.
U.S.
Environmental
Protection
Agency.
4.
Zaman, A. U., Lehmann, S. (2011). Urban growth and waste management optimization
towards ‘zero waste city’.
City, Culture and Society, 2
(4), 177–187.
527
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
5.
Karimov, A., Tursunova, M. (2023).
Chiqindilarni qayta ishlashni takomillashtirish va
uning O‘zbekiston iqtisodiyotiga ta’siri.
Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti
nashriyoti.
6.
Demirbas, A. (2011). Waste management, waste resource facilities and waste conversion
processes.
Energy Conversion and Management, 52
(2), 1280–1287.
7.
Ghisellini, P., Cialani, C., Ulgiati, S. (2016). A review on circular economy: The
expected transition to a balanced interplay of environmental and economic systems.
Journal of Cleaner Production, 114,
11–32.
8.
Pearce, D. W., Turner, R. K. (1990).
Economics of natural resources and the
environment.
Hemel Hempstead: Harvester Wheatsheaf.
9.
Talapova, N. B. (2024). АHOLI BANDLIGINI TA‟ MINLASH VA UNING
DAROMADINI
OSHIRISHDA
IJTIMOIY
TADBIRKORLIKNING
AHAMIYATI.
Academic research in educational sciences
,
5
(TSUE Conference 1), 326-
329.
