2025
SENTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 9
164
ADABIY JARAYONLARNI TAHLIL QILISHDA INNOVATSION YONDASHUVLAR
Yusupova Marvarid Hamza qizi
1-OʻTA-24 guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.17249116
Annotatsiya.
Maqolada adabiyotshunoslik va undagi yondashuvlarning zamonaviy
koʻrinishlari haqida soʻz boradi. Adabiyotshunoslikda mavjud ushbu metodlar fanni chuqurroq
oʻrganish va bu bilimlarni tadbiq eta olish imkonini beradi.
Kalit soʻzlar:
strukturaviy, semiotik, pisixoanalitik yondashuvlar, motiv, korpus
lingvistika.
Аннотация.
В статье говорится о современных взглядах на литературоведение и
его подходах. Эти методы, имеющиеся в литературоведении, позволяют глубже изучить
науку и получить возможность применить эти знания.
Ключевые слова:
структурный, семиотический, психоаналитический подходы,
мотив, корпусная лингвистика.
Abstract.
The article talks about modern views of literary studies and its approaches.
These methods available in literary studies allow for a deeper study of science and the ability to
apply this knowledge.
Keywords:
structural, semiotic, psychoanalytic approaches, motive, corpus linguistics.
Adabiyotshunoslik fanining bugungi rivojlanish bosqichi global ilmiy jarayonlar, yangi
metodologik paradigmalarning kirib kelishi va tahlil usullarining zamonaviylashuvi bilan
belgilanadi. XXI asr adabiyotshunosligida matnni o‘rganishda an’anaviy formalistik yoki tarixiy-
uslubiy yondashuvlar bilan bir qatorda intertekstual tahlil, strukturalizm, poststrukturalizm,
sotsiokultural, kognitiv, gender va diskurs tahlili kabi zamonaviy yondashuvlar keng
qo‘llanilmoqda. Ushbu yangicha qarashlar adabiy jarayonlarni nafaqat badiiy matn darajasida,
balki ularning ijtimoiy, madaniy va psixologik ildizlarini ham chuqur tahlil qilish imkonini
beradi.
Mazkur yo‘nalishda xalqaro miqyosda M. Baxtin (dialogizm va polifoniya nazariyasi), R.
Bart (matn nazariyasi, muallifning “o‘limi”), M. Fuko (diskurs tahlili), Y. Lotman (semiotika
maktabi), X. Bloom (intertekstual qarashlar) kabi olimlar alohida o‘rin egallaydi. O‘zbek
adabiyotshunosligida esa N. Mallayev, I. Haqqul, U. Normatov, B. Qosimov, S. Mamajonov, D.
Quronov, A. Rasulov kabi olimlar zamonaviy nazariy qarashlarni milliy adabiyot namunalari
tahliliga tatbiq etib, ilmiy izlanishlar olib bormoqdalar. Ayniqsa, mustaqillik davrida adabiy
jarayonlarni yangicha, innovatsion metodlar orqali tahlil qilishga alohida e’tibor
qaratildi.Adabiyotshunoslik – badiiy adabiyotni, uning mazmun-mohiyati, oʻziga xos
xususiyatlari, paydo boʻlish va rivojlanish bosqichlari, ijtimoiy funksiyasi, ijodiy jarayon
qonuniyatlarini oʻrganadigan fan. U bir-biri bilan uzviy bogʻliq boʻlgan boʻlimni: adabiyot
nazariyasi, adabiyot tarixi va adabiy tanqidni oʻz ichiga oladi. Adabiyotshunoslikning ildizi
maqol, qoʻshiq, doston singari xalq ogʻzaki ijodi namunalari yuzasidan bildirilgan ilk
mulohazalarga borib boglanadi. Bundan tashqari shoir ijodiy merosi va shaxsiyatini oʻrganish
ham adabiyotshunoslikda maʼlum oʻrin egallaydi.Bugungi glaballashuv, raqamli texnologiyalar
davrida bu fan ham boshqa fanlar singari zamonaviy qarashlar va metodik yondashuvlar asosida
2025
SENTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 9
165
rivojlanmoqda. Adabiyotshunoslikda bir qancha zamonviy yondashuvlar mavjud boʻlib, ular
maʼlum maqsadga muvofiq ish koʻradi. Zamonaviy adabiyotshunoslikda badiiy asarni faqat
mazmun emas, balki tuzilma sifatida ham o‘rganish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Strukturaviy
yondashuv matnning ichki qonuniyatlari, obrazlar tizimi va syujet konstruktsiyasini tahlil qiladi.
Semiotik yondashuvda esa badiiy belgilar, ramzlar ma’nosini ochib beradi.Qiyosiy
adabiyotshunoslik hozirgi davrda eng dolzarb metodlardan biridir. Turli xalqlar adabiyotini,
ularning o‘zaro aloqalarini, ta’sirlarini, umumiy motiv va obrazlarini qiyosiy o‘rganish adabiy
jarayonni kengroq anglashga xizmat qiladi.Badiiy asarda qahramonlarning ruhiy kechinmalari,
ichki ongi, orzu-istaklari, tushlari va psixologik jarayonlari pisixoanalitik yondashuvga xos
jihatlarlardan biri. Bu yondashuv yozuvchi shaxsiyatining ichki dunyosini ham tahlil qilish
imkonini beradi. Zamonaviy axborot texnologiyalari yordamida adabiy matnlarni elektron
shaklda saqlash, tahlil qilish, korpus lingvistikasidan foydalanish — hozirgi zamon
adabiyotshunosligining yangi yondashuvlaridan biridir. Ushbu yondashuvlarning barchasi
adabiyot sohasining zamonaviy jihatdan chuqurroq oʻrganishda qoʻl keladigan metodlardir
Xulosa qilib aytganda,bugungi kunda adabiyotshunoslik faqat matnni tahlil qilish bilan
chegaralanib qolmay, balki uni ijtimoiy, madaniy, psixologik, hatto texnologik kontekstlarda
ham o‘rganmoqda. Bu esa milliy adabiyotimizni jahon miqyosida chuqurroq anglash va targ‘ib
etishda faoliyat olib bormoqda. Faqat bu bilan chegaralanib qolmay, sohaga doir yangicha termin
va atamalarning yuzaga kelishi bilan tilshunoslik sohasida ham bir qator yangiliklarni olib
kirishga xizmat qilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONI VA BOSHQA JANRLAR
MUNOSABATI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
2.
Sharipova,
M.
(2023).
“ALPOMISH”
DOSTONIDA
IFODA
ETILGAN
MAROSIMLARDA
ARXAIK
EPOS
XUSUSIYATLARI
TALQINI.
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
44
(44).
3.
Sharipova, M. (2023). MAKTABGACHA TA’LIMDA INNOVATSION FAOLIYATNI
TASHKIL ETISH FUNKSIYALARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
44
(44).
4.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH MAROSIMINING
ARXAIK-BAIIY XUSUSIYATLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
44
(44).
5.
Sharipova, M. (2023). MAKTABGACHA TA’LIMDA INNOVATSION FAOLIYATNI
TASHKIL ETISH FUNKSIYALARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
44
(44).
6.
SHARIPOVA, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONINI O’ZBEK VARIANTLARI
ORASIDAGI MAROSIMLARNING BADIIY TALQINI.
Journal of Research and
Innovation
,
1
(10), 45-52.
7.
Baxshilloyevna, S. M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA SUNNAT TO ‘YI
MAROSIMINING BADIIY TALQINI.
Научный Фокус
,
1
(2), 1091-1095.
2025
SENTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 9
166
8.
Baxshilloyevna, S. M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONINI O ‘RGANISH
BOSQICHLARI, METODLARI HAMDA KUYLASH ETOSI.
Научный Фокус
,
1
(2),
1096-1100.
9.
Sharipova, M. (2023). MAKTABGACHA TA’LIM TIZIMIDA ETNIK MADANIY
TA’LIM VA UNING TARIXIY ILDIZLARI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz)
,
35
(35).
10.
Sharipova, M. (2023). MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA IFODALI
NUTQNING
IJTIMOIY-PEDAGOGIK
FUNKSIYALARI.
ЦЕНТР
НАУЧНЫХ
ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
32
(32).
11.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH TO’YI URF-ODATLARI
TASVIRI VA TALQINI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
30
(30).
12.
Sharipova, M. (2023). “ALPOMISH” DOSTONIDA NIKOH TO’YI URF-ODATLARI
TASVIRI VA TALQINI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
30
(30).
13.
Sharipova, M. (2020). O'quvchi yoshlar tarbiyasida o'lmas an'ana va marosimlarning
ahamiyati.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
14.
Sharipova, M. B., & Nozirova, M. J. Q. (2021). O’ZBEK XALQ DOSTONLARINI
O’QITISHDA KOMPYUTER IMKONIYATLARI.
Scientific progress
,
2
(7), 1102-1108.
15.
Sharipova, M. B., & Farmonova, G. S. Q. (2021). NIKOHDAN SO’NG ADO
ETILADIGAN
URF-ODATLAR
TASVIRI
(“ALPOMISH”
DOSTONI
MISOLIDA).
Scientific progress
,
2
(7), 1125-1129.
16.
Sharipova, M. B. (2021). XALQ DOSTONLARIDA SOVCHILIK MAROSIMI BADIIY
IFODASI (“ALPOMISH” DOSTONI MISOLIDA).
Scientific progress
,
2
(7), 1120-1124.
17.
Sharipova, M. B., & Mirzayeva, X. N. (2021). XALQIMIZ MADANIYATINING
HAYOTBAXSH SARCHASHMASI.
Scientific progress
,
2
(7), 1135-1138.
18.
Шарипова, М. Б., & Неьматова, Ш. Н. (2020). Формирование эстетической
культуры воспитанников дошкольных образовательных учреждений.
Вестник
магистратуры
, (3-3 (102)), 113-114.
19.
Sharipova, M. (2020). Qahramonlik eposi-milliy madaniyatimizning nodir xazinasi ("
Alpomish" dostoni misolida).
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
20.
MA’NAVIY, Y. A. R. V., & O’RNI, D. B. Q. E. DOI: 10.53885/edinres. 2021.17. 14.046
Sharipova Maxbuba Baxshilloyevna BuxDU.
Maktabgacha ta’lim
.
21.
Sharipova, M. B., & Shokirova, N. Z. Q. (2021). «ALPOMISH» DOSTONI–BADIIY
BARKAMOL ASAR.
Scientific progress
,
2
(7), 1145-1148.
22.
Sharipova, M. (2020). ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ОБРЯДОВ В
ЭПОСЕ «АЛПОМИШ».
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz)
,
1
(1).
23.
Шарипова,
М.
Б.,
&
Хусаинова,
З.
Х.
ВЕСТНИК
НАУКИ
И
ОБРАЗОВАНИЯ.
ВЕСТНИК НАУКИ И ОБРАЗОВАНИЯ Учредители: Олимп
, 106-
108.
24.
Sharipova,
M.
(2024).
EPOS
HAMDA
MAROSIM
MUNOSABATINING
QADIMIYLIGI VA AN’ANAVIYLIGI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
46
(46).
2025
SENTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 9
167
25.
Sharipova, M. (2024). Historical-Vital Bases of Epos And Ritual Expression (In The
Example of the Epic “Alpomish”).
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
46
(46).
26.
Sharipova, M. B., & G’afurova, A. A. (2024). METHODOLOGY OF STAGING IN
THE DEVELOPMENT OF CHILDREN'S SPEECH IN THE PRESCHOOL
EDUCATION SYSTEM.
THE ROLE OF SCIENCE AND INNOVATION IN THE
MODERN WORLD
,
3
(1), 21-29.
27.
Sharipova,
M.
(2023).
O
‘ZBEK
FOLKLORSHUNOSLIGIDA
ALPOMISHSHUNOSLIK TA’LIMOTI.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu.
uz)
,
44
(44).
