37
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
HALQALI PARAZITLARNING BIOLOGIK XUSUSIYATLARI, TARQALISHI
VA INSON SALOMATLIGIGA TA’SIRI
Kenjayev Jonibek G’ulomovich
Buxoro Zarmed Universiteti o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17259783
Annotatsiya.
Ushbu maqolada halqali parazitlarning (helmintlar) umumiy biologik
xususiyatlari, rivojlanish bosqichlari, ekologik muhitga moslashuvchanligi va inson
salomatligiga ta’siri yoritilgan. Ilmiy adabiyotlar va amaliy tadqiqotlar tahliliga asoslanib,
parazitlarning keng tarqalish sabablari, ular chaqiradigan kasalliklarning klinik belgilariga
alohida e’tibor qaratildi. Shuningdek, samarali profilaktika choralarini amalga oshirish va
antihelmintik vositalardan foydalanishning dolzarbligi muhokama qilindi. Maqolada xalqaro
tajribaga asoslangan ma’lumotlar bilan bir qatorda, O‘zbekiston hududida uchraydigan
parazitlar misol tariqasida tahlil qilindi.
Kalit so‘zlar:
halqali parazitlar, helmintlar, askaridoz, sanitariya, gigiyena,
parazitologiya, profilaktika.
Kirish
Parazitologiya fanida halqali parazitlar (helmintlar) inson va hayvon organizmlarida
yashab, ularning oziq moddalaridan foydalanadigan va ko‘plab kasalliklarni keltirib
chiqaradigan organizmlar sifatida keng o‘rganiladi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST)
ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha 1,5 milliarddan ortiq odam ichak parazitlari bilan
zararlangan. O‘zbekiston va Markaziy Osiyo hududlarida ham bu muammo dolzarb bo‘lib,
ko‘proq gigiyenik qoidalarga rioya qilmaslik, toza ichimlik suvi yetishmasligi va ekologik
sharoitlarning murakkabligi bilan bog‘liq.Tadqiqot davomida quyidagi metodlardan foydalanildi:
1. Adabiy tahlil – xalqaro va mahalliy ilmiy maqolalar, monografiyalar, JSST hisobotlari
o‘rganildi.
2. Solishtirma tahlil – halqali parazitlarning morfologik va biologik xususiyatlari,
ularning rivojlanish sikllari taqqoslab o‘rganildi.
3. Parazitologik kuzatishlar – laboratoriya sharoitida inson va hayvonlardan olingan
namunalar asosida ayrim parazitlarning tuxumlari va lichinkalari o‘rganildi.
4. Statistik tahlil – O‘zbekiston sog‘liqni saqlash tizimida mavjud bo‘lgan helminthozlar
bo‘yicha ma’lumotlar tahlil qilindi.O‘tkazilgan tahlillar va mavjud ilmiy ma’lumotlar quyidagi
natijalarni ko‘rsatdi:
- Keng tarqalgan turlar: Ascaris lumbricoides (askarida), Enterobius vermicularis (ichak
gijjasi), Taenia saginata (sigir zanjiri), Trichuris trichiura (qamchi qurti) eng ko‘p uchraydigan
halqali parazitlar hisoblanadi.
- Biologik xususiyatlari: Bu parazitlar murakkab hayot sikliga ega bo‘lib, tuxum →
lichinka → imago (voyaga yetgan shakl) bosqichlaridan o‘tadi. Ayrimlari faqat bitta xo‘jayinda
yashasa, boshqalari oraliq xo‘jayin orqali rivojlanadi.
- Keltirib chiqaradigan kasalliklar: Askaridoz – ichak faoliyatining buzilishi, me’da-ichak
yallig‘lanishi, allergik reaksiyalar. Tenioz – ovqat hazm qilish buzilishlari, anemiya. Enterobioz
– qichishish, uyqu buzilishi, nerv tizimining qo‘zg‘alishi. Trichurioz
– ich ketishi, gematologik buzilishlar.
- Ijtimoiy-iqtisodiy ta’sir: Parazitlarning keng tarqalishi aholining ish qobiliyatini
pasaytiradi, bolalarda rivojlanish jarayonini sekinlashtiradi va immunitetni susaytiradi.
38
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Helmintozlar dunyo miqyosida global sog‘liqni saqlash muammolaridan biri bo‘lib
qolmoqda. JSST ma’lumotlariga ko‘ra, ayrim Afrika va Janubiy Osiyo mamlakatlarida
bolalarning 70 foizi ichak parazitlari bilan zararlangan. O‘zbekiston sharoitida esa askaridoz va
enterobioz eng keng tarqalgan kasalliklar sirasiga kiradi.
Halqali parazitlarning biologik moslashuvchanligi ularning yuqori tarqalishiga asosiy
sababdir. Masalan, askarida tuxumlari tuproqda bir yilgacha yashay oladi, ichak gijjalari esa bola
organizmida tez ko‘payadi.
Profilaktika masalalari eng muhim yo‘nalishlardan biridir. Jumladan:
- ichimlik suvini tozalash va dezinfeksiya qilish;
- sabzavot va mevalarni ishlov berib iste’mol qilish;
- qo‘llarni gigiyenik qoidalarga rioya qilgan holda yuvish;
- aholiga sanitar-ma’rifiy bilimlarni targ‘ib qilish.
Shuningdek, zamonaviy farmakologiyada albendazol, mebendazol kabi samarali
antihelmintik vositalar mavjud bo‘lib, ular muntazam ravishda profilaktik maqsadda qo‘llanishi
kerak.
Xulosa
Halqali parazitlar inson salomatligi uchun katta xavf tug‘diruvchi omillardan biridir.
Ularning keng tarqalishi gigiyenik sharoitlarning pastligi va ekologik omillar bilan
chambarchas bog‘liq. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, askaridoz, enterobioz va tenioz eng keng
tarqalgan parazitar kasalliklar bo‘lib, ular inson organizmida ko‘plab buzilishlarni yuzaga
keltiradi.
Parazitlarga qarshi kurashning samarali yo‘llari – muntazam profilaktika tadbirlarini
amalga oshirish, antihelmintik dorilarni qo‘llash va aholining sanitariya madaniyatini oshirishdir.
Bu esa sog‘lom jamiyatni shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Мирзоева, Н. Ш. Parazitologiya i invazionnye bolezni cheloveka. – Toshkent: Fan,
2019.
2.
Bekmurodov, A. Parazitologiya asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi,
2021.
3.
WHO. Helminth control in public health. Geneva: World Health Organization, 2022.
4.
Roberts, L. S., & Janovy, J. Foundations of Parasitology. – New York: McGraw-Hill,
2018.
5.
Crompton, D. W. T. Human Helminth Infections: Epidemiology and Control. Cambridge
University Press, 2020.
