46
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
KVINOA (CHENOPODIUM QUINOVA WILLD.) VA UNING UMUMIY TAHLILIY
TAVSIFI
Ko‘chkeldiyeva Shahnoza Chorshanbiyevna
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti tayanch doktoranti.
shahnozachorshanbiyevna.@gmail.uz
https://orcid.org/0009-0006-7657-9962
https://doi.org/10.5281/zenodo.17273867
Annotatsiya.
Ushbu maqolada hozirgi kunda oziq-ovqat xavfsizligi muammolarini hal
etishda o‘z o‘rnini egallayotgan kvinoa o‘simligining umumiy tavsifi ya’ni uning umumiy
xususiyatlari, dunyo bo‘yicha tarqalishi, tarkibiy jihatidan foydalanish sohalari keltirilgan.
Shuningdek ushbu maqolada kvinoa o‘simligi to‘g‘risida dunyo olimlari tomonidan
o‘tkazilgan tadqiqotlar asosida olingan fikr-mulohazalar ham keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
Janubiy Amerika, Kolumbiya, Ekvador, Peru, Boliviya, Rossiya
Federatsiyasi, Turkiya, Chili, Argentina, "oltin don", Chenopodiaceae oilasi.
Аннотация.
В этой статье приводится общее описание растения квиноа,
которое в настоящее время занимает свое место в решении проблем безопасности
пищевых продуктов. то есть его общие характеристики, распространение по всему
миру, области применения в структурном отношении. В этой статье также
представлены отзывы о растении квиноа, полученные на основе исследований,
проведенных учеными всего мира.
Ключевые слова:
Южная Америка, Колумбия, Эквадор, Перу, Боливия, Российская
Федерация, Турция, Чили, Аргентина, "золотое зерно", семейство Chenopodiaceae.
Abstract.
This article presents the general description of the quinoa plant, which is
currently taking its place in solving food safety problems, that is, its general characteristics,
distribution by world, areas of use in structural terms. This article also provides feedback on the
quinoa plant based on research by scientists around the world.
Keywords:
South America, Colombia, Ecuador, Peru, Bolivia, Russian Federation,
Turkey, Chile, Argentina, "golden grain", family Chenopodiaceae.
Kirish.
Bugungi kunda dunyoning ko‘plab mamlakatlarida kvinoa ( Chenopodium
quinoa Willd.) ekinini oqsilga boy ekanligini hisobga olgan holda yetishtirishga alohida e’tibor
qaratilmoqda. Jumladan Janubiy Amerika, Kolumbiya, Ekvador, Peru, Boliviya, Rossiya
Federatsiyasi, Turkiya, Chili, Argentina kabi davlatlarda ushbu ekinni yetishtirish keng yo‘lga
qo‘yilgan.
2. Kvinoa (Chenopodium quinoa Willd.) umumiy xususiyatlari.
2.1.O‘simlik umumiy xususiyatlari.
Kvinoa (Chenopodium quinoa Willd) - ekini
Janubiy Amerika mintaqalarining eng muhim o‘simliklaridan biri hisoblanadi. Shuningdek
ushbu o‘simlik cho‘l sharoitlariga, issiq va quruq, ayozli va sovuq iqlimga mos keladi va namlik
40-88% bo‘lgan joylarda o‘sishi mumkin. Havo harorati -4 dan +45
0
C gacha haroratga bardosh
beradi.
Kvinoa qadim zamonlardan beri Janubiy Amerika And tog‘larida yetishtirilgan va
mahalliy aholi uchun asosiy oziq-ovqat ekini hisoblanadi. Kvinoa odatda ko‘proq proteinni o‘z
ichiga oladi. Bu insonni uzoq vaqt davomida tetiklikni to‘liq his qilishini ta’minlaydi.
Janubiy Amerikadagi And tog‘lari yonbag‘irlarida Peru, Boliviya, Chili va Ekvadorning
baland qismlarida o‘sadigan Chenopodiaceae oilasining bir don ekinining nomi.
47
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Inklar kvinoani "barcha donlarning onasi" va "oltin don" deb atashgan, bu ularning
ratsionining asosini kartoshka va makkajo‘xori bilan tashkil etganligi sababli ajablanarli emas.
Inka jangchilari kinoani yog‘ bilan iste'mol qilishadi va bu uzoq yurishlar va janglarda ularga
kuch berishiga ishonishgan.[2.4.6]
Kvinoa – bu bir jinsli bir yillik o‘simlik va soxta don ekini hisoblanadi. O‘simlik
balandligi tuproq va iqlim sharoitiga bog‘liq holda 0,6 - 3 metrgacha yetadi. Poyasi tik, dumaloq
yoki kesmada silindrsimon. Barglari oddiy, polimorf. Gullari ko‘zga tashlanmaydi, oddiy
periant, biseksual yoki bir jinsli, panikulyarlarda to‘plangan. Gullar o‘z-o‘zidan changlanadi
(chetdan 10-15% hollarda changlanadi). Mevasi – bir urug‘li yong‘oq. Vegetatsiya davri hudud
tuproq va iqlim sharoitiga ko‘ra 110-170 kunni o‘z ichiga oladi. Unib chiqishi uchun kerak
bo‘ladigan optimal harorat 15-200, pH darajasi 4,5pH dan 9 pH gacha bo‘lgan tuproqlarda
yaxshi o‘sib, rivojlanadi. [2;3;5;6]
Kvinoa juda ko‘p agroiqlim sharoitlariga moslasha olish xususiyatiga ega. Qulay o‘sishi
uchun va rivojlanish uchun optimal harorat 15-20°C. Sovuqqa chidamlilikning pastki chegarasi
harorat -4°C. Yuqori harorat chegarasi harorat 45°C o‘simlik uchun hisoblanadi.
2.2.Foydalanish
sohalari.
E.E.Gridneva,
G.Sh.Kaliakparova,
S.U.Abdibekov
ma’lumotlariga ko‘ra, kvinoaning bir qancha xususiyatlari keltirilgan. Jumladan:
-sog‘lom oziq-ovqat mahsulotlari toifasiga kiradi ya’ni tarkibidagi oqsillar,
aminokislotalarning yuqori miqdori kislotalar, minerallar, vitaminlar, yog‘lar, shuningdek,
boshqa oziq moddalar ko‘p miqdorda uchraydi.
Y.Tang tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotlarda kvinoa hamda amarant o‘simligi
urug‘laridagi fitokimyoviy moddalar va ularning antioksidantlik xossalari,
2.3.Dunyo bo‘yicha yetishtirilishi.
Kuxarenkova O.V va Kurenkova Ye.M tomonidan
kvinoa ekinining biologik xususiyatlari ushbu ekinni barcha turdagi agroekologik va
agroiqlimlarda yetishtirish imkonini beradi. Tarkibidagi organik moddalar vitaminlar ko‘pligi
sababli qishloq xo‘jaligida ham ushbu ekinni yetishtirishga talab yuqori. [3]
Hozirgi vaqtda dunyoning 123 mamlakatida kvinoani faol o‘rganish va tijorat
maqsadlarida foydalanish davom etmoqda.
O‘tkazilgan tadqiqotlarga ko‘ra dastlab ushbu o‘simlik turi faqatgina Janubiy Amerika
aholisiga ayon bo‘lgan va ushbu o‘simlikning foydali xususiyatlaridan baxramand bo‘lib
kelishgan. 1900 yilga kelib bunday davlatlar soni 6 tani tashkil etgan bo‘lsa, 1941 yilda 11 dan
oshiq davlatlar, 2020 yildan boshlab esa 123 dan ortiq davlatlarda yetishtirilib, iste’molga
kiritilgandir.[6;7]
3.Xulosa.
Kvinoa o‘simligi qadimgi ekin turi bo‘lib, hozirgi kunda dunyo bo‘yicha
ko‘plab yetishtirilib kelinmoqda. Tarkibi jihatidan inson salomatligi uchun juda foydali.
O‘simlik urug‘i tarkibida oqsil miqdori boshqa donli o‘simliklarga nisbatan yuqori
hisoblanadi. Shuningdek ushbu o‘simlik turi turli tuproq sharoitlarida o‘sa olish xususiyati bilan
ham ajralib turadi. Bu esa hozirgi noqulay iqlim sharoitida tuproqlarning sho‘rlanish darajasi
oshib borayotgan bir vaqtda juda ahamiyatli ekin turi ekanligini ko‘rsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 16.02.2024 dagi “ Respublikada oziq-ovqat
xavfsizligini ta’minlashning qo’shimcha chora-tadbirlari to’g’risida” gi PF-36 son
farmoni.T-2024
48
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
2.
Абдуллаева Малика Саяфатовна, Надточий Людмила Анатольевна “Оценка пищевой
ценности културы киноа” МЕЖДУНАРОДНЫЙ НАУЧНЫЙ ЖУРНАЛ «СИМВОЛ
НАУКИ» №1/2016 ISSN 2410-700Х
3.
Куренкова Евгения Михайловна, Кухаренкова Ольга Владимировна “МИРОВОЙ
РЫНОК КИНОА”. Ст.901-905
4.
Rao, N. K. (2016). “Quinoa: a future-proof crop for climate smart agriculture,” in Global
Forum for Innovations in Agriculture-2016, ed R. Choukr-Allah (Abu Dhabi).
5.
Rabiei, B., Valizadeh, M., Ghareyazie, B., Moghaddam, M. & Ali, A. J. Identification of
QTLs for rice grain size and shape of Iranian cultivars using SSR markers. Euphytica 137,
325–332. https:// doi. org/ 10. 1023/B: EUPH. 00000 40452. 76276. 76 (2004).
6.
www.refseek.com (http://www.refseek.com/)
7.
www.worldcat.org (http://www.worldcat.org/)
