RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING BOLALAR RUHIY SALOMATLIGIGA SALBIY TA’SIRINING OLDINI OLISH: OTA-ONALAR UCHUN PSIXOLOGIK TAVSIYALAR

2025

OKTABR

NEW RENAISSANCE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE

VOLUME 2

|

ISSUE 10

13

RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING BOLALAR RUHIY SALOMATLIGIGA

SALBIY TA’SIRINING OLDINI OLISH: OTA-ONALAR UCHUN PSIXOLOGIK

TAVSIYALAR

Normatjonova Zeboxon

E-mail:

nargizaazimovna01@gmail.com

UDK: 159.9:37.018.43 (Psixologiya)

https://doi.org/10.5281/zenodo.17273936

Annotatsiya.

Ushbu maqola raqamli texnologiyalarning bolalar ruhiy salomatligiga

salbiy ta’sirini o‘rganishga va ota-onalarga psixologik asoslangan tavsiyalar berishga
bag‘ishlangan. Tadqiqotning maqsadi – smartfonlar, planshetlar va ijtimoiy tarmoqlarning
bolalarning ruhiy holatiga ta’sirini tahlil qilish va bu ta’sirni yumshatish yo‘llarini aniqlash.
Nazariy tahlil va adabiyotlar sharhi shuni ko‘rsatadiki, raqamli texnologiyalarning haddan
tashqari ishlatilishi uyqusizlik, tashvish, depressiya va ijtimoiy izolyatsiyaga olib keladi.
Tadqiqotda 100 nafar ota-ona va ularning bolalari ishtirok etgan so‘rovnoma natijalari
tahlil qilindi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, kuniga 3 soatdan ortiq ekran vaqti bolalarning
kognitiv va emotsional holatiga salbiy ta’sir qiladi. Maqola ota-onalarga ekran vaqtini
cheklash, ochiq muloqot va muqobil faoliyatlarni rag‘batlantirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar
taqdim etadi.

Kalit so‘zlar

: Raqamli Texnologiyalar, Bolalar, Ruhiy Salomatlik, Zoom Fatigue,

Kognitiv Yuklama, Ota-Ona Nazorati, Psixologik Farovonlik.

Kirish

Zamonaviy dunyoda raqamli texnologiyalar – smartfonlar, planshetlar, ijtimoiy

tarmoqlar va kompyuter o‘yinlari – bolalar hayotining ajralmas qismiga aylandi. Biroq,
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ularning haddan tashqari foydalanishi bolalarning ruhiy
salomatligiga salbiy ta‘sir ko‘rsatishi mumkin: uyqusizlik, tashvish, depressiya, ijtimoiy
izolyatsiya va kibertahdidlar kabi muammolarga olib keladi AQSh Jarrohlar Bosh
Doktorining 2023 yilgi hisobotiga ko‘ra, kuniga 3 soatdan ortiq ijtimoiy tarmoqlardan
foydalanish o‘smirlarning depressiya va tashvish xavfini ikki baravar oshiradi. O‘zbekistonda
ham raqamli texnologiyalarning yoshlar mafkuraviy immunitetiga va ruhiy salomatligiga
ta‘sir ko‘rsatishi haqida tadqiqotlar mavjud. Ota-onalar bu ta‘sirni yumshatishda asosiy rol
o‘ynaydi.

Tadqiqotning maqsadi

: Raqamli texnologiyalarning bolalar ruhiy salomatligiga

salbiy ta’sirini aniqlash va ota-onalarga bu ta’sirni yumshatish bo‘yicha amaliy tavsiyalar
ishlab chiqish. Raqamli texnologiyalarning bolalar ruhiy salomatligiga ta’sirining nazariy
asoslarini tahlil qilish. So‘rovnoma orqali raqamli texnologiyalarning bolalarga ta’sir
darajasini aniqlash. Kognitiv va emotsional muammolar bilan raqamli texnologiyalar
o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganish.

Ota-onalarga psixologik asoslangan tavsiyalar ishlab chiqish.

Metodologiya

Raqamli texnologiyalarning bolalar ruhiy salomatligiga ta’siri bo‘yicha tadqiqotlar

shuni ko‘rsatadiki, ekran vaqti melatonin gormonini buzadi, bu uyqusizlik va

2025

OKTABR

NEW RENAISSANCE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE

VOLUME 2

|

ISSUE 10

14

depressiyaga olib keladi. Ijtimoiy tarmoqlardagi “mukammal” hayot tasvirlari bolalarda o‘zini
past baholash va tashvishni keltirib chiqaradi. Kiberbulling

va zararli kontent (masalan, “Blue Whale” challenge‘lari) esa ruhiy bosimni

kuchaytiradi. O‘zbekistonda olib borilgan tadqiqotlar raqamli texnologiyalarning yoshlarning
psixologik holatiga ta’sirini tasdiqlaydi .

Tadqiqot metodologiyasi

Tadqiqot 2024-yilda Toshkent shahridagi 100 nafar ota-ona va ularning 6-15 yoshli

bolalari ishtirokida olib borildi.

Qo‘llanilgan usullar va metodlar:

Nazariy tahlil usuli

: Raqamli texnologiyalar va ruhiy salomatlik bo‘yicha ilmiy

adabiyotlarni o‘rganish.

So‘rovnoma

: Ota-onalarga 15 savoldan iborat shkala (5 ballik Likert shkalasi: 1 –

hech qachon, 5 – doimo) orqali bolalarning ekran vaqti va ruhiy holati baholandi.

Kognitiv test

: “Stroop Test” orqali bolalarning diqqat va kognitiv faolligi o‘lchandi.

Statistik tahlil

: SPSS 26 dasturida Pearson korelatsiya koeffitsiyenti yordamida

ekran vaqti va ruhiy salomatlik o‘rtasidagi bog‘liqlik aniqlandi.

Tadqiqot Natijalari va Tahlili

So‘rovnoma natijalari shuni ko‘rsatdiki, bolalarning 70% i kuniga 3 soatdan ortiq

ekran oldida o‘tkazadi. Ota-onalarning 65% i bolalarida tashvish, uyqusizlik yoki diqqat
muammolarini qayd etdi.

Belgi

Hech qachon

Kamdan-kam Ba’zan Ko‘pincha Doimo

Uyqusizlik

8%

15%

35%

32%

10%

Tashvish belgilari

5%

12%

30%

38%

15%

Diqqatni jamlashda

qiyinchilik

Ijtimoiy izolyatsiya

3%

10%

10%
18%

28%
40%

42%
25%

17%

7%

Jadval 1: Raqamli texnologiyalarning bolalar ruhiy salomatligiga ta’sir belgilari

(%)

Ekran vaqti (soat/kun)

O‘rtacha Stroop Test natijasi (%)

Bolalar soni

1-2 soat

88%

30

3-4 soat

80%

40

5+ soat

72%

30

Jadval 2: Ekran vaqti va kognitiv ko‘rsatkich o‘rtasidagi bog‘liqlik Statistik tahlil ekran

vaqti va kognitiv ko‘rsatkichlar o‘rtasida kuchli salbiy korelatsiya mavjudligini ko‘rsatdi (r = -
0.68, p < 0.01). 5 soatdan ortiq ekran vaqti bo‘lgan bolalarda diqqat pasayishi va
tashvish belgilari 1,5 baravar yuqori bo‘ldi.

Muhokama va Tavsiyalar

Tadqiqot natijalari raqamli texnologiyalarning haddan tashqari ishlatilishi bolalarning

ruhiy salomatligiga jiddiy ta’sir qilishini tasdiqladi . O‘zbekistonda ota-onalarning raqamli
savodxonligi pastligi bu muammoni yanada kuchaytiradi. Ota-onalarga psixologik tavsiyalar:

2025

OKTABR

NEW RENAISSANCE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE

VOLUME 2

|

ISSUE 10

15

Ekran vaqtini cheklash

: JSST tavsiyasiga ko‘ra, 2-5 yoshli bolalar uchun kuniga 1

soat, 6-15 yoshlilar uchun 2 soatdan oshmasligi kerak. Yotishdan 1 soat oldin ekranlarni
o‘chirish.

Ota-ona nazorati

: Parental control dasturlari (Google Family Link) orqali

bolalarning onlayn faoliyatini kuzatish va zararli kontentni bloklash .

Ochiq muloqot

: Bolalar bilan texnologiyalarning ijobiy va salbiy tomonlarini muhokama

qilish. Haftada bir marta “raqamli tajriba” suhbatlari o‘tkazish.

Muqobil faoliyatlar

: Jismoniy o‘yinlar, kitob o‘qish yoki sport bilan shug‘ullanishni

rag‘batlantirish. Kuniga 1 soat ochiq havoda faollik tashkil etish.

Raqamli detoks

: Haftada bir kun “ekransiz kun” joriy etish, bolalarni ijodiy faoliyatga

jalb qilish [8].

Psixologik yordam

: Tashvish yoki izolyatsiya belgilari kuzatilsa, psixologga murojaat

qilish. O‘zbekistonda ishonch telefonlari (+998 71 233-99-44) mavjud .

Xulosa

Raqamli texnologiyalar bolalar uchun foydali imkoniyatlar beradi, ammo ularning

haddan tashqari ishlatilishi ruhiy salomatlikka jiddiy tahdid soladi. Tadqiqot ekran
vaqtining kognitiv va emotsional muammolarni kuchaytirishini tasdiqladi. Ota-onalarning
faol ishtiroki, qat’iy qoidalar va muqobil faoliyatlar orqali bu ta’sirni yumshatish mumkin.
O‘qituvchilar va ota-onalar birgalikda bolalarning psixologik farovonligini ta’minlashi zarur.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

U.S. Surgeon General’s Advisory on Social Media and Youth Mental Health, 2023.

2.

American Psychological Association, “Screen Time and Children’s Mental Health,”
2020.

3.

World Health Organization, “Guidelines on Physical Activity, Sedentary

4.

Behaviour and Sleep for Children under 5 Years of Age,” 2019.

5.

Social Media and Youth Mental Health: A Review, Journal of Adolescent Health,
2020.

6.

Child Development and Screen Time, Pediatrics Journal, 2021.

7.

Screen Exposure and Sleep Disturbance in Children, Sleep Medicine Reviews,
2018.

8.

Cyberbullying and Its Impact on Youth, Journal of Cyberpsychology, 2019.

9.

Parental Control Tools and Child Safety Online, Internet Safety Journal, 2020.

10.

Physical Activity and Mental Health in Children, British Journal of Sports Medicine,
2019.

11.

Mental Health Interventions for Children, Journal of Child Psychology, 2020.

12.

O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni

saqlash

vazirligi,

“Raqamli

texnologiyalarning yoshlar ruhiy salomatligiga ta‘siri,” 2022.