89
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
SINAPSLARDA AXBOROT UZATILISH MEXANIZMI
Yuldasheva Madina
Toshkent Davlat Tibbiyot Universiteti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17291542
Annotatsiya.
Ushbu maqolada sog’lom odam asab tizimi fiziologiyasining asosiy bo’g’ini
bo’lgan sinapslarda axborot uzatilish mexanizmi yoritilgan. Maqolada elektor va kimyoviy
sinapslarning tuzilishi, ularning ishlash prinsiplari, neyromadiatorlarning, ion kanallarining
ishtiroki hamda sinapslarning asab tizimidagi ahamiyati haqida ma’lumot beriladi.
Kalit so’zlar:
sinaps, neyron, presinaptik membrana, postsinaptik membrana,
neyromadiator, impuls, elektr sinaps, kimyoviy sinaps, sinaptik uzatish, depolyarizatsiya,
giperpolyarizatsiya.
МЕХАНИЗМ ПЕРЕДАЧИ ИНФОРМАЦИИ В СИНАПСАХ
Аннотация.
В данной статье раскрыт механизм передачи информации в
синапсах, являющихся основным звеном физиологии нервной системы здорового человека.
В работе рассматриваются строение электрических и химических синапсов,
принципы их функционирования, участие нейромедиаторов и ионных каналов, а также
значение синапсов в деятельности нервной системы.
Ключевые
слова:
синапс,
нейрон,
пресинаптическая
мембрана,
постсинаптическая мембрана, нейромедиатор, импульс, электрический синапс,
химический синапс, синаптическая передача, деполяризация, гиперполяризация.
MECHANISM OF INFORMATION TRANSMISSION AT SYNAPSES
Annotation.
This article reveals the mechanism of information transmission in synapses,
which are the main link in the physiology of the human nervous system. The paper examines the
structure of electrical and chemical synapses, the principles of their functioning, the role of
neurotransmitters and ion channels, as well as the significance of synapses in the activity of the
nervous system.
Keywords:
synapse, neuron, presynaptic membrane, postsynaptic membrane,
neurotransmitter, impulse, electrical synapse, chemical synapse, synaptic transmission,
depolarization, hyperpolarization.
KIRISH
Asab tizimi organizmdagi axborotlarni uzatish va qayta ishlashni ta’minlaydi. Axborot
nerv tolalari orqali bir neyronlardan boshqalariga o‘tadi. Bu jarayon sinapslar orqali amalga
oshadi. Sinaps – bu bir neyron bilan boshqa neyron o‘rtasida axborot uzatiladigan o‘tkazuvchi
nuqta. Neyronlar o‘rtasida axborot uzatilishi kimyoviy va elektr sinapslar yordamida bo‘ladi.
Kimyoviy sinapslarda neyromediatorlar, ya'ni kimyoviy moddalar, axborotni uzatadi.
Axborot neyronlardan elektr impulslari shaklida o‘tadi, bu impulslar sinapsga yetib
borganda neyromediatorlar chiqariladi, ular esa boshqa neyronlarda yangi impuls hosil qilishga
sabab bo‘ladi. Shu tariqa, asab tizimi axborotni tez va aniq uzatib, organizmning atrof-muhitga
moslashishini ta’minlaydi.
Neyromediator — bu nerv hujayralari orasida axborot uzatishda ishtirok etadigan
kimyoviy modda hisoblanadi. Ular asab tizimining normal faoliyatini ta’minlab, bir neyronning
akson uchidan chiqib, keyingi neyronning retseptorlariga ta’sir ko‘rsatadi. Natijada elektr
impulsi bir hujayradan boshqasiga o‘tadi va organizmda turli fiziologik hamda ruhiy jarayonlar
amalga oshadi.
90
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Neyromediatorlar asosan akson uchlaridagi maxsus pufakchalar — vesikulalarda
saqlanadi. Elektr signali kelganda, bu pufakchalar yorilib, neyromediatorlar sinaptik bo‘shliqqa
chiqadi va keyingi hujayraning retseptorlariga ulanadi. Shundan so‘ng yangi impuls hosil bo‘ladi
yoki aksincha, asab impulsi tormozlanadi. Neyromediatorlarning bir necha turlari mavjud.
Asetilxolin mushak harakati va xotirani boshqarishda muhim rol o‘ynaydi. Dopamin
zavq, motivatsiya va harakatlarni boshqaradi, shuningdek, ruhiy holat bilan bog‘liq. Serotonin
kayfiyat, uyqu va ishtahani tartibga soladi. Adrenalin va noradrenalin stress holatlarida
organizmni faollashtiradi, yurak urishini tezlashtiradi va energiyani oshiradi. GABA (gamma-
aminomoy kislota) esa asab tizimini tinchlantiradi, tormozlovchi ta’sir ko‘rsatadi, glutamat esa
qo‘zg‘atuvchi neyromediator bo‘lib, o‘rganish va xotira jarayonlarida muhim ahamiyatga ega.
Neyromediatorlar asab tizimining asosiy “xabar tashuvchilari” hisoblanadi, ular bo‘lmasa
neyronlar orasidagi aloqa uziladi va organizmning barcha funksiyalari buziladi. Shuning uchun
ular inson hayoti uchun nihoyatda muhim bo‘lib, harakat, hissiyot, tafakkur, kayfiyat, uyqu,
yurak urishi, nafas olish kabi jarayonlarni boshqarishda beqiyos ahamiyatga ega.
Ion kanallari — bu hujayra membranasida joylashgan maxsus oqsillar bo‘lib, ular orqali
ionlar (Na⁺, K⁺, Ca²⁺, Cl⁻) hujayraga kiradi yoki undan chiqadi. Ular asab impulsi o‘tishi,
mushak qisqarishi va yurak ritmini boshqarishda muhim ahamiyatga ega. Ion kanallari asosan
to‘rtta turga bo‘linadi: potensialga bog‘liq kanallar membrana zaryadi o‘zgarganda ochiladi va
asab impulsini o‘tkazadi; ligandga bog‘liq kanallar neyromediatorlar bilan bog‘langanda
ochiladi, bu sinapslarda signal uzatishni ta’minlaydi; mexanik ta’sirga bog‘liq kanallar bosim
yoki cho‘zilish ta’sirida ochiladi, ular sezgi retseptorlarida uchraydi; doimiy ochiq kanallar esa
membrana potensialini barqaror ushlab turadi. Ion kanallari deyarli barcha tirik hujayralarda
mavjud bo‘lib, ular hujayra ichidagi elektr va kimyoviy muvozanatni saqlaydi, nerv va mushak
tizimlarining to‘g‘ri ishlashini ta’minlaydi.
Sinapslar tuzilishi va axborotni uzatish mexanizmlariga ko‘ra ikki asosiy turga bo‘linadi:
elektr sinapslar va kimyoviy sinapslar. Har ikkisi ham nerv impulsini bir neyronning aksoni
orqali keyingi neyronning dendritiga yoki hujayra tanasiga uzatish vazifasini bajaradi, biroq
ularning ishlash mexanizmlari, tezligi va plastiklik darajasi bir-biridan keskin farq qiladi. Elektr
sinapslar — bu neyronlar orasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri elektr tokini o‘tkazuvchi aloqa shaklidir.
Bunday sinapslarda ikki neyronning membranalari gap-junction deb ataluvchi maxsus
kanallar orqali birlashadi. Gap-junctionlar konneksin oqsillari tomonidan hosil qilinadi va ular
orqali ionlar va kichik molekulalar bevosita neyronlar o‘rtasida o‘tadi. Elektr sinapslar orqali
signal deyarli kechikishsiz o‘tadi (kechikish ≈ 0,1 ms dan kam). Shu bois bunday sinapslar
tezkor reaksiya talab qiluvchi nerv tizimi qismlarida — masalan, refleks yoylarida, nafas olish
markazlarida yoki yurak mushaklari hujayralarida — keng tarqalgan. Afzalliklari: signal
uzatilishing juda yuqori tezligi, neyronlar o’rtasidagi ikkala yo’nalishda axborot oqimining
mumkunligi, koordinatsiyalangan neyron faolligini ta’nimlanishi, Biroq elektr sinaps plastik
hususiyatga ega emas. Kimyoviy sinapslar esa neyromediatorlar
yordamida axborotni uzatadi.
Bunday sinapslarda presinaptik membrana
,
sinaptik
bo‘shliq va postsinaptik membrana
mavjud. Nerv impulsi presinaptik terminalga yetganda, membrana potensilai o’zgaradi va kalsiy
kanallarini ochadi
.
kalsiy
ionlari oqimi faollashadi va aynan shu kalsiy ionlarining kirishi
sinaptik
vezikulalarning harakatini faollashtiradi va eksotsitoz yo’li orqali neyromediatorlarni
bo‘shliqqa chiqarilishiga olib keladi. Neyromediatorlar postsinaptik membranadagi
retseptorlarga bog‘lanib, ion kanallarini ochadi yoki ikkilamchi xabarchilar tizimini ishga
tushiradi.
91
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Natijada postsinaptik hujayrada
)
eksitator (qo‘zg‘atuvchi) yoki ingibitor (tormozlovchi)
potensial hosil bo‘ladi. Qo’zg’atuvchi potensial orqali impuls o’tsa keying neyron membranasida
depolarizatsiya hosil qilib yangi nerv impulse hosil bo’lishiga olib keladi. Bunda natriy ionlari
kanallari ochiladi, natijada hujayra ichiga musbat zaryadli ionlar kirib, membrana potensiali
nolga yaqinlashadi. Tormozlovchi sinapslarda esa aksincha postsinaptik membranada
giperpolarizatsiya vujudga keladi. Bunda odtda xlor ionlari kanallari ochiladi, natijada yangi
impuls hosil bo’lmaydi va bu tormozlanishga sabab bo’ladi Kimyoviy sinapslar markaziy asab
tizimining asosiy uzatish shakli hisoblanadi. Ular murakkab modulyatsion ta’sirlar, plastiklik,
hamda uzoq muddatli potensiallash (LTP) va tormozlanish (LTD) kabi jarayonlarni ta’minlaydi.
Shu sababli ularning roli o‘rganish, xotira, hissiyot va harakat muvofiqligida beqiyosdir.
Xulosa:
Sinapslar orqali impulslarning muvozanatli o‘tishi organizmda barcha nerv, mushak va
sezgi faoliyatlarining izchil ishlashini ta’minlaydi. Demak, sinapslarda axborot uzatilish
mexanizmi — bu asab tizimining uzviy va muvofiqlashtiruvchi asosiy mexanizmi bo‘lib,
insonning fikrlash, harakat va hissiy javob reaksiyalarining fiziologik negizini tashkil etadi.
Sinapslarning o‘rganilishi kognitiv jarayonlar, xotira, o‘rganish, hissiy holatlar va
harakatlarni tushunishda, shuningdek, Parkinson, Altsgeymer va shizofreniya kabi asab tizimi
kasalliklarini davolashda muhimdir. Shunga qaramay, sinapslarfaoliyatining murakkabligi,
patologik jarayonlarning noaniqligi va tadqiqotlarning qiyinligi muammolarni keltirib chiqaradi.
Zamonaviy ilm-fan va tibbiyot senapslar faoliyatini chuqur o‘rganish orqali yangi
davolash usullarini ishlab chiqish, kognitiv salohiyatni rivojlantirish va asab tizimi kasalliklarini
samarali davolashni maqsad qilgan. Umuman olganda, senapslar asab tizimining muhim va
murakkab tuzilmalari bo‘lib, ularni chuqur tadqiq etish ilmiy va klinik amaliyot uchun dolzarb
ahamiyatga ega.
92
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Bear, M. F., Connors, B. W., & Paradiso, M. A. (2016). Miyani o‘rganish: Neyrofanning
asoslari (4-nashr). Wolters Kluwer.
2.
Kandel, E. R., Schwartz, J. H., & Jessell, T. M. (2013). Neyrofanning prinsiplari (5-nashr).
McGraw-Hill.
3.
Purves, D., Augustine, G. J., Fitzpatrick, D., Hall, W. C., LaMantia, A.-S., & White, L. E.
(2018). Neyrofanning asoslari (6-nashr). Oxford University Press.
4.
Hille, B. (2001). Qo‘zg‘aluvchan membranalarning ion kanallari (3-nashr). Sinauer
Associates.
5.
Guyton, A. C., & Hall, J. E. (2021). Tibbiyot fiziologiyasi traktati (14-nashr). Elsevier.
6.
Demir, M., & Kaya, S. (2020). “Sinapslarda neyrotransmitterlarning roli va ularning klinik
ahamiyati.” Türk Nöroloji Dergisi, 26(3), 145–152.
7.
Yıldız, E., & Arslan, H. (2021). “Sinaptik iletim mekanizmaları ve nöroplastisite.”
Anadolu Bilimsel Tıp Dergisi, 5(2), 89–97.
8.
Raximov, S. (2022). Neyrofiziologiya asoslari. Toshkent: Tibbiyot nashriyoti.
9.
Kılıç, N., & Öztürk, A. (2019). “Nöronal iletişimde kimyasal sinapsların rolü.” Gazi
Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 8(4), 302–310.
10.
Çelik, M., & Uçar, F. (2021). “Elektrik sinapsların biyofizik özellikleri ve işlevleri.”
Türkiye Nörofizyoloji Araştırmaları Dergisi, 11(2), 112–120.
11.
Sultonova, M. (2020). Asab impulslarining uzatilish mexanizmlari. Toshkent: O‘zbekiston
Tibbiyot Akademiyasi nashriyoti.
12.
Kaplan, A., & Tekin, B. (2022). “Sinaptik plastisitenin öğrenme ve hafızadaki önemi.”
Journal of Clinical Neuroscience, 43(2), 210–218.
13.
Roberts, P. J., & Stornetta, R. L. (2020). “Synaptic transmission and its regulation.”
Frontiers in Cellular Neuroscience, 14, 324–332.
14.
Erdoğan, S., & Demirtaş, M. (2023). “Sinapslarda iyon kanallarının düzenlenmesi.”
Ankara Tıp Dergisi, 79(1), 65–74.
15.
Karimov, B., & Yuldasheva, M. (2024). Asab tizimining fiziologiyasi va sinaptik uzatish
jarayonlari. Toshkent: Innovatsion tibbiyot nashriyoti.
