93
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
BALALAR SPORT MEKTEPLERI SHUǴÍLLANÍWSHÍLARÍNA TOSÍQLAR ARQALÍ
JUWÍRÍW TEXNIKASÍN ÚYRETIW METODIKASÍN RAWAJLANDIRIW
G.G. Xojanov
Ózbekstan mámleketlik dene tárbiya hám sport universiteti Nókis filialı
"Koordinacion hám cikllik sport túrleri teoriyası hám metodikası" kafedrası.
Stajor-oqıtıwshısı.
Richmanagafa777@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.17291586
Annotaciya.
Maqala 10-12 jaslı jas sportshılarǵa tosıqlar arqalı juwırıw texnikasın
úyretiw metodikasın jetilistiriwge arnalǵan. Ol jaǵdayda dene tárbiyası hám sporttıń salamat
turmıs tárizin qáliplestiriwdegi áhmiyeti, sonıń menen birge, jeńil atletikanı, atap aytqanda,
tosıqlar menen oynawdıń global kólemdegi ornı artıp baratırǵanın aytıp ótken. Izertlewde jas
sportshılardıń texnikalıq, psixologiyalıq hám fizikalıq tayınlıǵın asırıw maqsetinde
shınıǵıwlardıń innovaciyalıq usılların, atap aytqanda, jeńil hám ańsat jıynalatuǵın tosıqlardan
paydalanıwdı engiziw zárúrligin aytıp ótken. Stilistik jantasıw balalardıń jası, jınsı,
psixologiyalıq jaǵdayı hám fizikalıq rawajlanıwın esapqa aladı. Nátiyjeler sonı kórsetedi,
bunday oqıw qurallarınıń tálim procesine kiritiliwi tosıqlar menen juwırıw basqıshların ("
jaqınlasıw", " tosıqtı saplastırıw" hám " qonıw") sezilerli dárejede jaqsılaydı, qáweter menen
baylanıslı faktorlardı azaytadı hám texnikalıq kónlikpelerdi iyelew natiyjeliligin asıradı. Sonıń
menen birge, ilimiy izertlewler Ózbekstan Respublikasınıń ǵalabalıq sport hám balalar jeńil
atletikasın rawajlandırıwǵa qaratılǵan mámleket programmaları hám nızam hújjetlerine sáykes
bolıp tabıladı.
Gilt sozleri:
Texnikalıq tayarliq, psixologiyalıq tayarliq, fizikalıq tayarliq, jeńil atletika,
tosıq ústinen ótiw, arnawlı hám tiykarǵı shınıǵıwlar, rawajlaniw basqishi, ápiwayı elementler.
Аннотация.
Статья посвящена совершенствованию методики обучения технике
бега с препятствиями юных спортсменов 10-12 лет. Он(a) подчеркнул(а) важность
физической культуры и спорта в формировании здорового образа жизни, а также
возрастающую роль легкой атлетики, в частности игр с барьерами, в глобальном
масштабе. В исследовании подчеркнута необходимость внедрения инновационных
методов тренировок, в частности, использования легких и легко снимаемых
препятствий,
для
повышения
технической,
психологической
и
физической
подготовленности юных спортсменов. Стилистический подход учитывает возраст, пол,
психологическое состояние и физическое развитие детей. Результаты показывают, что
внедрение таких учебных материалов в учебный процесс значительно улучшает этапы
бега с препятствиями ("приближение," "снятие препятствия" и "приземление"),
снижает факторы, связанные с тревогой, и повышает эффективность освоения
технических навыков. В то же время, научные исследования соответствуют
государственным
программам
и
законодательству
Республики
Узбекистан,
направленным на развитие массового спорта и детской лёгкой атлетики.
Ключевые слова
: Техническая подготовка, психологическая подготовка,
физическая подготовка, лёгкая атлетика, преодоление препятствий, специальные и
основные упражнения, этап развития, простые элементы.
Annotation.
The article is dedicated to improving the methodology of teaching hurdle
running technique to young athletes aged 10-12. He (a) emphasized the importance of physical
education and sports in forming a healthy lifestyle, as well as the growing role of athletics,
94
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
particularly barrier games, on a global scale. The study emphasized the need to introduce
innovative training methods, particularly the use of lightweight and easily removable obstacles,
to improve the technical, psychological, and physical fitness of young athletes. The stylistic
approach takes into account the age, gender, psychological state, and physical development of
children. The results show that the introduction of such teaching materials into the educational
process significantly improves the stages of obstacle running ("approaching," "removing
obstacles," and "landing"), reduces anxiety-related factors, and increases the effectiveness of
mastering technical skills. At the same time, scientific research corresponds to the state
programs and legislation of the Republic of Uzbekistan aimed at developing mass sports and
children's athletics.
Keywords
: Technical training, psychological training, physical training, athletics,
overcoming obstacles, special and basic exercises, developmental stage, simple elements.
Kirisiw
. Búgingi kúnde dene tárbiyası hám sporttı ǵalabalastırıw dúnya jámiyetshiligin
hám sociallıq siyasattıń áhmiyetli baǵdarlarınan biri etip belgilengen. Insannıń fizikalıq jaqtan
salamat, aqılıy jetik, kúshli, erk-ıqrarlı, márt bolıp tárbiyalanıwında sport túrleriniń ornı ayrıqsha.
Usı orında jeńil atletika sport túrleri dúnya kóleminde keńnen ǵalabalasıp, rawajlanǵan
sport túrlerinen biri esaplanadı. Ásirese, insanlar jeńil atletika sport túrleri menen turaqlı
shuǵıllanıp, onıń texnikasın joqarı dárejede iyelewi arqalı ayrıqsha itibarǵa iye bolmaqta. Atap
aytqanda, jáhánde jeńil atletika sportınıń tosıqlar ústinen juwırıw túrin rawajlandırıwda qábiletli
balalardı tartıw, olardıń sport sheberligin arttırıw, oqıw-shınıǵıwlardı ilimiy tiykarda
shólkemlestiriw úlken áhmiyetke iye.
Dúnyada jeńil atletika teoriyası hám metodikasında jas sportshılardıń psixologiyalıq,
ulıwma hám arnawlı fizikalıq, texnikalıq hám taktikalıq, intellektuallıq hám funkcionallıq
tayarlıǵında qollanılatuǵın qural hám usıllardı oqıw-shınıǵıw procesine engiziw hám de shınıǵıw
júklemelerin rejelestiriw boyınsha kóplegen ilimiy izleniwler ótkerilgen. Házirgi waqıtta jeńil
atletikanıń tosıqlar ústinen juwırıw túrinde nátiyjelerdiń jedel ósiwi usı tarawda zaman
talaplarına juwap beretuǵın oqıw-shınıǵıwlardı shólkemlestiriw sistemasın jetilistiriwdi talap
etpekte.
Respublikamızda jas áwladtıń dóretiwshilik hám intellektuallıq potencialın arttırıw hám
júzege shıǵarıw, balalar hám jaslar arasında salamat turmıs tárizin qáliplestiriw, olardı dene
tárbiyası hám sportqa keńnen tartıw úlken áhmiyetke iye bolmaqta. Búgingi kúnde
sportshılarımız túrli jarıslarda joqarı nátiyjelerdi qolǵa kirgizip, Ózbekstandı dúnyaǵa tanıtpaqta.
Ǵalabalıq sporttı, ásirese, balalar sportın ilimiy tiykarda rawajlandırıw, onıń
shólkemlestiriw tiykarların jaratıwǵa ayrıqsha itibar qaratıw maqsetke muwapıq. Atap aytqanda,
elimizde jas jeńil atletikashılardıń shınıǵıwlarında tosıqlar ústinen juwırıw texnikası elementlerin
úyretiwdiń eń nátiyjeli usıllarınan paydalanıw sport ámeliyatınıń áhmiyetli máselelerinen biri
bolıp esaplanadı.
Ózbekstan Respublikasınıń 2015-jıl 4-sentyabrde “Dene tárbiyası hám sport haqqında”ǵı
ÓRN-394-sanlı Nızamı qabıl etildi, Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń baslaması hám qollap-
quwatlawı menen Ózbekstanda 2017-2021-jıllar ushın dene tárbiyası hám ǵalabalıq sporttı
rawajlandırıw baǵdarlaması tastıyıqlandı. Sonday-aq, 2017-jıl 9-marttaǵı “Ózbekstan
sportshıların 2020-jıl Tokio qalasında (Yaponiya) ótkeriletuǵın XXXII Olimpiada hám
Paralimpiya oyınlarına tayarlaw haqqında”ǵı PP-2821-sanlı Párman, 2018-jıl 5-marttaǵı “Dene
tárbiyası hám sport tarawında mámleketlik basqarıw sistemasın túp-tiykarınan jetilistiriw ilajları
95
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
haqqında”ǵı PP-5368-sanlı Párman hám usı tarawǵa tiyisli basqada normativlik-huqıqıy
hújjetlerde belgilengen wazıypalardı ámelge asırıwǵa usı dissertaciyalıq izertlew belgili dárejede
xızmet etedi.
Maqala maqseti
10-12 jaslı jeńil atletikashılardı tosıqlar ústinen juwırıw texnikası
elementlerine úyretiw metodikasın jetilistiriwden ibarat.
Maqala wazıypaları:
jas jeńil atletikashılardı tosıqlar ústinen juwırıp otiw texnikası elementlerin úyretiwde
standart bolmaǵan jeńil jıynalatuǵın tosıq jaratıw;
ilimiy-metodikalıq ádebiyatlar dereklerinen alınǵan maǵlıwmatlar boyınsha baslanǵısh
tayarlıq basqıshında shuǵıllanıwshılarǵa tosıqlar ústinen juwırıw texnikası elementlerin
úyretiw;
Maqala nátiyjeleri hám onıń talqılanıwı:
Islep shıǵılǵan jeńil jıynalatuǵın tosıqlardıń jeńil atletika oqıw-shınıǵıwlarına engiziliwi
10-12 jasar shuǵıllanıwshılarda tosıqqa “hújim etiw”, “tosıq ústinen ótiw”, tosıq ústinen ótip
“jerge qonıw” háreket fazalarınıń jaqsılanıwına, tosıqlar ústinen juwırıw texnikası elementleriniń
jaqsı ózlestiriliwine hám sportshılardıń tosıqlar ústinen ótiwde jaǵdayǵa tán qáweterleniw
kórsetkishleriniń jaqsılanıwına nátiyjeli tásir etiwi dálillendi.
Balalar hám óspirimler sport mektebiniń baslanǵısh tayarlıq basqıshında shuǵıllanıwshı
10-12 jasar jeńil atletikashılardıń tosıqlar ústinen juwırıw texnikası elementlerine úyretiw
metodikası shuǵıllanıwshılardıń jası, jınısı, psixologiyalıq jaǵdayı, fizikalıq rawajlanıwı hám
tayarlıǵın esapqa alıp jetilistirildi.
Oqıw-shınıǵıw procesinde L.V.Volkov [2002] hám A.N.Makarovlardıń [1990] atap
ótiwinshe, balalarga háreket ámellerin orınlawdı úyretiwdiń eki joli bar:
háreketlerdi maqsetke muwapıq túrde orınlaw jolların erkin túrde tabıw;
shınıǵıwlardıń tiykarǵı quramlıq táreplerinen baslap onıń quramalı dárejesine shekem
bolǵan háreketlerdi úyreniw.
Tosıqlar ústinen juwırıw menen baylanıslı bolǵan arnawlı hám tiykarǵı shınıǵıwlardı
qollanıw arqalı trener-oqıtıwshı
balalardı turaqlı túrde óz ústinde islewge shaqıradı. 9-11 jaslı
shuǵıllanıwshılar tosıqlar ústinen juwırıw shınıǵıwları aldınan payda bolatuǵın jaǵdayǵa tán
qáweterleniw sezimin sonda ǵana ańsat jeńip óte aladı.
Háreketleniw ámellerin iyelew, atap aytqanda, tosıqlar ústinen juwırıwǵa úyretiw
balalardı dáslepki háreket elementleri menen tanıstırıwdan baslanadı 8-9 jastan baslap balalardı
tosıqlar ústinen juwırıwǵa úyretiw múmkin. Bul jasta shuǵıllanıwshılar tayanısh ayaqqa
tayanbastan, tartılıwsıuuz “adım” halatında onsha biyik bolmaǵan tómen tosıqlardı jeńip ótiwdi
úyreniw menen birge tosıqlar ústinen juwırıw texnikasınıń basqa ápiwayı elementlerin de
ózlestirip aladı. I.S.Ilin, V.P.Cherkashinlerdiń pikirinshe, tosıqlar ústinen juwırıwdı barlıq jastaǵı
balalar usınıs etiw múmkin bolıp, onı tek minimal biyikliktegi tosıqlar hám olar arasındaǵı aralıq
qısqartılǵan halda qollanıw arqalı úyretiw múmkin boladı.
JUWMAQLAW
1. Aldınǵı tájiriybe hám ilimiy-metodikalıq ádebiyatlardıń analizi nátiyjelerine kóre, 10-
12 jasar balalardı tosıqlar ústinen juwırıw texnikası elementlerine úyretiwde, olardıń fizikalıq
rawajlanıwı hám tayarlıǵın esapqa alǵan halda texnikalıq sheberligin qáliplestiriwde zamanagóy
qural hám úyretiw metodların jetilistiriw boyınsha jeterli dárejede ilimiy-izertlew jumısları alıp
barılmaǵanlıǵı, bul dissertaciya jumısınıń aktuallıǵın belgilep beredi.
96
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
2. Jeńil atletika boyınsha trenerler arasında ótkerilgen anketa sorawnaması nátiyjeleri sonı
kórsetti, 60% respondentler baslanǵısh tayarlıq toparında tosıqlar ústinen juwırıw
shınıǵıwlarınan paydalanıw múmkinligin, 90% shınıǵıwlardı orınlawda jaraqat alıw itimalı
joqarılıǵın, 30% shınıǵıwlardıń shuǵıllanıwshılar organizmi ushın unamsız tásir etiwin, 50%
sharayat jeterli emesligin, ulıwma fizikalıq tayarlıq shınıǵıwların qosıp alıp barıw kerekligin,
20% arnawlı fizikalıq tayarlıq shınıǵıwlarınan paydalanıwdı hám 10% respondentler bolsa
tosıqlar ústinen juwırıwda arnawlı shınıǵıwlardan paydalanbaytuǵının atap ótti. Anketa
sorawnaması nátiyjeleri jas jeńil atletikashılardıń oqıw-shınıǵıw procesinde tosıqlar ústinen
juwırıw shınıǵıwların qollanıw hám texnika elementlerine úyretiwge baylanıslı ilimiy
tiykarlanǵan usınıslar jeterli emesligin kórsetti.
3. Baslanǵısh tayarlıq toparlarında shuǵıllanıwshı 10-12 jasar ul hám qız balalardıń
fizikalıq rawajlanıwı hám háreket tayarlıǵı dinamikasın anıqlaw boyınsha ótkerilgen
pedagogikalıq test ótkeriw nátiyjesinde tómendegiler anıqlandı:
10-12 jaslı balalarda dene uzınlıǵı arasındaǵı parıq 2,79-3,53% ti hám dene awırlıǵı
arasındaǵı parıq 7,17-9,20% tı quraydı [r>0,001]. Kókirek quwıslıǵı aylanısı ortasında 3,45-
4,91% ke, oń qol barmaq kúshi ortasında 13,5-15,9% ke, ókpeniń ómirlik sıyımlıǵı ortasında
12,8-13,1% ke teń bolǵan parıqlar anıqlandı [r>0,05].
10 hám 11 jaslılarda kúsh sıpatlarınıń rawajlanıwı 3-5% ke, tezlik-kúsh sıpatlarınıń
rawajlanıwı 2-4% ke teń bolǵan parıqlar anıqlandı. Kórsetkishler arasında statistikalıq
ayırmashılıqlar isenimliligi [r>0,05]ke teń.
jas óspirim jeńil atletikashılardıń fizikalıq rawajlanıwı hám tayarlıǵı tábiyǵıy jaǵdayda
júz berip atırǵanlıǵı anıqlandı. Usı jastaǵı balalardıń fizikalıq rawajlanıwı hám tayarlıǵın
belgilengen talap dárejesine jetkeriwde shuǵıllanıwshılardıń jas ózgesheligin esapqa alǵan halda
nátiyjeli qurallar hám usıllardı izlep tabıw usı basqıshta sheshiliwi zárúr bolǵan áhmiyetli
máselelerden biri bolıp esaplanadı.
4. Ekspertler tárepinen jeńil atletikashılardıń texnikalıq tayarlıǵında kóp ushırasatuǵın
qátelikler anıqlandı: tájiriybe toparında shuǵıllanıwshı tosıqqa “hújim” etiwde durıs orınlamaw,
tosıqtan “ústinen ótiw”de tosıqqa tiyip ketiw, tosıqtan asıp ótip jerge qonıwdı durıs orınlamaw
hám qol háreketleriniń durıs orınlanbawı hám basqalar. Bul jaǵday jas jeńil atletikashılardıń
texnikalıq tayarlıǵında qollanılıp atırǵan qural hám usıllarǵa ózgerisler kirgiziw talabın júzege
keltiredi. Sonıń menen birge texnikalıq háreketleriniń nátiyjesizligi olardıń fizikalıq tayarlıǵında
da kemshilikler bar ekenligi menen túsindiriledi.
5. Tarawdıń jetik qánigeleri jas óspirim jeńil atletikashılardı tosıqlar ústinen juwırıw
texnikası elementlerin úyretiwde standart bolmaǵan qurallardan paydalanıw tosıqlar ústinen
juwırıw texnikası elementlerin ózlestiriw hám arnawlı shınıǵıwlardı orınlawda úlken imkaniyat
jaratatuǵının atap ótken. Alınǵan maǵlıwmatlarǵa tiykarlanıp standart bolmaǵan tosıq jaratıldı.
Ótkerilgen tájiriybelerde 10-12 jaslı balalarǵa tosıqlar ústinen juwırıw texnikasın
úyretiwde quramlastırılǵan, bóleklerge bólingen, tutas, oyın hám kompleksli usıllardıń birgelikte
qollanılıwı tosıqlar ústinen juwırıw texnikasın orınlawdıń variaciyalılıǵın támiyinleytuǵını
anıqlandı.
Paydalanilǵan ádebiyatlar dizimi
Normativlik huqiqiy hújjetler:
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Jismoniy tarbiya va sport to‘g‘risida” gi O‘RQ-394-son
Qonuni //Xalq so‘zi. – 2015. 4 sentabr’.
97
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 5 martdagi “Jismoniy tarbiya va sport
sohasida davlat boshqaruvi
tizimini tubdan takomillashtirish
chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi PF-5368-sonli Farmon.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning O‘zbekistonda 2017-2021
yillar uchun jismoniy tarbiya va ommaviy sportni rivojlantirish dasturi. – Toshkent, 2017.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 9 martdagi “O‘zbekiston sportchilarini
2020 yilda Tokio shahrida (Yaponiya) o‘tkaziladigan XXXII Olimpiya o‘yinlari va XvI
Paralimpiya o‘yinlariga tayyorlash haqida”gi PF-2821-son Farmoni.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni “2017-2021 yillarda O‘zbekistonni
rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”//O‘zbekiston Respublikasi
Qonun hujjatlari to‘plami. -T., 2017. –B 39.
6.
“O‘zbekistonda jismoniy tarbiya va sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining PQ-3031-son Qarori
//Xalq so‘zi. - 2017 yil 3 iyun.
