2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
30
NAQSHLI TRIKOTAJ TO‘QIMALARNING FIZIK-MEXANIK KO‘RSATKICHLAR
TAHLILI
O‘ralov Lazizbek Sayibnazar o‘g‘li
Namangan Davlat texnika universiteti, katta o‘qituvchisi
Email:
https://doi.org/10.5281/zenodo.17291985
Annotatsiya.
Ushbu maqolada ikki qavatli trikotaj to‘qimalarini fizik-mexanik
ko‘rsatkichlar ko‘rsatkichlari o‘rganish maqsadida 3 ta naqshli trikotaj to‘qimalar tanlab olindi.
fizik-mexanik xossalari ularning tuzilishiga, naqsh hosil qilish usuliga va qalinligiga bog‘liqligi
aniqlandi.
Kalit so‘zlar:
Ikki qatlamli trikotaj to‘qima, naqshli trikotaj, fizik-mexanik xossalar,
qalinlik, havo o‘tkazuvchanlik, uzilish kuchi, cho‘ziluvchanlik, deformatsiyaga chidamlilik, qaytar
deformatsiya, ishqalanishga chidamlilik, to‘qima tuzilishi, naqsh hosil qilish usuli, trikotaj mato
sifati.
Mazkur tadqiqotda ikki aylana ignadonli trikotaj to‘quv mashinasida tayyorlangan, turli
tuzilma va naqshga ega bo‘lgan uch xil ikki qatlamli naqshli trikotaj to‘qima namunalarining
qalinligi va tuzilishining havo o‘tkazuvchanlik, uzilish kuchi, cho‘ziluvchanlik, deformatsiyaga
chidamlilik, kirishish, ishqalanishga chidamlilik kabi asosiy fizik-mexanik ko‘rsatkichlarga ta’siri
o‘rganildi.
Tadqiqot davomida har bir trikotaj namunasi GOST hamda xalqaro ISO standartlariga
muvofiq maxsus laboratoriya uskunalari yordamida sinovdan o‘tkazildi. Olingan natijalar asosida
trikotaj to‘qimalarining sifati ularning qalinligi, naqsh hosil qilish usuli va tuzilishiga bevosita
bog‘liq ekani aniqlanib, bu holat matolarni amaliy qo‘llanilish sohasiga qarab to‘g‘ri tanlash va
ishlab chiqarish jarayonini optimallashtirishda muhim omil hisoblanadi.
Tanlab olingan ikki qavatli naqshli to‘qimalari bir-biridan to‘qima tuzilishi, naqshi va
rapportlari ketma-ketligi va xom ashyosi bilan farqlanadi.
I Variant
II variant
III variant
1-rasm. Naqashli trikotaj to‘qima namunalarining ko‘rinishi
Naqshli trikotaj to‘qimalarining fizik-mexanik ko‘rsatkichlari
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
31
1-jadval
Ushbu tadqiqotda ikki qatlamli naqshli trikotaj to‘qimalarining qalinligi ularning fizik-
mexanik xossalariga qanday ta’sir ko‘rsatishi o‘rganildi. Turli tuzilma va naqshga ega bo‘lgan, har
xil qalinlikdagi uch xil namunalar asosida olib borilgan tajriba natijalari asosida quyidagi
xulosalarga kelindi:
1.
Havo o‘tkazuvchanlik
ko‘rsatkichi to‘qimaning qalinligiga teskari bog‘liqlikda
ekanligi aniqlandi. Qalinligi katta bo‘lgan II variantda eng past havo o‘tkazuvchanlik (32,903
sm³/sm²·sek), eng yupqa bo‘lgan I variantda esa eng yuqori havo o‘tkazuvchanlik (44,989
sm³/sm²·sek) kuzatildi.
2.
Uzilish kuchi
va
cho‘ziluvchanlik
jihatidan II va III variantlar yuqori
ko‘rsatkichlarga ega bo‘lib, to‘qima qalinligining ortishi matoning pishiqligi va cho‘zilish
qobiliyatini oshirishi mumkinligini ko‘rsatdi.
3.
Qaytar deformatsiya
ulushi barcha variantlarda yuqori bo‘lib, trikotaj
to‘qimalarning dastlabki holatga tez qaytish xususiyati borligi aniqlandi. Bu, ayniqsa, elastiklik
talab qilinadigan mahsulotlar uchun muhim hisoblanadi.
Ko‘rsatkichlar
Variantlar
Standartlar
I
II
III
Iplarni turlari,
chiziqli zichligi
Orqa
qatlam
Paxta ipi
Paxta ipi
Paxta ipi
Old
qatlam
Paxta ipi
Paxta ipi
Paxta ipi
Arqoq
Polyester
Havo o‘tkazuvchanligi V
(sm
3
/sm
2
∙sek)
44,989
32,903
44,081
GOST 12088-22
30-100
Uzilish kuchi R
(N)
bo‘yiga
416
533
425
Kamida 80 N
GOST 28554
eniga
540
724
813
Uzilishgacha
cho‘zilish L (%)
bo‘yiga
99,8
101
87,65
0 dan 100 % gacha
GOST 28554 I va
II
eniga
56,4
45
35,85
Qaytmas
deformatsiya ε
н
(%)
bo‘yiga
11
21
20
GOST 28882
20 % gacha
eniga
14
17
18
Qaytar
deformatsiya ε
о
(%)
bo‘yiga
89
79
80
GOST 28882
80 % dan yuqori
eniga
86
83
82
Matoning
kirishishi К (%)
bo‘yiga
3
4
3
GOST 26667 ko‘pi
b-n 5-8%
eniga
3
5
5
Ishqalanishga chidamliligi I
(ming.aylana)
45,9
33,2
37,8
GOST 16486 30-
60
2025
OKTABR
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 10
32
4.
Kirishish ko‘rsatkichlari
3–5% oraliqda bo‘lib, trikotaj matolarining issiq-nam
ishlov berish jarayonlariga nisbatan nisbatan barqaror ekanligini ko‘rsatdi.
5.
Ishqalanishga chidamlilik
bo‘yicha eng yuqori ko‘rsatkich 45,9 ming aylana bilan
I variantda kuzatildi, bu uning amaliy foydalanishda nisbatan uzoq muddat xizmat qilishini
anglatadi.
Ikki qatlamli naqshli trikotaj to‘qimalarning fizik-mexanik xossalari ularning tuzilishiga,
naqsh hosil qilish usuliga va qalinligiga kuchli bog‘liq bo‘lib, bu parametrlar mahsulotning
maqsadga muvofiqligini belgilashda muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqot natijalari trikotaj matolarini
loyihalash va ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirishda amaliy qo‘llanilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Uralov L. et al. Study of technological performance of two-layer knitted fabrics
//American Institute of Physics Conference Series. – 2023. – Т. 2789. – №. 1. – С. 040127.
2.
Uralov L. et al. Comprehensive evaluation of dictations of two layer knitted textile fabrics
from cotton and polyester yarn //Universum: Technicheskie nauki. – 2022. – №. 6. – С. 99.
3.
Umarjonovna R. S. et al. Analysis of the Effect of Physical-mechanical Performance of
Two-level Knitted Fabrics on Shape Stability //International Journal on Orange
Technologies. – 2021. – Т. 3. – №. 2. – С. 43-47.
