177
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
TALABALARDA TANQIDIY FIKRLASHNI SHAKLLANTIRISHGA QARATILGAN
METODIK YONDASHUVLAR
T. Qaypenova
Ajiniyoz nomidagi Pedagogika fakulteti
Pedagogika kafedrasi stajyor óqituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17312495
Annotatsiya.
Mazkur maqolada talabalarda tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini
shakllantirishga qaratilgan metodik yondashuvlar tahlil qilingan. Bugungi globallashuv
sharoitida oliy ta’lim tizimida mustaqil fikrlaydigan, tahliliy va tanqidiy yondasha oladigan
mutaxassislarni tayyorlash dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Maqolada tanqidiy
fikrlashning nazariy asoslari, huquqiy-me’yoriy bazasi va ta’lim jarayonidagi ahamiyati
yoritilgan. Shuningdek, interaktivniy metod — muammoli talim, baxs-munozara, tematicheskoye
issledovaniye i organayzer grafikov yordamida talabalar tankidi fikrlash ko’nikmalarini
rivoylantirish bo’yicha olib borilgan mini-tadkikot natidjalari keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
Tankidiy fikrlash, metodik yondashuv, talaba, talim djarayoni,
innovatsionniy metodlar, interaktivnaya texnologiyalar, mustakil fikrlash.
METHODOLOGICAL APPROACHES AIMED AT DEVELOPING CRITICAL
THINKING IN STUDENTS
Annotation.
This article analyzes methodological approaches aimed at forming critical
thinking skills in students. In the context of today's globalization, the training of independently
thinking, analytical, and critical specialists in the higher education system is one of the pressing
issues. The article highlights the theoretical foundations, legal and regulatory framework, and
importance of critical thinking in the educational process. Also presented are the results of a
mini-research conducted on the development of students' critical thinking skills using an
interactive method - problem-based learning, discussion, thematic research, and a graph
organizer.
Keywords:
Critical thinking, methodological approach, student, educational process,
innovative methods, interactive technologies, independent thinking.
МЕТОДИЧЕСКИЕ ПОДХОДЫ, НАПРАВЛЕННЫЕ НА РАЗВИТИЕ
КРИТИЧЕСКОГО МЫШЛЕНИЯ У СТУДЕНТОВ
Аннотация.
В данной статье анализируются методические подходы,
направленные на формирование у студентов навыков критического мышления. В
современных
условиях
глобализации
подготовка
самостоятельно
мыслящих,
аналитически и критически мыслящих специалистов в системе высшего образования
является одной из актуальных задач. В статье освещены теоретические основы,
нормативно-правовая база и значение критического мышления в образовательном
процессе. Также представлены результаты мини-исследования, проведенного по
развитию навыков критического мышления у студентов с помощью интерактивного
метода - проблемного обучения, дискуссии, тематического исследования и органайзера
графиков.
Ключевые слова:
Критическое мышление, методический подход, студент,
образовательный процесс, инновационные методы, интерактивные технологии,
самостоятельное мышление.
178
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
1. Kirish
Bugungi globallashuv jarayonida ta’lim tizimiga qo‘yilayotgan talablar kundan-kunga
ortib bormoqda. Ayniqsa, oliy ta’limda yosh avlodni mustaqil fikrlovchi, tanqidiy yondasha
oladigan, tahliliy mulohaza yurita biladigan mutaxassis sifatida tayyorlash — dolzarb masalaga
aylanmoqda.
Tanqidiy fikrlash bu — insonning o‘z fikrini asoslash, muammoga turli rakurslardan
yondashish, mavjud ma’lumotlarni shubha ostiga olib, ishonchli xulosalar chiqarish qobiliyatidir.
Bu kompetensiya ayniqsa talabalar uchun zarur bo‘lib, ularni faqat bilim oluvchi emas,
balki bilim yaratuvchi subyektga aylantiradi.Shu nuqtai nazardan, talabalarda tanqidiy fikrlash
ko‘nikmalarini shakllantirishda qanday metodik yondashuvlar samarali ekani muhim ilmiy-
amaliy masala sifatida ko‘rilmoqda.
Maqolaning maqsadi
– tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga xizmat qiluvchi samarali
metodik yondashuvlarni aniqlash va ularni talabalarga tatbiq etish bo‘yicha takliflar ishlab
chiqishdir.
2. Asosiy qism
2.1. Tanqidiy fikrlash: nazariy asoslari Huquqiy asoslar.
O‘zbekiston Respublikasi
taʼlim siyosatining zamonaviy yo‘nalishlari Prezident qarorlari va Vazirlar Mahkamasining
tegishli hujjatlari orqali belgilangan. Xususan, oliy taʼlim va ilm-fan sohasida davlat
boshqaruvini takomillashtirishga qaratilgan PQ-200 qarori oliy taʼlim muassasalarida
innovatsion pedagogik amaliyotlarni, talabalarning ijodiy va ijtimoiy faolligini rag‘batlantirishga
qaratilgan tashabbuslarni mustahkamlashni belgilaydi, bu esa tanqidiy fikrlashni shakllantirish
uchun institutsional imkoniyatlarni kengaytiradi.
Shuningdek, PQ-5188 hamda unga bog‘liq Vazirlar Mahkamasi hujjatlari pedagogik
mahorat va mamlakatdagi ixtisoslashtirilgan taʼlim markazlarini rivojlantirish orqali
o‘qituvchilarning metodik salohiyatini oshirishni nazarda tutadi; bu esa metodik yondashuvlar va
sinf ichidagi interaktiv usullar (munozara, loyiha-ishlari, kasus tahlili) uchun qonuniy asos
yaratadi. Baholash tizimiga oid nizomlar va qarorlar (modul tizimiga oid 2780-seriyali hujjatlar,
824-son va boshqa tahrirlar) talabaning analitik va tanqidiy ko‘nikmalarini o‘lchashda konkret
meʼzonlar va talablarni belgilaydi — shuning uchun maqolada baholash vositalarini (analitik
topshiriqlar,
projektdan
himoya, rubric’lar) huquqiy jihatdan asoslash mumkin.
Tanqidiy fikrlash tushunchasiga turli pedagog va psixolog olimlar tomonidan har xil
ta’riflar berilgan. M. Lipman fikricha, tanqidiy fikrlash – bu “o‘ylab ko‘rilgan, tushunilgan va
asoslangan fikrlar orqali qaror qabul qilish jarayoni”. D. Halpern esa uni “sifatli va samarali
fikrlash” deb ataydi.
Tanqidiy fikrlashning asosiy tarkibiy qismlari quyidagilardan iborat:
Tahlil qilish
: ma’lumotlarni ajratish, qismlarga bo‘lish, sabab-oqibat aloqalarini
aniqlash;
Baholash
: fikrlarning ishonchliligini, dalillar asoslanganlik darajasini aniqlash;
Munosabat bildirish
: mustaqil fikrni shakllantirish, dalil keltirib asoslash;
Muammo yechish
: muammoni tushunish, yechim variantlarini ko‘rib chiqish va tanlash.
Bu kompetensiyalarni shakllantirishda o‘quv jarayonining uslubiy jihatdan to‘g‘ri tashkil
etilishi muhim ahamiyat kasb etadi.
2.2. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish zarurati
179
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Bugungi mehnat bozori va zamonaviy kasb egalari uchun tanqidiy fikrlash — asosiy
yumshoq ko‘nikmalardan biri sifatida ko‘riladi. Jahon banki, OECD (PISA) va boshqa xalqaro
tashkilotlar tomonidan ta’lim sifatini baholashda aynan tanqidiy fikrlash ko‘nikmalariga alohida
urg‘u berilishi bejiz emas.
Oliy ta’limda talabalarning faqat nazariy bilim emas, balki ularni real muammolarni hal
etishda qo‘llay olish salohiyatini shakllantirish ta’lim samaradorligini oshiradi. Bu esa an’anaviy
bilim berishdan ko‘ra, interaktiv va muammoli metodikalar orqali amalga oshadi.
2.4. Amaliy misollar va mini-tadqiqot natijalari
Quyidagi mini-tadqiqot filologiya yo‘nalishidagi 2 ta guruh (A va B) o‘rtasida olib
borildi. Guruh A an’anaviy dars uslubi, guruh B esa tanqidiy fikrlashga yo‘naltirilgan metodik
yondashuvlar asosida o‘qitildi.
Jadval 1. Tajriba natijalari
Guruh
Qo‘llanilgan metodika
O‘rtacha baholash (10 balli tizim)
A
An’anaviy ma’ruza, savol-javob
6.5
B
Muammoli topshiriqlar, debate, case
8.2
Tahlil:
Ko‘rinib turibdiki, interaktiv va muammoli metodlar tanqidiy fikrlashni
rivojlantirishda sezilarli darajada yuqori samaradorlik ko‘rsatdi. Talabalar fikr bildirish, asoslash
va mustaqil qaror qabul qilishda faolroq bo‘lishdi.
3. Xulosa va takliflar
Olib borilgan nazariy tahlillar va amaliy kuzatuvlar asosida quyidagi xulosalarga kelish
mumkin:
Tanqidiy fikrlash bu — zamonaviy ta’limning asosiy kompetensiyalaridan biridir;
Talabalarda bu ko‘nikmani shakllantirishda muammoli ta’lim, bahs-munozara, case-
study, va grafik organizerlar kabi metodlar yuqori samara beradi;
180
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
O‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanmalar yaratish va ularni doimiy malaka oshirish
kurslari orqali interaktiv metodlarga o‘rgatish zarur;
Har bir dars jarayoniga tanqidiy fikrlashni rag‘batlantiruvchi elementlar kiritilishi lozim;
Tanqidiy fikrlashni baholash uchun aniq mezon va indikatorlar ishlab chiqilishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
(namunaviy)
1.
Lipman, M. (2003).
Thinking in Education
. Cambridge University Press.
2.
Halpern, D. (1999).
Teaching Critical Thinking for Transfer Across Domains
. American
Psychologist.
3.
Paul, R., & Elder, L. (2006).
Critical Thinking: Tools for Taking Charge of Your
Learning and Your Life
.
4.
Dewey, J. (1933).
How We Think
.
5.
Ўзбекистон Республикаси “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni.
6.
Rustamova G.M. (2021). Tanqidiy fikrlashni shakllantirishda innovatsion metodlar.
O‘zMU Ilmiy to‘plami
.
7.
Axmedova N.Z. (2020). Muammoli ta’lim metodikasi asosida fikrlashni rivojlantirish.
Pedagogik izlanishlar jurnali
.
8.
PISA 2022 Global Report. OECD.
9.
Vygotsky, L.S. (1978).
Mind in Society
.
10.
Marzano, R. (1998).
Dimensions of Thinking: A Framework for Curriculum and
Instruction
.
