194
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
SPORT SOHASIDA SAMBOCHILARNING HUJUM VA
XIMOYA DARAJASINI ANIQLASH ASOSIDA MUSOBAQA FAOLIYATI
SAMARADORLIGINI OSHIRISH TEXNOLOGIYALARI
Eshmanova Umidaxon Abdulla qizi
Oriental Universiteti “Jismoniy Madaniyat” kafedrasi katta o‘qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17314611
Annotatsiya.
Ushbu maqolada sambochilarning hujum va himoya darajasini aniqlash
asosida musobaqa faoliyati samaradorligini oshirishga qaratilgan zamonaviy texnologiyalar
yoritib berilgan.
Kalit so‘zlar:
jismoniy tayyorgarlik,
hujum
,
ximoya,
musobaqa,
meyorlash
, sport turlari,
komponentlar, texnologiyalar.
TECHNOLOGIES FOR IMPROVING THE EFFECTIVENESS
OF COMPETITIVE PERFORMANCE IN SPORTS BASED ON DETERMINING THE
LEVEL OF ATTACK AND DEFENSE OF SAMBO ATHLETES
Abstract.
This article examines modern technologies aimed at improving the effectiveness
of competitive performance in sambo athletes based on the analysis of their attack and defense
levels.
Keywords:
general strength, special strength, competition, standardization, sports,
components, attack, protection.
ТЕХНОЛОГИИ ПОВЫШЕНИЯ ЭФФЕКТИВНОСТИ СОРЕВНОВАТЕЛЬНОЙ
ДЕЯТЕЛЬНОСТИ САМБИСТОВ В СПОРТЕ НА ОСНОВЕ ОПРЕДЕЛЕНИЯ
УРОВНЯ АТАКИ И ЗАЩИТЫ
Аннотация.
В статье рассматриваются современные технологии, направленные
на повышение эффективности соревновательной деятельности самбистов на основе
определения уровня атаки и защиты.
Ключевые слова:
физическая подготовка, атака, защита, соревнования,
стандартизация, виды спорта, компоненты, технологии.
Kirish
(Introduction).
Respublikamizda o‘sib kelayotgan yosh avlodni har tomonlama
barkamol etib tarbiyalash, ayniqsa jismoniy salomatligini saqlash va mustahkamlash, vatan
mudofaasi va mehnat faoliyatiga tayyorlash jismoniy sifatlarni tarbiyalash ustuvor muammolari
biri sifatida e’tirof etiladi.
Sport faoliyati jarayonida, turmushda kuch va kuch chidamkorligi eng ko‘p ahamiyatga ega.
Kuchning bu turlari ruyobga chiqishi bilan inson xar qadamda tuqnash keladi (masalan:
Dzyudo, Sambo, Yunon-rum va Erkin kurash hamda kurash turlarini barchasida, ogir atletikada, va
boshqalar) maksimal kuchni mushaklar kisqarishlarining yuqori tezligi bilan birga qo‘shib olib
borishda (uloqtirish, greble va boshqalar) bajarilishi vaqtida foydalaniladi. Insonni absolyut va nisbiy
kuchni farqlash kerak. Ya’ni shaxsiy og‘irligining 1 kg ga to‘g‘ri keladigan kuchni miqdori u
tayyorgarligi bir xilda bo‘lgan, ammo xar xil og‘irlikdagi atletikachilarning kuchlarini taqqoslash
uchun aniqlanadi.
Sportchilarimiz Osiyo hamda jahon miqyosidagi musobaqalarda yaxshi natijalarga
erishib, O‘zbekiston bayrog‘ini yuqori ko‘tarishmoqda. Sportchilarimizning xalqaro
musobaqalardagi muvaffaqiyatli ishtiroki fikrimiz dalilidir. Mamlakatimizda ta’lim tizimini
takomillashtirish, vatan ravnaqini ta’minlaydigan, yosh avlodni tarbiyalab voyaga yetkazish
masalalariga jiddiy e’tibor berilmoqda.
195
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Bu borada muhim qadamlardan biri O‘zbekistonda ilk bor “Kadrlar tayyorlash bo‘yicha
milliy dastur” hamda “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonunning qabul qilinishi katta ahamiyatga ega.
Kurashchilarining texnik tayyorgarligida yangi zamonaviy pedagogik texnologiyalardan
foydalanish uslubiyatini tadbiq etish.
Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili (Literature review)
O‘zbekistonda Sambo sport
turida sportchilarning maxsus jismoniy tayyorgarlik bo‘yicha yangi texnologiyalarni amaliyotga
joriy etish bo‘yicha yetarli darajada ahamiyat berilmagan. Olib borilgan tadqiqotlarning barchasi
yuqori malakali erkin sambochilarning texnik tayyorgarligiga qaratilgan bo‘lib sport kurashi
bo‘yicha olimlar А.N.Аbdiyev, F.А.Kerimov, N.А.Kerimov, N.А.Tastanov, Sh.А.Mirzakulov,
Sh.S.Mirzanov, А.А.Ruziev, Z.А.Bakiyevlar o‘zlarining ilmiy-uslubiy ishlarida kurashchilarning
jismoniy tayyorgarligini optimallashtirish va rejalashtirish uslubiyatini ochib turli takliflar
berishgan.
Sambo kurashchilarda mashg‘ulot yuklamalarini me’yorlash va samaradorligini oshirish
omillarini aniqlash;
Sambo kurashichilarda jismoniy sifatlarni rivojlantirishni nazorat va tahlil qilish;
Ish jarayonida quyidagi vazifalar hal qilindi:
1.Sambochilarni texnik harakatlarga o‘rgatishda zamonaviy pedagogik texnalogiyalarni
o‘rganish.
2.Sambochilarni texnik harakatlarga o‘rgatishda multimedion va slaydlardan foydalanish
uslubiyatini ishlab chiqish.
3.Sambochilarining texnik tayyorgarligida yangi zamonaviy pedagogik texnologiyalardan
foydalanish uslubiyatini tajriba orqali asoslab berish.
Himоya
– hujumni amalga oshiruvchining bajarayotgan usulini xujumni qabul qiluvchi
tomonidan to’хtаtib qоlishgа qаrаtilgаn texnik hаrаkаt.
Sambochilarning texnikasini namoyon qilish darajasining pedagogik nazorati
uslubiyatini ishlab chiqilishi va amaliyotga tadbiq etilishi sportchilarni musobaqa jarayonidagi
harakatlar samaradorligini oshiradi, hamda jismoniy tayergarlik ko‘rsatkichlariga nisbatan
o‘zining texnik harakatlari natijalari haqida axborot olish sharoitlarida ancha yuqori bo‘ladi.
Sambochilarni texnikasini namoyon qilishi darajasini pedagogik nazorat qilib borish
uchun barqaror hamda axborotli testlar majmui belgilandi, ushbu testlarning me’yoriy qiymatlari
aniqlandi.
Tadqiqot metodologiyasi (Research Methodology).
Sambochilarni texnik xarakatlarga
o‘rgatishda zamonaviy pedagogik texnalogiyalardan samarali foydalanish asosida trenirovka
nagruzkalarini boshqarish uslubiyati ishlab chiqildi va tajribada asoslab berildi.
Bajarilayotgan tadqiqot ishini amalga oshirish uchun qo‘yilgan vazifalarni hal qilishda
quyidagi tadqiqot uslublari qo‘llanildi. Adabiyotlar va davriy nashriyotda chop etilgan
materiallarni umumlashtirish va tahlil qilish;
pedagogik kuzatish;
Pedagogik testlar;
pedagogik tadqiqot;
matematik – statistika uslublari.
Tadqiqotning birinchi bosqichida (2022 – yilning dekabr oyigacha) ilmiy – uslubiy
adabiyotlar va davriy nashriyotda chop etilgan materiallar umumlashtirildi va tahlil qilindi.
Ikkinchi bosqichi asosiy pedagogik tadqiqotda sambochilarda umumiy jismoniy
tayyorgarlik hamda hujum va ximoya darajasini rivojlantirish maqsadida o‘quv – mashg‘ulot va
196
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
musobaqa jarayonlari 2022 – yil sentabr oyidan 2022 –yil dekabr oyigacha Chirchiq sport
maktabida o‘tkazildi. Tadqiqot maqsadlaridan kelib chiqqan holda tajriba va nazorat guruhlari
tashkil etildi. Sambochilarning 12 nafaridan tajriba guruhi, 12 nafaridan nazorat guruhi tashkil
etildi.
Tadqiqot boshida tajriba va nazorat guruhlarida o‘tkazilgan pedagogik tajriba testlari
1-jadval
№
Nazorat test
mashqlari
Nazorat guruxi
Tajriba guruxi
t
sr
R
σ
V%
σ
V%
1
Hujum uchun
o‘rtacha ball
3,2
0,60
3,3
0,65
0,9
>0,05
2
Hujum oralig‘i
20,61
1,41
19,81
1,52
0,75
>0,05
3
Hujum
samaradorligi
0,54
0,08
0,55
0,07
1,1
>0,05
4
Himoya
samaradorligi
0,57
0,09
0,58
0,08
0,79
>0,05
5
Muvaffaqiyatli
hujum oralig‘i
26,2
1,32
25,5
1,29
1,26
>0,05
Tadqiqot oxirida tajriba va nazorat guruhlarida o‘tkazilgan pedagogik tajriba testlari
2-jadval
t
№
Nazorat test
mashqlari
Nazorat guruxi
Tajriba guruxi
t
sr
R
σ
V%
σ
V%
1
Hujum uchun
o‘rtacha ball
4,3
0,80
3,8
0,70
1,1
<0,05
2
Hujum oralig‘i
17,61
0,6
18,65
0,7
0,42
<0,05
3
Hujum samaradorligi 0,68
0,05
0,61
0,06
1,1
<0,05
4
Himoya
samaradorligi
0,69
0,04
0,60
0,07
0,79
<0,05
5
Muvaffaqiyatli
hujum oralig‘i
22,4
1,15
24,5
1,29
1,26
<0,05
Muskullar ishtirokida bajariladigan ish yurak-tomir va nafas olish tizimlarining ancha
aktivlashuvi bilan bog‘lik emas. Bunday ishda charchoqning sababi, aftidan, nerv-muskul
apparatining xarakat bajarilishini bevosita ta’minlaydigan zvenolarda aks ettirilgan.
Faoliyat turlarining spetsifikasiga qarab charchoqning bir necha tiplari mavjuddir. Bular
aqliy, sensor (xis-tuyg‘u organlariga tushadigan yuklama bilan bog‘liq), emo-tsional va jismoniy
charchoqdan iborat bo‘ladi. Xar qanday faoliyatda charchoqning aytib o‘tilgan barcha tiplarining
kompopentlari ishtirok etsada, jismoniy tarbiya sohasi uchun muskul faoliyati tufayli xosil bo‘lgan
jismoniy charchoq ko‘proq ahamiyatga egadir. Bundan buyon gap charchoqning mana shu tipiga
nisbatan bo‘ladigan chidamlilik xaqida boradi.
Gavda muskullarining 2/3 qismidan ko‘prog‘i qatnashadigan ishda, odatda, energiya ko‘p
sarf bo‘ladi. Bu energetik metobolizm tizimlariga, jumladan, nafas olish va qon aylanish
organlariga katta talablar kuyadi. Ko‘pincha organizmning aynan mana shu tizimlari funktsional
imkoniyatlarining yetarlicha bo‘lmasligi ish qobiliyatini cheklab qo‘yadi.
197
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
Shuning uchun ma’lum bir bir joydagi mashklarda ko‘rsatiladigan chidamlilik barcha
muskullarga ta’sir etadigan mashqlardagi yuksak chidamlilikdan dalolat bermaydi. Inson
organizmining jismoniy fazilatlarini tarbiyalashda bu kishilarning xolati ancha o‘zgarganligini
ko‘rish mumkin. Bu o‘zgarishni mimika muskullari kuchlanishida, ter paydo bulishida ko‘rish
mumkin. Ayni vaqtda uning organizmida bir muncha jiddiy fiziologik o‘zgarishlar xam ro‘y
beradi.
Xulosa va takliflar (Conclusion/Recommendations).
Ilmiy-uslubiy adabiyotlarni
oʻrganish hamda amaliyotda sambochilarning tayyorgarligi jarayonini kuzatish natijasida olib
borilayotgan mashgʻulotlarda aynan musobaqa faoliyatiga xos boʻlgan taktik harakatlarini
rivojlantirishga yetarli darajada e’tibor berilmasligi hamda tayyorgarlik davrining bosqichlarida
mana shunday harakatlarga oid metodik jihatdan yondoshuvning yetishmasligi yosh
sportchilarda hujum va himoyadagi taktik harakatlarni rivojlantirishni samarali tashkil etish
imkonini bermay kelayotganligi ma’lum boʻldi.
References.
1.
Mo‘ydinov Maxsudbek Rustambek o‘g‘li, “BELBOG‘LI KURASHCHILARNING
KOORDINATSION
MASHQLAR
YORDAMIDA
TEXNIK
–
TAKTIK
TAYYORGARLIGINI TAKOMILLASHTIRISH”. Ta’lim va innovatsion tadqiqotlar
jurnali, volum-3, 272-282.Balsevich V.K. Fizicheskaya kultura dlya vsex i dlya kajdogo.-
Moskva: FiS, 1988.-208 s.il.
2.
Eshmanova,
U.,
&
Qo‘qorov,
J.
(2025).
MAKTAB
YOSHIDAGI
VOLEYBOLCHILARNING
JISMONIY
SIFATLARINI
RIVOJLANTIRISHDA
REJALI MASHG ‘ULOTLARNING DOLZARBLIGI VA PEDAGOGIK ASOSLARI.
Modern Science and Research, 4(5), 977-981.
3.
Mamadaliyev, S., & Eshmanova, U. (2025). OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA
TAHSIL OLUVCHI TALABA-QIZLARNING JISMONIY FAOLLIGINI OSHIRISH
METODIKASI. Modern Science and Research, 4(5).
4.
mavzu: Improving the effectiveness of physical education lessons for hearing-impaired
students
using
“Motion
control
XR”
equipment
Khursanova Rukhsora Olimjon kizi jurnal: Eurasian Journal of Sport Science
bet: 33-37
5.
Mavzu: ESHITISHIDA MUOMMOSI BO ‘LGAN O‘QUVCHILARNING JISMONIY
TAYYORGARLIGINI ANIQLASH VA TAHLIL QILISH Xursanova Ruxsora Olimjon
qizi ACTA NUUz jurnali 242-244 betlar
6.
Mavzu: The role and importance of the principle of continuity in improving the speed
ability
of
12-14-year-old
hearing
and
speech
impaired
children
Khursanova Rukhsora Olimjon kizi MENTAL
ENLIGHTENMENT
SCIENTIFIC
–
METHODOLOGICAL
JOURNAL
229-235
7.
крамович, Болтаев Аъзам; ,Ёш волейболчиларнинг жисмоний сифатларини
ривожлантиришда ҳаракатли ўйинларни аҳамияти,Муғаллим ҳем узликсиз
билимлендириў,,6-son,132-135,2019,
8.
BOLTAEYV, A.A.; ,KO‘P YILLIK TAYYORGARLIK BOSQICHIDA SPORTGA
SARALASH
VA
YO’NALTIRISH,МУҒАЛЛИМ
ҲӘМ
ҮЗЛИКСИЗ
198
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
БИЛИМЛЕНДИРИЎ № 6/3 2024 МУҒАЛЛИМ ҲӘМ ҮЗЛИКСИЗ
БИЛИМЛЕНДИРИЎ,1,898-904,8,2024,Qoraqolpoq
9.
Ugli, P. L. A. (2021). The importance of developing special skills in taekwondo in
improving the technical and tactical training of 12–14 year old taekwondo fighters.
ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, 11(9), 1031-1036.
10.
Soliyev, S., Mamadaliyev, S., Jo‘rayev, U., & Po‘latov, L. (2025). PARA
TAEKVONDOCHILARNING OYOQ ZARBALAR TEZLIGINI RIVOJLANTIRISH
Po ‘latov Laziz Azamat O ‘g ‘li Oriental universiteti dotsenti (PhD). Modern Science and
Research, 4(6), 978-985.
11.
Po‘latov, L. A. (2025). TАLАBАLIK DАVRIDА О ‘ZINI О ‘ZI BОSHQАRISHNING
PEDAGOGIK-PSIХОLОGIK ХUSUSIYАTLАRI. Modern Science and Research, 4(6),
212-220.
12.
Laziz,
P.
L.
(2024).
DAVLAT
VA
JAMIYAT
BOSHQARUVINI
TAKOMILLASHTIRISHDA INTELLEKTUAL SALOHIYATLI YOSH KADRLARNI
TAYYORLASHNING USTUVOR VAZIFALARI. News of the NUUz, 1(1.6), 141-143.
13.
Po‘latov, L. A. (2025). TALABALARNING O ‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARINI
SHAKLLANTIRISHDA ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALARNING AHAMIYATI.
Modern Science and Research, 4(1), 1242-1250.
14.
Пўлатов, Л. А. (2021). ЁШ ТАЭКВОНДОЧИЛАРНИНГ ТЕХНИК-ТАКТИК
ТАЙЁРГАРЛИГИНИ РИВОЖЛАНТИРИШДА МУСОБАҚАЛАР БЕЛЛАШУВИ
ТАҲЛИЛИНИНГ АҲАМИЯТИ. Fan-Sportga, (4), 30-33.
15.
Po‘latov, L., Soliyev, S., Mamadaliyev, S., & Mansurov, B. (2025). YOSH
VOLEYBOLCHILARNING
CHAQQONLIK
JISMONIY
SIFATINI
RIVOJLANTIRISH ASOSLARI. Modern Science and Research, 4(6), 1236-1246.
16.
Акрамович, Б. А. Талабаларнинг олий таълим муассасаларидаги маданий холатга
мослашишининг психологик хусусиятлари. 2018-йил 126-129 б. Жисмоний тарбия
ва спорт.
17.
Akramovich, Boltaev A’zam;, YOSH SPORTCHILARNING CHAQQONLIK
JISMONIY SIFATINI RIVOJLANTIRISH YO’LLARI,"""Modern Science and
Research"" international scientific journal",1,1233-1241,8,2025,
18.
Soliev, S., Mamadaliyev, S., & Aliyev, A. (2025). YENGIL ATLETIKADA UZOQ
MASOFAGA
YUGURISHDA
ZAMONAVIY
YONDASHUVLAR
ORQALI
TEZKORLIKNI RIVOJLANTIRISH.
Modern Science and Research
,
4
(6), 971-977.
19.
Soliev, S., & Mamadaliyev, S. (2025). BOSHLANG ‘ICH TAYYORLOV
BOSQICHIDA STOL TENNIS TURI BILAN MASHG ‘ULOTLAR OLIB BORUVCHI
12 YOSHLI BOLALARNING JISMONIY TAYYORGARLIK KO ‘RSATKICHLARI
TAHLILI.
Modern Science and Research
,
4
(6), 268-274.
20.
Abduraxmonovich, M. S., & Yusupovich, Y. Z. (2024). O'ZBEKISTONDA SPORT
EKSTRIMAL
TURIZMINI
RIVOJLANTIRISH
VA
O'ZGARUVCHAN
TURISTLARNI DOIMIY TURISTLARGA AYLANTIRISH CHORA-TADBIRLARI.
21.
Mamadaliyev, S., & Yallaqayev, Z. (2024). O ‘ZBEKISTON SHAROITIDA TURLI
AXOLI QATLAMLARIDA SPORT-SOG ‘LOMLASHTIRISH TURIZMI MASHG
‘ULOTLARINI TASHKIL ETISHDAGI O ‘ZIGA XOS YONDOSHUVLAR.
Modern
Science and Research
,
3
(12), 1253-1262.
199
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 10
22.
Anvarov, S., Xudayberdiyev, N., & Mamadaliyev, S. (2025). 12–14 YOSHLI YOSH
BOKSCHILARNING
FIZIOLOGIK
XUSUSIYATLARI
ASOSIDA
MAXSUS
JISMONIY
VA
TEXNIK
TAYYORGARLIKNI
TAKOMILLASHTIRISH
YO‘LLARI.
Modern Science and Research
,
4
(4).
23.
Erkinhodjayeva, G., & Mamadaliyev, S. (2025). KO ‘ZI OJIZLAR VA ZAIF
KO‘RUVCHILAR UCHUN OCHIQ HAVODAGI HARAKATLI O ‘YINLARNING
AHAMIYATI.
Modern Science and Research
,
4
(4), 1843-1847.
24.
Mamadaliyev, S. (2024). THE CURRENT STATE OF SPORTS AND WELLNESS
MOUNTAIN TOURISM IN UZBEKISTAN AND MEASURES FOR ITS MASS
DEVELOPMENT.
Multidisciplinary Journal of Science and Technology
,
4
(12), 44-48.
25.
Toshpolatova, D., & Mamadaliyev, S. (2025). 12–14 YOSHLI FUTBOLCHILARNING
FIZIOLOGIK XUSUSIYATLARI ASOSIDA MAXSUS JISMONIY VA TEXNIK
TAYYORGARLIKNI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI.
Modern Science and
Research
,
4
(5), 508-513.
26.
Tuychiyev, K., Xudayberdiyev, N., & Mamadaliyev, S. (2025). O ‘SMIR YOSHIDAGI
KIKBOKSINGCHILARDA
MAXSUS
JISMONIY
TAYYORGARLIKNI
OSHIRISH.
Modern Science and Research
,
4
(4), 1848-1852.
27.
Вobur, D., & Abdullayev, I. (2025). TALABA YOSHLARNING AXLOQIY
RIVOJLANISH XUSUSIYATLARI: PEDAGOGIK VA PSIXOLOGIK JIHATLAR.
Modern Science and Research, 4(6), 116-122.
28.
Абдуллаев, И., & Мелиқўзиева, М. (2025). ИССИҚ ИҚЛИМЛИ ЎЛКАЛАРДА
СПОРТЧИЛАР
ОВҚАТЛАНИШИНИНГ
ЎЗИГА
ХОС
ФИЗИОЛОГИК
ХУСУСИЯТЛАРИ. Modern Science and Research, 4(1), 462-467.
29.
Davidov, В., & Abdullayev, I. (2025). TALABALARDA AXLOQIY SIFATLARNI
RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI. Modern
Science and Research, 4(6), 135-142.
30.
Mo‘ydinov, M., & Jaynarov, N. (2025). O ‘SMIR YOSHDAGI OG ‘IR
ATLETIKACHILARNING
RATSIONAL
OVQATLANISHINI
SAMARALI
TASHKILLASHTIRISHNING USULLARI. Modern Science and Research, 4(6), 398-
406.
31.
Mo‘ydinov,
M.
(2025).
BELBOGʻLI
KURASHCHILAR
MASHGʻULOT
JARAYONINI
RAQAMLI
TEXNOLOGIYALAR
YORDAMIDA
OPTIMALLASHTIRISHNING AHAMIYATI. Modern Science and Research, 4(6), 143-
151.
