Oktabr, 2025-Yil
97
BOSHLANGʻICH SINF OʻQUVCHILARIDA IJTIMOIY TARMOQLARDAN OQILONA
FOYDALANISH MADANIYATINI SHAKLLANTIRISHNING PEDAGOGIK ASOSLARI
Zaripova Maftuna Zokir qizi
Termiz davlat pedagogika instituti
Boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi 3- bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17331323
Annotatsiya.
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ta’lim va tarbiyasida
ijtimoiy tarmoqlarning o‘rni, ularning ijobiy va salbiy ta’siri, shuningdek, oqilona
foydalanishning pedagogik asoslari yoritiladi. Ijtimoiy tarmoqlar orqali o‘quvchilarni axborotga
chanqoqligini qondirish, o‘quv motivatsiyasini kuchaytirish, odob-axloq qoidalariga amal qilish,
shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish kabi jihatlar tahlil qilinadi. Maqolada ota-ona, o‘qituvchi va
jamiyatning hamkorligi orqali boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida axborot madaniyatini
shakllantirish yo‘llari haqida bayon qilingan.
Kalit soʻzlar:
Ijtimoiy tarmoqlar, boshlang‘ich ta’lim, axborot madaniyati, zamonaviy
shaxs tarbiyasi, pedagogik yondashuv, axloqiy tarbiya, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish,
raqamli texnologiyalar, media savodxonlik internet xavfsizligi, ota-ona va o‘qituvchi hamkorligi,
ta’lim-tarbiya jarayoni.
Bugungi globallashuv va raqamli texnologiyalar davrida yosh avlodning ijtimoiy
tarmoqlarga qiziqishi sezilarli darajada ortib bormoqda. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra,
O‘zbekiston yoshlari orasida internetdan faol foydalanuvchilar ulushi qariyb 70 foizni tashkil etadi,
ularning aksariyati esa ijtimoiy tarmoqlarda muntazam vaqt o‘tkazadi. Mazkur holat, bir
tomondan, bilim olish, axborot almashish va muloqot qilish imkoniyatlarini kengaytirsa, boshqa
tomondan, noto‘g‘ri ma’lumotlardan foydalanish, axborot xavfsizligining buzilishi hamda
psixologik salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Shu sababli boshlang‘ich ta’lim bosqichidan
boshlab o‘quvchilarda ijtimoiy tarmoqlardan oqilona va maqsadli foydalanish madaniyatini
shakllantirish dolzarb ilmiy-amaliy vazifa sifatida qaralmoqda.
Boshlang‘ich sinf davrida o‘quv faoliyati nafaqat bolalarning bilish jarayonlarini yuqori
darajada rivojlantirish, balki ularning ijobiy munosabat va shaxsiy sifatlarini shakllantirish uchun
ham keng imkoniyat yaratadi. Mazkur bosqichda bola shaxsining shakllanish jarayoni izchil
davom etadi. O‘quvchining maktabdagi dastlabki muvaffaqiyatlari uning keyingi psixik
rivojlanishi hamda shaxsiy kamolotida mustahkam poydevor vazifasini bajaradi. Natijada bola
asta-sekin oilada, sinf jamoasida va kengroq ijtimoiy muhitda o‘z o‘rnini anglab yetadi. Yangi
faoliyat turi — o‘quv jarayoniga qo‘shilishi esa unda asosiy faoliyatga nisbatan yangicha qarash
va mas’uliyatli munosabatni shakllantiradi. Shu tariqa, boshlang‘ich ta’lim davri bolada nafaqat
bilim olish, balki ijtimoiy-madaniy muhitda faol shaxs sifatida shakllanish uchun zarur shart-
sharoitlarni yuzaga keltiradi.
Ijtimoiy tarmoqlar zamonaviy axborot makonining ajralmas qismi sifatida o‘quvchilarga
bir qator imkoniyatlarni taqdim etadi. Jumladan, ular ta’limiy materiallarni tezkor olish,
dunyoqarashni kengaytirish, ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish va muloqot ko‘nikmalarini
shakllantirishga xizmat qiladi.
Oktabr, 2025-Yil
98
Shu bilan birga, ijtimoiy tarmoqlardan nazoratsiz foydalanish o‘quvchilarda o‘qishga
bo‘lgan e’tiborning pasayishi, yolg‘on va zararli ma’lumotlarning tarqalishi hamda psixologik
qaramlikning yuzaga kelishi kabi salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Boshlang‘ich sinf yoshidanoq o‘quvchilarda axborot madaniyatini shakllantirish ushbu
xavflarning oldini olishda muhim ahamiyat kasb etadi. Axborot madaniyatining asosiy jihatlari
quyidagilardan iborat: ishonchli manbalarni tanlash, zararli kontentdan saqlanish, shaxsiy
ma’lumotlarni himoya qilish hamda internet odobiga rioya etish. Mazkur ko‘nikmalarni
rivojlantirish jarayonida pedagoglar turli metodlardan samarali foydalanishlari lozim. Jumladan,
interfaol metodlar, suhbatlar, rolli o‘yinlar va amaliy mashg‘ulotlar orqali o‘quvchilarni to‘g‘ri
axborot tanlashga, internet xavfsizligini ta’minlashga va onlayn muloqot madaniyatini egallashga
yo‘naltirish mumkin. Shu tariqa, ijtimoiy tarmoqlardan oqilona foydalanish madaniyati yosh
avlodni raqamli jamiyatda mas’uliyatli va ongli ishtirokchi sifatida shakllantirishga xizmat qiladi.
Axborot texnologiyalari kontekstida “ijtimoiy tarmoq” atamasi foydalanuvchi tomonidan
yaratiladigan interfaol veb-saytlarni anglatadi. Bunday platformalarda mazmunni shakllantirish
bevosita tarmoq ishtirokchilarining o‘zlari tomonidan amalga oshiriladi. Ushbu ta’rif
sotsiologiyada qo‘llaniladigan mazmundan farqlanadi. Chunki sotsiologiyada “ijtimoiy tarmoq”
odatda ijtimoiy obyektlar sifatida namoyon bo‘ladigan tugunlar guruhi va ular o‘rtasidagi o‘zaro
aloqalardan iborat murakkab ijtimoiy tuzilma sifatida talqin qilinadi. Demak, axborot
texnologiyalaridagi ijtimoiy tarmoq — bu umumiy manfaatlarga ega foydalanuvchilar uchun
muloqot, hamkorlik va tajriba almashuvini ta’minlovchi avtomatlashtirilgan ijtimoiy muhitdir.
Hozirgi globallashuv va raqamli transformatsiya sharoitida o‘qituvchilardan o‘z fanini
o‘qitishda ijtimoiy tarmoqlar imkoniyatidan samarali foydalanish talab etilmoqda. Zamonaviy
ta’lim tizimlari tez o‘zgaruvchan dunyoda dolzarblikni saqlab qolish va yuqori samaradorlikni
ta’minlash vazifasi bilan yuzma-yuz turibdi. Shu nuqtai nazardan, ijtimoiy tarmoqlar ta’lim
jarayonini modernizatsiya qilishda muhim ahamiyat kasb etadi: ular bilim olish imkoniyatlarini
kengaytiradi, o‘quvchi va o‘qituvchi o‘rtasidagi kommunikatsiyaning yangi shakllarini yuzaga
keltiradi hamda zamonaviy jamiyatda zarur bo‘lgan raqamli kompetensiyalarni rivojlantiradi.
Bugungi kunda dunyo aholisining yarmidan ortig‘i — qariyb 3,8 milliard kishi ijtimoiy
tarmoqlardan faol foydalanmoqda va ushbu ko‘rsatkich yil sayin ortib bormoqda. Masalan, 2019-
yildan buyon foydalanuvchilar soni 9,2 foizga oshgani kuzatilgan. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra,
2021-yilda internet foydalanuvchilari ijtimoiy tarmoqlarda o‘rtacha kuniga 2 soat 24 daqiqa vaqt
o‘tkazgan bo‘lsa, 2022-yilda bu ko‘rsatkich yana 1,4 foizga oshgan. 2024-yilga kelib esa
foydalanuvchilarning ushbu platformalarda faol ishtiroki yanada kuchaygani qayd etilgan.
Shunday qilib, ijtimoiy tarmoqlar nafaqat shaxsiy muloqot vositasi, balki ta’limni
takomillashtirish, auditoriyani keng jalb etish va uzoq muddatli ijtimoiy-pedagogik hamkorlikni
shakllantirish uchun keng ko‘lamli imkoniyatlarni taqdim etuvchi global platforma sifatida
maydonga chiqmoqda.
Bugungi globallashuv va raqamli texnologiyalar asrida ijtimoiy tarmoqlar ta’lim
jarayonining samaradorligini oshirishda muhim vosita sifatida qaralmoqda. Ularning ta’limga
integratsiyasi bir nechta omillar bilan izohlanadi. Birinchidan,
kontentni yaratish va targ‘ib
qilish imkoniyati
mavjud: ijtimoiy tarmoqlar orqali ilmiy tadqiqotlar natijalarini keng
auditoriyaga yetkazish, yangi texnologiyalar haqidagi yangiliklarni e’lon qilish, ta’limiy maqolalar,
Oktabr, 2025-Yil
99
video darsliklar va infografikalarni tarqatish mumkin. Ikkinchidan,
berilgan savollarga javob
berish va interaktiv muloqot
jarayonini yo‘lga qo‘yish orqali talabalar jamiyatdagi muhim
voqealarga munosabat bildiradilar, muhokamalarda ishtirok etadilar va onlayn hamjamiyatlarda
faoliyat yuritadilar.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, dunyo aholisining yarmi kuniga o‘rtacha uch soatni ijtimoiy
tarmoqlarda o‘tkazadi. Bu esa ta’limiy SMM faoliyatini talabalar va keng jamoatchilik bilan
muloqot qilishning eng samarali usullaridan biriga aylantiradi. Ayniqsa,
YouTube, Instagram,
TikTok
kabi platformalar o‘quv materiallarini yanada vizual, qiziqarli va qulay shaklda taqdim
etish imkonini beradi. Video darsliklar, ta’limiy bloglar, podkastlar murakkab ilmiy
tushunchalarni soddalashtirib, o‘quv jarayonini interfaol va motivatsion xususiyat kasb etishiga
xizmat qiladi.
Ijtimoiy tarmoqlar ta’lim jarayonini talabalar shaxsiy ehtiyojlariga moslashtirishga yordam
beradi. Maxsus o‘quv guruhlari orqali ular dars materiallarini muhokama qilishi, savollar berishi
va shaxsiy fikrlarini bildirish imkoniga ega bo‘ladilar. Bu esa
hamkorlik ko‘nikmalarini
rivojlantirish
da muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Jamoaviy loyihalar, onlayn muhokamalar,
hamkorlikdagi topshiriqlar orqali talabalar birgalikda fikr almashadi, muammolarni hamkorlik
asosida hal qilishni o‘rganadi. Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish
raqamli
savodxonlikni oshirish
da ham muhimdir. Talabalar turli raqamli vositalar va platformalardan
foydalanish ko‘nikmalarini egallaydi. Bu esa XXI asrda zarur bo‘lgan
digital kompetensiyalarni
shakllantirish uchun poydevor yaratadi. UNESCO (2023) hamda OECD (2024) hisobotlarida qayd
etilishicha, o‘quvchilarda raqamli ko‘nikmalarni shakllantirish ta’lim sifatini oshirishning global
ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda.
Ko‘plab afzalliklarga qaramay, ta’limda ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish bir qator
muammolarni ham yuzaga chiqaradi. Birinchidan,
maxfiylik va shaxsiy ma’lumotlar
xavfsizligi
ni ta’minlash muhim masalalardan biridir. Ikkinchidan,
noto‘g‘ri yoki zararli
ma’lumotlarning tarqalishi
o‘quvchilarning dunyoqarashiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Uchinchidan, ijtimoiy tarmoqlardan haddan tashqari foydalanish
chalg‘itish
va
psixologik
qaramlik
kabi muammolarni keltirib chiqarishi ehtimoldan xoli emas. Shu bois ta’lim jarayonida
ushbu salbiy jihatlarni minimallashtirish bo‘yicha maxsus pedagogik strategiyalar ishlab chiqish
zarur.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun ijtimoiy tarmoqlardan oqilona foydalanish
madaniyatini shakllantirishda
ota-onalar va o‘qituvchilar hamkorligi
muhim ahamiyatga ega.
Ota-onalar farzandining internetdagi faoliyatini nazorat qilib, uni foydali platformalarga
yo‘naltirishi va shaxsiy namuna ko‘rsatishi lozim. O‘qituvchilar esa dars jarayonida raqamli
resurslardan oqilona foydalanib, bolalarda ijtimoiy mas’uliyat, media savodxonlik va axloqiy
qadriyatlar asosida ongli foydalanish ko‘nikmalarini shakllantirishlari zarur. Bu jarayonda
suhbatlar, rolli o‘yinlar, onlayn kutubxonalar va interaktiv mashg‘ulotlardan foydalanish samarali
hisoblanadi.
Xulosa qilib aytganda, ijtimoiy tarmoqlar ta’lim tizimida chuqur o‘zgarishlarni yuzaga
keltirib, zamonaviy o‘quv jarayonini yangilash va takomillashtirishda inqilobiy rol o‘ynamoqda.
Ular bilim olish imkoniyatlarini kengaytiradi, o‘quv jarayonini shaxsiylashtiradi,
hamkorlikni kuchaytiradi va raqamli kompetensiyalarni rivojlantiradi.
Oktabr, 2025-Yil
100
Shu bilan birga, ularning xavf-xatarlarini kamaytirish uchun ota-ona va o‘qituvchilarning
birgalikdagi sa’y-harakatlari, shuningdek, ta’limiy strategiyalarni puxta ishlab chiqish talab etiladi.
To‘g‘ri yo‘naltirilgan ta’limiy yondashuv orqali ijtimoiy tarmoqlar nafaqat bilim olish
samaradorligini oshiradi, balki o‘quvchilarning ma’naviy-axloqiy rivojlanishiga ham xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdullayeva D., Raxmatullayev N. Pedagogika nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: Fan,
2021.
2.
Qodirov B. Axborot texnologiyalari va ta’lim jarayoni. – Toshkent: Innovatsiya nashriyoti,
2022.
3.
Абрамова О.М., Соловева О.А. Исползование социалних сетей в образователном
процессе // Молодой учений. 2016.
4.
Берман Н.Д. Социальные сети в информatsiонном пространстве ВУЗа //
Современные исследования социальных проблем (электронный научный журнал). –
2018.
