ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
603
ONA TILI DARSLARI ORQALI O‘QUVCHILARNI MILLIY QADRIYATLAR
ASOSIDA TARBIYALASHNING SAMARALI YO‘LLARI
Erkinboyeva Parvina Sherzodovna
Innovatsion texnologiyalar universiteti 3-kurs Boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17352578
Annotatsiya.
Ushbu maqolada ona tili darslari orqali o‘quvchilarni milliy qadriyatlar
asosida tarbiyalashning samarali yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Milliy qadriyatlar, o‘z xalqining
madaniyati, an’analari va urf-odatlarini o‘rganish orqali o‘quvchilarda vatanparvarlik, axloqiy
qadriyatlar va ijtimoiy mas'uliyat hissini shakllantirish maqsadi ko‘zda tutiladi. Maqolada dars
jarayonida milliy qadriyatlarni o‘rgatish uchun qo‘llaniladigan metodlar, faoliyatlar va
o‘quvchilarning ijodiy fikrlashini rivojlantirishga qaratilgan usullar tavsiflanadi. Shuningdek,
ona tilining ahamiyati va uning milliy qadriyatlarni tarbiyalashdagi roli haqida ham so‘z
yuritiladi.
Kalit so'zlar:
ona tili, milliy qadriyatlar, tarbiya, o‘quvchilar, vatanparvarlik, axloqiy
qadriyatlar, dars jarayoni, ijtimoiy mas'uliyat, metodlar, ijodiy fikrlash.
Abstract.
This article considers effective ways to educate students on the basis of national
values through native language lessons. The goal is to form patriotism, moral values, and a
sense of social responsibility in students through the study of national values, culture, traditions,
and customs of their people. The article describes the methods, activities, and methods used to
teach national values during the lesson, as well as methods aimed at developing students'
creative thinking. It also discusses the importance of the native language and its role in
educating national values.
Keywords:
native language, national values, education, students, patriotism, moral
values, teaching process, social responsibility, methods, creative thinking.
Аннотация.
В данной статье рассматриваются эффективные способы
воспитания учащихся на основе национальных ценностей посредством уроков родного
языка. Целью является формирование у учащихся патриотизма, нравственных ценностей
и чувства социальной ответственности через изучение национальных ценностей,
культуры, традиций и обычаев своего народа. В статье описываются методы, виды
деятельности и приёмы, используемые для обучения национальным ценностям на уроке, а
также методы, направленные на развитие творческого мышления учащихся. Также
рассматривается значение родного языка и его роль в воспитании национальных
ценностей.
Ключевые слова:
родной язык, национальные ценности, образование, студенты,
патриотизм, нравственные ценности, учебный процесс, социальная ответственность,
методика, творческое мышление.
Ona tili — bu nafaqat aloqa vositasi, balki xalqning ruhiy-ma’naviy boyligini, tarixiy
xotirasini, milliy qadriyatlarini avloddan-avlodga yetkazuvchi eng muhim pedagogik resursdir.
Bugungi globallashuv davrida yosh avlodda milliy o‘zlikni, tarixiy xotirani, axloqiy
tamoyillarni shakllantirish zaruriyati tobora ortib bormoqda. Aynan shu ehtiyojni qondirishda
ona tili darslari o‘ziga xos tarbiyaviy maydon sifatida alohida ahamiyatga ega.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
604
Darslar jarayonida matn tanlovi, dramatik ifodalar, maqollar va xalq og‘zaki ijodiy
namunalari orqali bolalar ongiga milliy qadriyatlar chuqur singdiriladi. Bu esa o‘quvchilarni
nafaqat bilimli, balki madaniyatli, o‘z xalqining an’analariga hurmat bilan qaraydigan shaxs
sifatida tarbiyalash imkonini beradi. Shu jihatdan qaraganda, ona tili darslarida milliy qadriyatlar
asosida tarbiyaviy ta’sirni kuchaytirish masalasi — zamonaviy pedagogikaning dolzarb
yo‘nalishlaridan biridir.
Milliy qadriyatlar — bu xalqning tarixiy tajribasi, urf-odatlari, axloqiy tamoyillari va
ma’naviy hayotining asosi bo‘lib, yosh avlod tarbiyasida beqiyos o‘rin tutadi. Ayniqsa, ona tili
darslari orqali bolalarning dunyoqarashi va ruhiy-ma’naviy olami shakllanadigan poydevor
qo‘yiladi. Shu bois ona tili fani nafaqat til va nutqni rivojlantirishga xizmat qiladi, balki milliy
qadriyatlarni singdirishning ham muhim vositasiga aylanadi. Milliy qadriyatlarni loyihaga
asoslangan ta'limga kiritish o’quvchilarning ishtiroki va tushunishini kuchaytirishi mumkin.
Ushbu usul o’quvchilarga amaliy loyihalar orqali madaniy mavzular va milliy tarixni
o'rganish imkonini beradi, ularning merosi bilan chuqurroq aloqani ta'minlaydi[1].
O'quvchilarning madaniy asoslari va milliy qadriyatlarini aks ettiruvchi o'quv
materiallarini tanlash darslarni yanada mos va ta'sirli qilishi mumkin. Bunga talabalarning
tajribalari va madaniy kimligi bilan jaranglashgan adabiyotlar, filmlar va tarixiy matnlar
kiradi[1]. Milliy qadriyatlarga, avvalo, vatanparvarlik kiradi. Bu qadriyat o‘quvchilarga Vatanga
muhabbat, fidoyilik, milliy g‘urur kabi tuyg‘ularni singdiradi. Masalan, ona tili darslarida “Vatan
haqida” she’rlar, dostonlar yoki “Alpomish”, “Jaloliddin Manguberdi” kabi qahramonlar
haqidagi matnlar orqali bu tushuncha o‘quvchiga hayotiy misollar bilan yondashadi. Halollik va
poklik tushunchalari esa yosh avlod ongiga ertaklar, afsonalar orqali chuqur singdiriladi.
Masalan, “To‘g‘rilik – elga yuksaklik” g‘oyasi asosida hikoyalar tahlili, obrazlar orqali
axloqiy qadriyatlar beriladi. Ota-onani e’zozlash, mehr-oqibat va muruvvat, bayramlar va urf-
odatlarga hurmat kabi qadriyatlar o‘quvchilarda oila, jamoa va jamiyat oldida mas’uliyatni his
qilish, boshqalarga mehr-muruvvat bilan munosabatda bo‘lish, qadimiy an’analarni qadrlashni
o‘rgatadi.
Dars davomida "Navro‘z bayrami", "Sumalak pishirish", "Boy-bola" ertagi kabi milliy
mavzularda suhbatlar, rolli o‘yinlar tashkil etiladi. Barcha yuqoridagi qadriyatlar xalq og‘zaki
ijodida, maqollarda, afsonalarda, hikmatli so‘zlarda mujassam. Ona tili darslarida bu
manbalardan to‘g‘ri va o‘rinli foydalanish o‘quvchilarning ruhiy-ma’naviy olamini
shakllantirishda juda muhim. Ona tilida o'qitish kognitiv funktsiya va ijtimoiy integratsiyani
yaxshilashi ko'rsatilgan. Bu o'quvchilarga murakkab tushunchalarni osonroq tushunish va sinf
muhokamalarida to'liqroq ishtirok etishlariga imkon beradi[2].
Ona tili darslarida milliy qadriyatlarni singdirish — bu nafaqat tilshunoslik maqsadlariga
xizmat qiluvchi, balki o‘quvchining shaxsiy kamolotini, ma’naviy olamini boyituvchi murakkab,
ammo samarali jarayondir. Ushbu darslar orqali o‘quvchilar o‘z xalqining axloqiy ideallarini
anglaydi, madaniy merosiga hurmat bilan qarashni o‘rganadi. Bu borada bir qator metodik
yondashuvlar mavjud. Birinchidan, matnlarda qadriyatli mazmunni tanlash muhim usullardan
biridir. Darsliklarda mavjud matnlar orasida xalq qahramonlari, qadriyatlar bilan boyitilgan
syujetlar tanlab olinadi. “Alpomish”, “Gro'rogli”, “Sevgi bilan”, va “Ota-ona ibodati” kabi
matnlar boy madaniy va milliy ahamiyati uchun tanlangan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
605
Bu asarlar milliy ruhga singdirilib, madaniy qadriyat va an'analarni talabalarga etkazish
uchun vosita bo'lib xizmat qiladi [3]. Ikkinchidan, maqol va matallarni tahlil qilish orqali xalq
donishmandligi va hayotiy tajribasi bolalarga yetkaziladi. Masalan, “Yaxshilik qil, suvga sol —
baliq bilmadi, Xudoyim bilur”, “Boqqan emas, boqargan bola” kabi maqollar orqali bolalar
muruvvat, saxovat, sabrtoqat, ota-onaga ehtirom kabi tushunchalarni anglab boradilar.
Darsda maqollarni izohlash, ularga hayotiy misollar keltirish orqali o‘quvchining fikrlash
doirasi kengayadi. “Yaxshilik qil, suvga kiring — baliq bilmadi, Xudoyim biladi” kabi maqola
va matnlarni tahlil qilish o'quvchilarga ezgulik va axloqiy yaxlitlik kabi qadriyatlarning
mohiyatini tushunishga yordam beradi[3]
Ushbu usul tanqidiy fikrlashni rag'batlantiradi va o'quvchilarga matnlardagi asosiy
xabarlar va qadriyatlarni o'rganish imkonini beradi, madaniy me'yorlar va axloqlarni chuqurroq
tushunishga yordam beradi[4]. Uchinchidan, rolli o‘yinlar va sahnalashtirish orqali qadriyatlarni
bolalarning qalbiga singdirish mumkin. “Navro'zda mehmonga tashrif buyurish” va “To'y
marosimi” kabi milliy mavzudagi rol o'ynash va sahnalashtirish spektakllari dramatik ifodalar
orqali qadriyatlarni o'rgatishda samaralidir [5]. Bu tadbirlar o'quvchilarni faol o'rganishga jalb
etib, madaniy an'analarni birinchidan boshdan kechirish va ularning ahamiyatini amaliy va
unutilmas tarzda tushunish imkonini beradi. To‘rtinchidan, fanlararo integratsiya usuli darslar
samaradorligini oshiradi. Ona tili darslarida “Sumalak tayyorlash”, “Qo‘g‘irchoq yasash”,
“Bayramga tayyorgarlik” kabi matnlar texnologiya, musiqa, tarix kabi fanlar bilan
uyg‘unlashtiriladi. Beshinchidan, tarixiy shaxslar hayotidan namunalar keltirish orqali
o‘quvchilarda milliy faxr, tarixga hurmat hissi shakllanadi. Amir Temur, Zahiriddin Muhammad
Bobur, Jadidlar harakati vakillari hayotiga oid parchalar o‘quvchiga shaxsiy namunadir.
Ularning fidoyiligi, xalq uchun xizmat qilganligi, adolatparvarligi matnlar tahlili orqali
bolalarga yetkaziladi. Ona tili darslarida Amir Temur, Jadidlar, Zahiriddin Bobur kabi tarixiy
shaxslar hayotini tahlil qilish o'quvchilarga milliy qadriyatlarni o'zida mujassam etgan rol
namunalarini taqdim etadi [6]. Ushbu misollar qadriyatlarni real hayot stsenariylarida qo'llashni
tasvirlash uchun kuchli vosita bo'lib xizmat qiladi, talabalarni ushbu raqamlarni o'z hayotlarida
taqlid qilishga ilhomlantiradi[6]. Matnlarni tanlash juda muhim ahamiyatga ega, chunki u
talabalarga madaniy merosini aks ettiruvchi rivoyatni taqdim etadi, ularning milliy kimligi bilan
bog'lanishiga yordam beradi[4].
Milliy qadriyatlarga e'tibor qaratish bilan birga, inson huquqlari va global fuqarolik kabi
umuminsoniy qadriyatlarni o'z ichiga olishi ham muhimdir. Bu muvozanat talabalarni kuchli
milliy identifikatsiyani saqlagan holda global hamjamiyat bilan shug'ullanishga tayyorlaydi[1].
Milliy va umuminsoniy qadriyatlar boʻyicha rol oʻynash va munozaralar kabi tadbirlar
talabalarga ushbu tushunchalarni ichkariga kiritishga va ularni haqiqiy hayotdagi vaziyatlarda
qo'llashda yordam berishi mumkin[1]. Milliy qadriyatlarni tarbiyaga, xususan, ona tili darslari
orqali singdirish o'quvchilarning yaxlit rivojlanishiga yordam beradi. U ularning madaniy o'zligi
va axloqiy kompasini tarbiyalaydi, ularni mas'uliyatli fuqarolar bo'lishga tayyorlaydI.
Ta'limda an'anaviy san'at va folklordan foydalanish o'quvchilarda o'z madaniy merosi
haqidagi tushunchalarini boyitib, uni asrab-avaylash borasida g'urur va mas'uliyat hissini
uyg'otishi mumkin[8].
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
606
Milliy qadriyatlarni ona tili darslariga singdirish madaniy jihatdan boy mazmun tanlash,
matnlarni tahlil qilish, rol o'ynash bilan shug'ullanish, fanlararo usullarni integratsiyalash va
tarixiy misollardan foydalanishni o'z ichiga olgan ko'p qirrali yondashuvdir. Bu usullar talabalar
orasida milliy o'zlik va madaniy qadrlash tuyg'usini singdirishni maqsad qilib qo'yadi. Ushbu
qadriyatlarni singdirish jarayoni insonning merosini chuqur tushunish va milliy o'zligi bilan
faxrlanish hissini rivojlantirishda juda muhimdir.
Ona tili darslarida milliy qadriyatlarni singdirish jarayoni faqat nazariy tushunchalar bilan
cheklanib qolmasligi kerak. U real hayotda bolalar ongiga chuqur singib borishi, kundalik
faoliyatda aks etishi uchun dars jarayonida tarbiyaviy ta’sir kuchli bo‘lishi zarur. Buning uchun
bir necha muhim tavsiyalar mavjud. Avvalo, o‘qituvchining shaxsiy pozitsiyasi hal qiluvchi o‘rin
tutadi. O‘qituvchi milliy qadriyatlarga nisbatan ijobiy, chuqur hurmatga asoslangan munosabatda
bo‘lsa, bu uning har bir darsida, har bir harakatida namoyon bo‘ladi. O‘quvchilar o‘z
o‘qituvchisini kuzatadi, unga ergashadi, demak, tarbiya birinchi navbatda o‘qituvchining o‘zida
namoyon bo‘lishi kerak. Ikkinchidan, har bir darsga axloqiy-tarbiyaviy element kirgizilishi shart.
Dars faqat til qoidalarini o‘rgatish emas, balki har bir matndan saboq chiqarish, obrazlar
orqali yaxshilik, mehr, halollik, vatanparvarlik, muruvvat kabi tushunchalarni anglashga yordam
berishi kerak. Hatto fonetik tahlil yoki imlo mashqlari ham tarbiyaviy kontekstda olib borilishi
mumkin. Masalan, "ota", "ona", "el", "halol" kabi so‘zlar ustida ishlash davomida ularning
ma’naviy-axloqiy mazmuni ham ochib beriladi. Uchinchidan, ota-onalar va mahalla bilan
hamkorlikda milliylikni mustahkamlovchi tashabbuskor darslar tashkil etilishi maqsadga
muvofiq. Bunday tadbirlarga xalq ertaklari haftaligi, milliy libos kuni, “Onamning duosi”
mavzusidagi insholar tanlovi, milliy hunarmandchilik buyumlari ko‘rgazmasi kabi interaktiv,
hayotga yaqin loyihalarni kiritish mumkin. Bu o‘quvchilarda nafaqat bilim, balki hayotiy
ko‘nikmalar, madaniyatga bo‘lgan hurmatni shakllantiradi.
Xulosa qilib aytganda, ona tili darslarida milliy qadriyatlarni singdirish — bu shunchaki
mavzuga oid matnlar o‘qish emas, balki o‘quvchining tafakkurini, axloqiy qadriyatlarini, milliy
o‘zligini shakllantirishga qaratilgan murakkab, ammo beqiyos samarali tarbiyaviy jarayondir.
Ushbu jarayonda darslik matnlarining mazmuniy boyligi, o‘qituvchining shaxsiy
namunaliligi, fanlararo integratsiya, sahnalashtirish usullari, tarixiy shaxslar hayotidan
namunalar, xalq og‘zaki ijodi va interaktiv tadbirlar asosiy vositalar sifatida xizmat qiladi.
O‘quvchilar o‘z xalqining urf-odatlari, qadimiy bayramlari, shaxsiy va ijtimoiy
fazilatlarini anglab boradi, ularni hayotda qo‘llashga harakat qiladi. Natijada, milliy va
umuminsoniy qadriyatlar uyg‘unlashgan, ma’naviy yetuk, vatanparvar avlod kamol topadi.
Bu esa, nafaqat ta’limning, balki jamiyat taraqqiyotining eng asosiy mezonlaridan biri
sanaladi.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi “O’zbekiston
Respublikasi xalq ta‘limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash
to’g’risida” gi PF 5712 sonli Farmoni
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 9 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
607
2.
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Xalq ta’lim tizimida ta’lim sifatini
baholash sohasidagi xalqaro tadqiqotlarni tashkil etish to’g’risida” gi 2018-yil 8-
dekabrdagi 997 -sonli qarori.
3.
Xalqaro tadqiqotlarda ishtirok etish - inson kapitalini rivojlantirish omilidir” mavzusidagi
xalqaro vebinar, Sidorova Galina Aleksandrova, Rossiya ta’lim akademiyasining ta’limini
rivojlantirish strategiyasi instituti, ta‘lim sifatini baholash markazining katta ilmiy
xodimi, pedagogik fanlar nomzodi.
4.
Xalqaro tadqiqotlarda boshlang’ich sinf o‘quvchilarining o‘qish savodxonligini baholash
( Boshlang’ich sinf o‘qituvchilar, metodistlar va soha mutaxassislari uchun metodik
qo’llanma). Ta‘lim instituti huzuridagi Ta‘lim sifatini baholash bo‘yicha xalqaro
tadqiqotlarni amalga oshirish Milliy markazi. Toshkent 2019-yil. 92b.
