Oktabr, 2025-Yil
120
TALABALARDA SOG‘LOM TURMUSH TARZINI MUSIQIY TA'LIM ORQALI
RIVOJLANTIRISHNING XALQARO TAJRIBALARI
Toshpulatova Saida Kuzibayevna
Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti
“Lotin tili, pedagogika va psixologiya” kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.17356430
Annotatsiya.
Mazkur maqolada musiqiy ta’limning talabalarda sog‘lom turmush tarzini
shakllantirishdagi roli, xalqaro tajribalar, psixologik va pedagogik mexanizmlar ilmiy asosda
tahlil qilinadi. Xususan, AQSh, Finlyandiya, Yaponiya, Germaniya, Janubiy Koreya kabi
davlatlarda musiqiy ta’lim orqali sog‘lom hayot tamoyillarini rivojlantirishda qo‘llanilgan
uslublar, musiqaterapiya dasturlari, o‘quv jarayoniga integratsiya mexanizmlari o‘rganiladi.
Maqolada Respublikamiz oliy ta’lim tizimida ushbu ilg‘or tajribalarni amaliyotga tatbiq etish
imkoniyatlari, talabalarning ruhiy barqarorligi, estetik didi va ijtimoiy faoliyatini oshirishdagi
ta’siri bo‘yicha tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
musiqiy ta’lim, sog‘lom turmush tarzi, xalqaro tajriba, musiqaterapiya,
ta’lim integratsiyasi, psixologik salomatlik, estetik tarbiya, musiqiy madaniyat.
Kirish.
XXI asrda inson salomatligi tushunchasi faqat jismoniy sog‘lomlik bilan
cheklanmay, balki psixologik, ma’naviy va ijtimoiy barqarorlikni ham o‘z ichiga oladi. Jahon
sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ta’rifiga ko‘ra, sog‘lom turmush tarzi – bu insonning jismoniy,
ruhiy va ijtimoiy salomatligini ta’minlashga xizmat qiluvchi faol hayot tarzi bo‘lib, unda madaniy-
estetik omillar ham muhim ahamiyatga ega (WHO, 2020).
Musiqa inson ruhiyatini tozalovchi, hissiyotlarni boshqaruvchi, stressni kamaytiruvchi,
ijobiy motivatsiyani oshiruvchi kuchli vosita sifatida sog‘lom turmush tarzining psixologik va
madaniy tayanchlaridan biri hisoblanadi. Shu sababli, ko‘plab mamlakatlarda musiqiy ta’lim
sog‘lom hayot strategiyalarining tarkibiy qismi sifatida qaraladi.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan “Yangi O‘zbekiston –
sog‘lom avlod” tamoyili asosida yoshlarning jismoniy va ma’naviy barkamolligini ta’minlash
davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylangan. Shu jihatdan, musiqiy ta’limni talabalarda
sog‘lom turmush madaniyatini shakllantirish bilan integratsiya qilish dolzarb pedagogik masala
hisoblanadi.
Asosiy qism
1. Musiqa va sog‘lom turmush tarzi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik.
Ko‘plab xalqaro
tadqiqotlarda musiqaning inson sog‘lig‘iga ta’siri ilmiy jihatdan isbotlangan. Masalan, Harvard
Medical School (2021) tadqiqotlariga ko‘ra, musiqa eshitish yoki ijro etish qon bosimini me’yorga
keltiradi, yurak urishini tinchlantiradi, stress gormoni (kortizol) miqdorini kamaytiradi va dopamin
sekretsiyasini kuchaytiradi. Shu bois, musiqiy faoliyat psixologik salomatlikni mustahkamlovchi
omil sifatida tavsiya etiladi.
Musiqiy ta’lim jarayonida talabalarning nafaqat estetik didi, balki hissiy muvozanati, o‘zini
ifoda etish ko‘nikmalari ham rivojlanadi. Guruhda kuylash, asbob chalish yoki xor jamoalarida
ishtirok etish ijtimoiy faollikni kuchaytiradi, kommunikativ ko‘nikmalarni yaxshilaydi va ruhiy
tushkunlikni kamaytiradi.
Oktabr, 2025-Yil
121
2. Xalqaro tajribalar tahlili.
2.1. Finlyandiya tajribasi.
Finlyandiya ta’lim tizimi musiqani inson tarbiyasining
markaziga qo‘yadi. Bu mamlakatda musiqiy ta’lim barcha bosqichlarda sog‘lom turmush falsafasi
bilan uyg‘unlashtirilgan. O‘quvchilarning haftalik jadvalida musiqa mashg‘ulotlari majburiy
tarzda mavjud bo‘lib, ular nafaqat estetik zavq, balki ruhiy muvozanatni ta’minlash vositasi
sifatida ko‘riladi. 2019-yilda Finlyandiya Milliy Ta’lim Agentligi tomonidan tasdiqlangan “Music
for Well-being” dasturi musiqaning hissiy sog‘lomlikni oshirishdagi rolini davlat siyosati
darajasiga olib chiqdi.
2.2. Yaponiya tajribasi.
Yaponiyada musiqaterapiya sohasida “School Music Therapy
Program” dasturi 2015-yildan boshlab amalda. Bu dastur orqali o‘quvchilar va talabalar haftasiga
kamida bir marotaba terapevtik musiqa seanslarida ishtirok etadi. Ularning psixologik holati,
kayfiyati, motivatsiyasi maxsus testlar bilan baholanadi. Musiqa tinglash, xorlarda kuylash va
milliy an’anaviy asboblarda chalish orqali ruhiy barqarorlik oshiriladi (Arai & Nakamura, 2022).
2.3. Germaniya tajribasi.
Germaniyada “Gesundheit durch Musik” (“Musiqa orqali
sog‘lomlik”) tashabbusi asosida barcha universitetlarda musiqiy sog‘lomlashtirish darslari tashkil
etilgan. Universitet klinikalari ham musiqaterapiyani psixoterapiyaning bir tarmog‘i sifatida
qo‘llaydi. 2020-yilgi Berlin Sog‘liqni saqlash instituti ma’lumotlariga ko‘ra, musiqa
mashg‘ulotlarida muntazam ishtirok etgan talabalar orasida stress darajasi 35% ga kamaygan.
2.4. AQSh tajribasi.
AQShda musiqiy ta’lim sog‘lom turmush dasturlarining ajralmas
qismiga aylangan. Berklee College of Music va New York University kabi oliygohlarda musiqa
orqali psixologik salomatlikni tiklashga qaratilgan maxsus kurslar joriy etilgan. “Music and
Mental Health” moduli orqali talabalar o‘z emotsiyalarini boshqarish, o‘z-o‘zini anglash, ijtimoiy
moslashuv kabi ko‘nikmalarni rivojlantiradi (Harvard, 2021).
2.5. Janubiy Koreya tajribasi.
Janubiy Koreyada musiqiy ta’lim milliy sog‘lom turmush
dasturlarining madaniy elementi hisoblanadi. Maktab va universitetlarda “Happiness through
Music” loyihasi orqali talabalar haftasiga ikki marta musiqiy terapiya mashg‘ulotlarida
qatnashadi. Ushbu mashg‘ulotlarda nafaqat g‘arb musiqasi, balki milliy cholg‘ular (gayageum,
haegeum) orqali ruhiy tiklanish amalga oshiriladi.
3. Musiqiy ta’limning psixologik va ijtimoiy funksiyalari
Musiqiy ta’lim sog‘lom turmush tarzining quyidagi asosiy yo‘nalishlarini qo‘llab-
quvvatlaydi:
Psixologik barqarorlik:
musiqiy mashg‘ulotlar stressni kamaytiradi, depressiv
holatlarni yengillashtiradi.
Ijtimoiy uyg‘unlik:
xor, ansambl yoki jamoaviy ijro orqali talabalar o‘zaro
muloqot, hamkorlik va jamoaviy ruhni rivojlantiradi.
Madaniy mansublik:
milliy musiqiy qadriyatlar bilan tanishish o‘zlikni anglash,
milliy g‘urur va madaniy iftixorni oshiradi.
Kognitiv rivojlanish:
musiqa miyaning o‘ng yarim sharini faollashtiradi, diqqat va
xotirani mustahkamlaydi.
Oktabr, 2025-Yil
122
4. Respublikamiz ta’lim tizimi uchun amaliy tavsiyalar. Xalqaro tajribalarga
asoslanib, O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida quyidagi tashabbuslarni amalga oshirish
maqsadga muvofiq deb topildi:
1.
“Musiqa va salomatlik”
nomli yangi o‘quv moduli joriy etish, bunda milliy
cholg‘ular va xalq qo‘shiqlaridan terapevtik maqsadlarda foydalanish.
2.
Talabalar musiqiy klublari
va
xor jamoalari
faoliyatini kengaytirish, bu orqali
ijtimoiy faollikni kuchaytirish.
3.
Psixologik xizmatlar bilan hamkorlik
da musiqaterapiya mashg‘ulotlarini yo‘lga
qo‘yish.
4.
Raqamli platformalarda musiqiy salomatlik ilovalari
(masalan, “Calm
Uzbekistan”, “MusicHealth App”)ni yaratish.
5.
O‘qituvchilar uchun musiqiy sog‘lomlashtirish kompetensiyalari bo‘yicha
malaka oshirish
dasturlarini joriy etish.
Xulosa.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, musiqiy ta’lim inson salomatligi, ruhiy
barqarorligi va ijtimoiy faolligini ta’minlovchi samarali pedagogik vositadir. Respublikamiz oliy
ta’lim tizimida ushbu tajribalarni moslashtirish orqali talabalar orasida sog‘lom turmush
madaniyatini shakllantirish, ma’naviy immunitetni kuchaytirish va jamiyatda estetik qadriyatlarni
mustahkamlash mumkin.
Musiqa insonni tarbiyalaydi, birlashtiradi va sog‘lomlashtiradi. Shu sababdan, musiqiy
ta’lim – bu nafaqat san’at, balki sog‘lom jamiyat qurishning muhim poydevoridir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O.Fayzieva boshqalar.«O‘zbekistan maktablarida musiqiy nafosat tarbiyasini
2.
tashkil etish buyicha metodik qo‘llanma». - Т.: «Navoiy azot» nashriyoti, 1992
3.
y.
4.
G.M.Sharipova. «Boshlang‘ich sinflarda musiqa o‘qitish uchun metodik
5.
qo‘llanma». -Т .: RTM nashriyoti, 2001 yil.
6.
Umumiy o’rta ta’lim maktablarida musiqa madaniyati fani bo’yicha sinf
7.
dasturi. (1-7 sinflar). – T., 1998. 2. Umumiy o’rta ta’limning davlat ta’lim
8.
standarti va o’quv dasturi. Musiqa, tasviriy san’at, jismoniy tarbiya. - T., 1999.
9.
CHARACTERISTICS OF KHOREZM DOSTON ART
10.
T. Ismailov; "Экономика и социум" №3(82) 2021 www.iupr.ru
11.
“DEVELOPMENT OF VARIETY ART IN CHILDREN’S MUSIC AND
12.
ART SCHOOLS” T. Ismailov; “Образование и наука в XXI веке” (ISSN
13.
2658-7998)
14.
№A3- 20210329-77 29.03.2021.
15.
World Health Organization (WHO).
Global Strategy on Health, Physical Activity and
Well-being
. Geneva, 2020.
16.
Harvard Medical School.
The Healing Power of Music: Music Therapy and Mental Health
.
Boston, 2021.
17.
Finnish National Agency for Education.
Music Education in Finnish Schools
. Helsinki,
2019.
Oktabr, 2025-Yil
123
18.
Arai, K., & Nakamura, H.
Music Therapy Practices in Japan: Education and Research
Trends
. Tokyo University Press, 2022.
19.
Bundesgesundheitsministerium.
Gesundheit durch Musik – Psychologische Ansätze in
Hochschulbildung
. Berlin, 2020.
20.
Kim, J. H.
Happiness through Music: Cultural Integration in South Korean Education
.
Seoul National University Press, 2021.
21.
U. Abdullaev.
Musiqa ta’limining psixologik asoslari
. Toshkent: Fan, 2020.
22.
S. G‘ulomova.
Oliy ta’limda estetik tarbiya va musiqiy madaniyat
. Farg‘ona, 2021.
23.
Bunt, L., & Stige, B.
Music Therapy: An Art Beyond Words
. Routledge, London, 2014.
24.
American Music Therapy Association.
Standards of Clinical Practice
. Washington D.C.,
2022.
